СТАНЬ VIP

ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

В этом разделе запрещается писать русскими или латинскими буквами.
Այս բաժնում կարելի է գրել միայն հայերեն տառերով

ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

Сообщение Harutin » 04 дек 2011, 11:58

Վարդան Հակոբյան
(90.28 кб) Просмотров: 2420

Վարդան Հակոբյան


Վարդան Սարգսի Հակոբյանը ծնվել է 1948թ. Արցախի Հադրութի շրջանի Արփագետուկ (Քարինգ) գյուղում, մանկավարժի ընտանիքում: Սովորել է հայրենի գյուղի յոթամյա, Բաքվի թիվ 152 և հայրենի շրջանի Հին Թաղերի միջնակարգ դպրոցներում: Բանաստեղծություններ սկսել է գրել տասնմեկ տարեկանից: Դպրոցական տարիներին զբաղվում էր նաև գեղանկարչությամբ («Եղնիկն ու լիճը» գեղանկարի համար ստեղծագործող դպրոցականների մարզային օլիմպիադայում առաջին մրցանակ է ստացել):
1969թ. ավարտում է Բաքվի մանկավարժական ինստիտուտը և աշխատանքի անցնում Ստեփանակերտում` «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի մշակույթի բաժնում, նախ` որպես գրական աշխատող, ապա` բաժնի վարիչ, այնուհետև` խմբագրի տեղակալ:
1983թ. մինչև հիմա աշխատում է Արցախի գրողների միությունում` որպես կազմակերպության ղեկավար:
Հիմնադրել և խմբագրել է «Արցախ» հանդեսը, «Եղիցի լույս», «Պըլը Պուղի», «Հարություն», «Նարեկ» պարբերականներն ու «Արցախ» հրատարակչությունը:
Բանաստեղծական, գրականագիտական և մշակութաբանական բազմաթիվ ժողովածուների հեղինակ է, ստեղծագործությունները տպագրվել են Երևանում, Ստեփանակերտում, Մոսկվայում և Բաքվում:
Իր ստեղծագործությունների համար արժանացել է ՀԳՄ «Գրական թերթի», Ավ. Իսահակայանի անվան, ինչպես նաև համահայկական «Վահագն» մրցանակներին:
Մի շարք պիեսների («Հայելիներ», «Քո սերը քո տունն է», «Ես հրաժարվում եմ ինձանից», «Արցախյան բալլադ» և այլն) հեղինակ է, որոնք բեմադրվել են ինչպես Արցախի, այնպես էլ մայր Հայաստանի պետական և ժողովրդական թատրոններում:
Վ. Հակոբյանի ստեղծագործությունները տպագրվել են ռուսերեն, ուկրաիներեն, վրացերեն, անգլերեն և այլ լեզուներով, հիշատակության արժանի են նրա ռուսերեն («թսՈջՈ ԽՈՐՈոՈւՈ», Մոսկվա, «Սովետսկի պիսատել», հրատ., 1991թ.) , անգլերեն («101 POEMS», Երևան, «Հայաստան» հրատ., 2005թ.) և ֆրանսերեն («LA RESPIRATION DE LA PIERRE») լեզուներով հրատարակված բանաստեղծական ժողովածուները:
ԼՂՀ պետական օրհներգի հեղինակն է:
Վ. Հակոբյանը բանասիրական գիտությունների դոկտոր է (թեման` «Հայ նորագույն բանաստեղծության զարգացման հիմնական ուղղությունները» ), պրոֆեսոր:
Վ. Հակոբյանը պարգևատրվել է ԼՂՀ «Վաչագան Բարեպաշտ», «Երախտագիտություն` Արցախի քաջորդիներին», Ֆ. Նանսենի, Գարեգին Նժդեհի, Մ. Շոլոխովի, ՀՀ. Մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալներով, ԼՂՀ «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով:
Հայ գրականության զարգացման գործում ներդրած նշանակալի ավանդի համար Վ. Հակոբյանին շնորհվել է Հայաստանի Հանրապետության Մշակույթի վաստակավոր գործչի պատվավոր կոչում:
Ամուսնացած է, ունի երկու զավակ:
Изображение
Аватара пользователя
Harutin (Автор темы)
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

Վարդան Հակոբյան

Сообщение Harutin » 04 дек 2011, 12:00

ԱՅՍՕՐԸ ԽՈՍՈՒՄ Է ԵՐԵԿՎԱ ՀԵՏ՝ ՎԱՂՎԱ ԼԵԶՎՈՎ…


1. - Երբ պատրաստվում էի մեր զրույցին, հասկացա, որստիպված եմ շեղվել նման զրույցների համար մշակած իմ սկզբունքից.բանաստեղծին ներկայացնել իր մուտքից, գրական ճանապարհիսկզբից մինչեւ ներկա պահը: Ինչպես հին դարերում էր բանաստեղծըներբողում իր պատերազմող երկրի ազատությունն ու ժողովրդի ուժնու փառքը` զորքի հետ տեղից-տեղ շարժվելով, պաշտպանելով ուգրոհելով, այնպես էլ դուք եք եղել արցախյան ազատամարտիտարիներին: Մեզ են հասել այդ ազատամարտի միայն արտաքինազդակները: Ի՞նչ տվայտանքներ ու փոթորկումներ է ապրելբանաստեղծը նահանջի ու հաղթանակի ժամանակ, ի՞նչ անկում ուվերելք է ունեցել: Փորձենք ներկայացնել պատերազմն իր աչքերի մեջու թեւերին սեպած գրողի ներաշխարհը, ստեղծագործական ընթացքիայն նուրբ շերտերը, որոնք անծանոթ են ընթերցողին եւ սահմանիցայս կողմ ապրող գրողներին:
- Կարծում եմ, բանաստեղծին «գրական ճանապարհի սկզբիցմինչեւ ներկա պահը» ներկայացնելու սկզբունքից Ձեր շեղվելը, իմպարագայում, արդարացուցիչ է, մանավանդ, որ ինձ եւս մինչեւ հիմաանհայտ է մնում իմ մուտքը, ավելին, ես չեմ սկսվել իմ առաջինտողից կամ գրքից, այդ դրանք են սկսվել ինձանով: Թեեւ,խոստովանեմ անկեղծորեն, յուրաքանչյուր բառի դիմելու ժամանակ,հասնում եմ իմ նախասկիզբն անիմանալի ու վերադառնում: Ամենանգամ, թվում է, ուր-որ է հասնելու եմ ինձ, ի վերջո, ափիս մեջ,ինչպես Մ. Տվենի փոքրիկ հերոսը՝ պահածոյի տուփում,բռնելու-պահելու եմ լույսի շողը: Բայց չի ստացվում: Սա կրկնվում էմշտապես:
Այն, ինչ ստեղծում ենք՝ թե ես, թե մյուսները, այդ թվում, թողներվի, նաեւ մեծերը՝ Շեքսպիրից մինչեւ Թումանյան, Չարենց,Ուիթմեն, Սեւակ, Մաթեւոսյան, բոլորը փորձեր են ընդամենը՝հաջողված, կամ՝ քիչ հաջողված. սա կատարելության ուանհասանելիության սրբազան խորհուրդ է պարունակում, սովորականմի ճշմարտություն, որն անգամ հաշվի չի նստում մերընդունելու-չընդունելու հետ: Ինչ վերաբերում է ազատամարտին (այնկոչենք այսպես՝ արցախյան` համազգային), ապա կարող եմ ասել, որամբողջ ժողովուրդն էր զորքի հետ նահանջում ու գրոհում, տեղից-տեղշարժվում, ես էլ՝ ժողովրդի մեջ` նրան ունենալով իմ ներսում: Հինդարեր ու հին ժողովուրդներ կարծես չկային, մենակ մենք էինք ու մերպատերազմը, թիկունք (նախնական իմաստով) նույնպես չկար,որովհետեւ հայոց երկիրն այնքան փոքրիկ է, որ նրա յուրանաքանչյուրսահմանագիծ դարձել էր կրակի առաջին գիծ, եւ ժողովրդիազատությունն ինքն էր, արյուն տալով, ներբողում զինվորին: Իմտվայտանքների ու փոթորկումների մասին կարող են, ինչ որ չափով,պատմել իմ գրքերը՝ «Մեղեդիներ»-ից մինչեւ «Ամարասի զանգերը», «Սոսեն», «Մենարանը», «Արցախա ծուխը», «Քրիստոսիծաղիկները», «Անդրադարձի տեսիլները», մինչեւ«Բանաստեղծությունը սահմանից դուրս»-ը, մյուս ժողովածուները:Ավելի ուշ իմացա, որ չգրված բանաստեղծությունները նույնպեսմասնակցում են պատերազմին: Նաեւ՝ ուղղակի իմաստով:
Իմ “թսՈջՈ ԽՈՐՈոՈւՈ” գիրքը, որը հրատարակվել էՄոսկվայում, “հՏՉպՑրՍՌռ տՌրՈՑպսՖ” հրատարակչության կողմից, 1990թ., այդպես էլ չհասավ ինձ, Արցախ ուղարկված ամբողջտպաքանակը բռնագրավվեց Աղդամում եւ վառվեց, ընդամենը երկուօրինակ ինձ հասավ, այն էլ՝ Աղդամն ազատագրվելուց հետո, դրանք՝վառոդից ու ծխից այրված կազմով, ինձ բերեց գրող-ազատամարտիկՎոլոդյա Ստեփանյանը: Իսկ երբ թուրքերը ժամանակավորապեսվերցրեցին Չլդրանը, ավերեցին նաեւ գրադարանը, գրքերը վառեցին:Հետո Չլդրանն ազատողների մեջ էր նաեւբանաստեղծ-ազատամարտիկ Ռոբերտ Եսայանը, որը եւ ավերակներիմիջից գտավ ու ինձ, որպես թանկ նվեր, բերեց իմ առաջին գրքույկը՝«Մեղեդիները»: Ու հաճախ եմ մտածում՝ ինչու թուրքին առավել շատկատաղեցնում են մեր գրքերը: Պատասխանը նոր չէ՝ որովհետեւնրանց մեջ տեսնում է մեր անմեռնելի, անհաղթելի ոգին, որի առաջինքը տեղի է տալիս: Չէ՞ որ մարդկության ճանաչած արժեքներից(ոսկի, նավթ, ոգի), ինչպես ասում են, ամենամնայունն ու գլխավորըոգին է, առանց որի` ոչ նավթն է նավթ, ոչ ոսկին՝ ոսկի:
Պատերազմի սկիզբը միշտ իմանում ենք, ընթերցում ենքանվանի զորավարների վկայություններում, սակայն, ահա, դժվար էգուշակել, թե երբ եւ որտեղ այն կավարտվի: Սա հին իմաստությունէ, բայց, ցավոք, այսօր էլ չի հնացել: Մենք՝ ընթերցող, գրող, հողվոր,զինվոր՝ բոլորս, նորովի հայտնագործեցինք մեր պատերազմը,սահմանից այս կողմ՝ մենք ենք, անկախ նրանից՝ Ստեփանակերտումենք, Երեւանում, Նյու-Յորքում, թե` այլուր, սահմանից այն կողմ՝թշնամիներն են: Մենք սկզբում անգամ զենք չունեինք, բայց կռվումէինք, հետո տեսանք հրաշքը՝ 21-րդ դարի հայ զինվորըժամանակակից զենքի բոլոր տեսակներն, առանց չափազանցության,արդեն կրում է իր մեջ, իր ներսում: Այսինքն, ինչպես Սեւակն է ասել,ելքը գտնվեց այնտեղ, ուր վերջացավ հնարը: Եվ եթե մինչեւ վերջ էլմենք անզեն մնայինք, դարձյալ կանեինք այն, ինչ արեցինք: Իսկ«ստեղծագործական ընթացքի նուրբ շերտերի» մասին, ինչպես նշումես դու, ես իմացա «հարաբերական պատերազմի եւ հարաբերականխաղաղության» տարիներին, հետո: Հաճախ պատահում էր եւայսպես. գիտես, որ գտնվում ես թշնամու նշանի տակ, բայց գրում ես,անում ես անհետաձգելի քայլդ, որովհետեւ դա անհրաժեշտ է, եթեանգամ ընկնելու լինես դու, դարձյալ ճանապարհդ պիտի գնա:Պատերազմի տարիներին, առանց չափազանցության, չգիտեի, որգրում եմ, հետո, երբ ետ նայեցի, տեսա կատարածս:
Պահը սոսկ ապրում չէ, ռազմադաշտի վերածված փոքրիկերկրում պահը գերապրում է, հաղորդակցություն Աստծո հետ, իսկպատերազմի կրակների մեջ ավելորդ, անհարկավոր բառ չի լինում,խոսքը լակոնիկ է, հատու եւ անվրեպ, այլապես առաջինը գնդակարձակելու իրավունքը ձեռքից տալիս ես, այն թողնվում է թշնամուն:Պատերազմը դինամիկա է, շարժման, խոսքի ու զենքի արյունոտազնվություն, անսուտ վիճակ, մանավանդ՝ եթե այն համեմատելուլինենք խորհրդային տարիների արցախյան խորհրդավոր «լռության»հետ: Բառը, որով մարդիկ դիմում են իրար, հաղորդություն է ոչ թեխոսողների միջեւ, այլեւ՝ Բարձրյալի հետ, այլապես ոչ մեկը ոչ մեկինչի հասկանա: Պատերազմում միայն չեն սպանվում, պատերազմումնաեւ ծնվում են: Եվ չապրված պահեր ռազմադաշտում չեն լինում, թեչէ, նրանցով կքայքայվի ժամանակը՝ եթե անգամ ոսկուց լինի այն:
2. Գրեթե մեր բոլոր բանաստեղծներն ինչ-որ չափովանդրադարձել են արցախյան համազգային ազատամարտին, որնառավել ցայտուն արտահայտված է արցախաբնակ բանաստեղծներիստեղծագործություններում, ովքեր միեւնույն պահին ե՛ւ պոետ էին ե՛ւզինվոր: Ձեր բանաստեղծական արվեստը նույնպես ներծծված է այդպատերազմի ծխով եւ հաղթանակի արցունքով: Սակայն այսօրհստակ տեսնում ենք, որ ստեղծված գրականությունն անբավարար էազատամարտն իր ողջ էությամբ, էական ըմբռնումով արտացոլելու,արժեվորելու համար: Ի՞նչն է պատճառը, ինչո՞ւ մի կարեւոր բանպակասեց լիարժեքության համար, թե՞ արժեվորվեց այնքանով`որքանով արժանի էր այդ ազատամարտը:
- Ես համոզված եմ, առայսօր աշխարհի ոչ մի ազատամարտդեռեւս իր ավարտուն եւ արժանի արտացոլումը չի գտելգեղարվեստական մտքի մեջ, գուցե թե՝ հնարավոր էլ չէ դա (այսպահին աչքերիս առաջ է Լեւ Տոլստոյի «Պատերազմ եւխաղաղությունը», սակայն, դարձյալ չեմ ընկրկում, ասելիքիս մեջմնում եմ հաստատակամ): Այդուհանդերձ, ես ինձ չեմ արդարացնում,համաձայն եմ, մեր ազատամարտի մասին ստեղծվածը դեռեւսանբավարար է, համարժեք չէ հաղթանակ կռած հայոց բանակիհերոսությանը: Հիմնական պատճառը մեկն է՝ ժամանակի նստվածքնէ պակասում, բացի դա, փոխվել են գեղարվեստական երկիններկայացվող պահանջները: Ես հավատացած եմ, որ պատերազմիմասին գրված լավագույն երկերը լինելու են ոչ պատերազմի մասին(այս «մասինը» միշտ վիրավորական է): Վերնագիրը, ցավոք, չեմհիշում, բայց կարծեմ «Գարուն»-ում եմ կարդացել, տարիներ առաջ,Ռաֆայել Նահապետյանի մի պատմվածքը, ուր հեղինակը պատկերումէ իր հոգեվիճակը՝ երեւանյան իր բնակարանում: Ես դրանում տեսապատերազմի անսքող դեմքը: Եվ բավականին՝ տպավորիչ: Իհարկե,չենք կարող անտեսել նաեւ հսկայական այն աշխատանքը, որկատարում են հուշագիրները, ականատեսները, պայքարիմասնակիցները՝ ապագայի համար թողնելով աղբյուրագիտականհարուստ տարեգրություն:
Մենք սովոր ենք նայել անցած ճանապարհին եւ քաջությունը«մարմնավորել»` պատմական դեմքերին հիշելով, ասենք՝ ՎարդանՄամիկոնյանի հետ համեմատելով նորօրյա հերոսին, բայց դա սխալմտարկում է, չէ՞ որ անկրկնելի են թե Վարդան Մամիկոնյանը, թե,օրինակ, Մոնթե Մելքոնյանը, որը «նման»-ության մեջ կորսվում է,խամրության տանելով եւ իր մեծ նախորդին: Իսկ վերջինս մեծ էավելի, երբ իրենից դարեր հետո եկած իր ժառանգորդնանհամեմատելի նոր է ու չկրկնող: Հայ զինվորը մեր օրերում չի գնումդեպի Վարդան Մամիկոնյանը, այլ նրանից է ելնում ու գնում է դեպիինքը, դեպի այնտեղ, ուր ինքն անզուգական է ու մենակ-եզակի:Ավանդական մոտեցումները վերանայման խիստ կարիք ունեն նաեւմեր գեղարվեստական մտածողության ու գեղագիտության մեջ`ընդհանրապես:
3. Մենք գրում ենք պատերազմի լավ ու վատ կողմերիմասին, հաղթանակի ու անկման, զոհի ու ապրողի, բայց երբեք չենքգիտակցում այդ պատերազմի, ազատագրական շարժմանմիստիկական կողմը: Ի վերջո, գաղութից վերածվեցինք ազատ ուանկախ հանրապետության, վերադարձանք մեր սկզբին, տրվեց իբրեւիրականություն այն, ինչը հեռու երազ էր: Մեր գրածում չկա երկինք,չկա Աստված, գիրը հեռացել է իր նախնական իմաստից` Աստծուց:Հենց երկնքի, Աստծո բացակայությունը չէ՞, որ մեր գիրն անբավարարէ դարձնում ազատամարտը լիրաժեք ներկայացնելու համար, գրի շատու քիչը չէ, իմաստն է բացակայում, որ կարող էր մի կաթիլի մեջ էլլիարժեք լինել: Այդպես միստիկական հայացքով մինչ օրս չենքներկայացրել նաեւ 1915-ը: Ինչո՞ւ երկնքից տրված պարգեւի մեջ,միակ ճակատագրի մեջ չտեսանք, չհանդիպեցինք Աստծուն:
-Մենք արդեն անդրադարձանք այդ խնդիրներին: Բայցշարունակեմ միտքս, քանի որ ձեւակերպումի մեջ իմաստային նորերանգներ են դրսեւորվում կարծես: Պատերազմի միստիկականկողմի զգացողությունը, հիրավի, չէր կարող առկա չլինել մերմտածողության ու նաեւ, ինչու չէ, արարքների մեջ: Մի հայացք ձգենքմեր ժողովրդի ու գրականության պատմությանը, մերգեղարվեստական մտքի լավագույն թռիչքները (ընդհուպ՝ ազգայինէպոսի ստեղծումը, Նարեկացին, Պեշիկթաշիլյանը, Չարենցը, Սեւակըեւ այլն) կատարվել են ազգային մաքառումների ամենաբեկումնայինշրջաններում, դարակազմիկ ու վճռական իրադարձություններիհամապատկերում: Երազը՝ որքան էլ հեռու հայից, հայը, սակայն,միշտ մոտիկ է եղել նրան: Մերձումերձ: Եվ չեմ ընդունում «մերգրածում չկա երկինք, չկա Աստված» ձեւակերպումները: Երբեմնմտածում եմ՝ արդյոք, շատ չենք ավելի միստիկական մեր գործերիմեջ, թեեւ, ի վերջո, դա եւս կարելի է դիտել որպես իրատեսությանտանող գերիրական մի ճանապարհ: Ինչ վերաբերում է գրին, նրահեռանալուն «իր նախնական իմաստից», ես դա նկատում եմ որպեսառավել մոտեցում Աստծուն, որքան էլ սա թվա պարադոքսալ:Ճշմարիտ տողերը հանվում են միայն հորձանուտից: Երբպատերազմի ժամանակ Մոնթեն ասաց՝ եթե կորցնենք Արցախը, ապամենք դրանով կշրջենք հայոց պատմության վերջին էջը, ես շտապեցիմոմ վառել Աստծո առաջ, եւ այդ մի հատիկ նախադասությունը եղավլավագույն բանաստեղծությունը ժամանակի մեջ, ասքն ուվիպերգությունը: Ես գրականության մեջ ոչ մի օրենք կամ ուղղությունցուցանող սլաք (սլաքը հակացուցված է բանաստեղծությանը) չեմընդունում, բայց պատերազմի եւ գրականության օրենքներն ինչ-որտեղ նոււյն արմատների վրա են բարձրանում: Այսինքն, Իմաստը չիկորսվել, այլապես կորսված կլինեինք բոլորս: Ի դեպ, այս հողի վրա էբարձրացել գրող ու զինվոր Լեւոն Խեչոյանի «Սեւ գիրք. ծանր բզեզ»գիրքը: Այնպես որ՝ քո ասած կաթիլները կան, որ «ծով եններկայացնում»:
Տասնիններորդ դարի վերջից մինչեւ հիմա եղեռնների մեջ ենք,մեկից «ոտք ենք դրել» մյուսի վրա, իսկ խորհրդային տարիներիջարդերն ուրիշ էին, չմոռանանք՝ նաեւ գրչի ջարդ ենք ապրել:Աղետներն անհերթ գրոհում էին: Ամեն ինչ ապրում էր միայն,մեզանից խլված էր վերապրումի պահը, որը պիտի դառնարգեղարվեստական պատկեր՝ իր ունիկալ բովանդակությամբ ու ձեւով,փիլիսոփայական ընդհանրացումներով:
Արցախյան համազգային ազատամարտը հեղաբեկեց մերպատմության ընթացքը՝ վերականգնվեց հայ մարդուարժանապատվությունը, նրա, ով արդեն ասպետաբար սպանում էցավը՝ նրա մեջ մշտապես ներկա գտնվելով, հպարտորեն տանելով իրխաչը: Ի վերջո, Հայոց Արեւելից աշխարհ Արցախն անգամ այնժամանակներում, երբ մայր Հայաստանը զրկված էրպետականությունից, ինքն իր պետականությունը պահում էրմելիքությունների ձեւով: Իսկ Տիգրան Մեծի կառուցած չորսՏիգրանակերտներից երկուսը պատմական Արցախում են, դապատահական չէ, ինչպես եւ պատահական չէ, որ այդ երկուսից մեկիհիմքերը մեր հնագետները արդեն բացել են վերջերս՝ անկախացումիցհետո, մինչ այդ արգելված էին նաեւ մեր անցյալի պեղումները…Իդեպ, չնայած տասնհինգ տարի է, ինչ մենք անկախության մեջ ենք,սակայն, ցավով պիտի խոստովանել, որ Արցախը շարունակում էՀայաստանի գիտական համապատասխան հիմնարկների կողմից մնալհամեմատաբար քիչ ուսումնասիրվող տարածքը, ես նկատի ունեմպատմության, հնագիտության, ազգագրության, աշխարհագրությանոլորտները: Առանձին անհատներ, իհարկե, որոշակինախաձեռնություններ ցուցաբերում են, մինչդեռ ենթադրվում է, որ այսգործում պետական մոտեցում պետք է ցուցաբերվի անպայման:
Հիշենք, որ առաջին զոհն Աստծուն մատուցվել է հենց հայոցաշխարհում, Նոյ Նահապետի կողմից, եւ, բնականաբար, առաջինզոհասեղանը եւս Հայաստանում է գտնվում, այն եղել է Մասիսիլանջին ընկած սովորական մի քար: Ինչո՞ւ համար եմ ես սա հիշում:Որովհետեւ պատմության կենդանի խորհուրդը ոչ մի տեղ այնքան թեժու հստակ չի զարկերակում, որքան զինվորի սրտում: Բոլորովինվերջերս Արցախում գտնվեց նաեւ Համամ Արեւելցու շիրմաքարը:Ասում են՝ մեր զինվորներից մեկը, ընթեռնելու համար, շիրմաքարիգրերը ժամանակի կեղտ ու ժանգից մաքրել է կռվի ընթացքում իր հետմշտապես կրած զենքի խշտիկով: Այսօրն, ուրեմն, խոսում է երեկվահետ՝ վաղվա լեզվով: Ուրեմն՝ Աստված միշտ ներկա է: Մերպատերազմներն, ուրեմն, նույնպես Աստծո ներկայություն են ու սուրբառաքելություն:
4. Ի դեպ, հայտնի է, որ Դուք գլխավորել եք արցախյանհարցով Մոսկվա մեկնած մտավորականների պատվիրակությունը:Այնուհետեւ ընտրվել եք Ստեփանակերտում ստեղծված արցախյանհամազգային շարժման առաջին կազմակերպության՝ «Կռունկ»կոմիտեի նախագահի տեղակալ («Կռունկը» թեեւ հիմա չի գործում,բայց նաեւ չի ցրվել) եւ կարեւոր դերակատարություն եք ունեցել1988թ. փետրվարի 20-ի պատմական նստաշրջանում: Հետաքրքիրմի օրինաչափություն է նկատվում. արցախյան շարժման տարբերփուլերում էլ Արցախի գրական կազմակերպությունը՝ թե նրահիմնադիր Գրիգոր Ներսիսյանի, թե Բագրատ Ուլուբաբյանի օրոք,կարեւոր առաքելություն է իրականացրել՝ առաջնորդելով ժողովրդիննրա ազատասիրական պայքարում:
-Ձեր դիտարկումները միանգամայն ճիշտ են: Մենքպարզապես հավատարիմ ենք մնացել գրական օջախի ավանդներին:Ասեմ, որ փետրվարի 20-ի պատմական նստաշրջանում եմ եստեսնում իմ կյանքի ամենաաստեղային պահը: Մինչ այդ մեծպատասխանատվություն էր ստանձնել ԼՂ գրողների միությունը.Հրաչյա Բեգլարյանը, Գուրգեն Գաբրիելյանը եւ ես, փաստորեն, գրելենք Կրեմլին ուղարկված մեր պատմական նամակի առաջինտարբերակը, հետո արդեն, այն վերախմբագրվել է գրողների ուստեղծագործական մյուս միությունների ընդհանուր հավաքում:Այնուհետեւ մտավորականների մեր պատվիրակությունը մեկնել էՄոսկվա: Երբ վերադարձանք Ստեփանակերտ, օրակարգ մտավմարզխորհրդի նստաշրջանի հրավիրումը: Նախաձեռնող խումբն ինձհանձնարարեց նստաշրջանը կազմակերպված անցկացնելուընդհանուր աշխատանքները: Խոստովանեմ, դյուրին գործ չէր,մանավանդ, որ Ադրբեջանի ղեկավարությունը, քաղաքական եւուժային մարմինների ամբողջ էլիտան հավաքվել էրՍտեփանակերտում (լարումը մեծ էր, ես ստիպված էի,պատգամավորների անունից, նստաշրջանի դահլիճից դուրս հրավիրելկուսակցության Ադրբեջանի Կենտկոմի առաջին քարտուղարԲագիրովին), ամեն ինչ անում էր նստաշրջանը տապալելու համար:Աննախադեպ սառնամանիք էր ու ձյուն Արցախում, փակ էինշրջաններից ու գյուղերից Ստեփանակերտ մտնող բոլորճանապարհները, պատգամավորների ներկայությունը, հարկավորտոկոսաչափով, ապահովել էր պետք: Այդ օրը յուրաքանչյուրարցախցի, առանց բացառության, հրաշք էր գործում: Իսկ երբնստաշրջանին ներկայացած մի ջահել պատգամավորուհի ցույց տվեցիր սուրը՝ պահված վերարկուի տակ, ամեն ինչ դարձավ պարզից էլպարզ: Մենք մեր գործը գերազանց կատարեցինք: Համապատասխանորոշում ընդունեց մարզխորհրդի նստաշրջանը: Սխալված չեմ լինի,եթե ասեմ՝ մեր հետագա բոլոր հաղթանակների հիմքը դրվեց այդ օրը:
5. Հինավուրց Արցախ աշխարհը տասնամյակներ շարունակգաղութացված էր այլադավան թշնամու ձեռքով, բռնակալի, չարիիշխանության տակ էր: Հետո նվաճեց իր ազատությունը,անկախությունը, պատերազմը: Շուրջ երկու տասնամյակ է, Արցախնապրում եւ ստեղծագործում է ազատարձակի կարգավիճակով:Աշխարհում մի շարք երկրներ նույնպես Արցախի ճակատագիրնունեն, այդ ժողովուրդները ապրում եւ գրական ճանապարհ ենանցնում նույնակերպ հույզերով ու փոթորկումներով: Ինչպիսի՞գրական զարգացումներ ունեցավ արցախաբնակ գրողը, ի՞նչտեղաշարժեր տեղի ունեցան գրականության մեջ, գրողիներաշխարհում: Դուք, որպես այդ երկու ժամանակների կրող,ինչպե՞ս եք արժեվորում Ձեր գրական բարդ, կապանքված ուշղթայված ընթացքը:
- Ազատություն՝ պատերազմական իրավիճակներում դեռեւս:Հարաբերական: Այնուամենայնիվ՝ ազատություն: Չգիտեմ, թուրքըհասկացա՞վ, թե` չէ, որ ինձանից խլված ազատությունը ուրիշ ոչմեկին պատկանել չէր կարող: Այստեղ մի ուրիշ գործոն եւս կա:Խորհրդային երկրի սահմանները, որ արյունոտ շղթաներ էինհիշեցնում քարտեզի վրա (եւ ոչ միայն) փշրվեցին, ինչպես ասում են,բաց արձակվեցին, սակայն տարբերությունն անասելի մեծ է՝խորհրդային կարգերի՞ց ես ազատվում, թե` ադրբեջանախորհրդային:Այս վերջին պարագայում արդեն ազատությունը նոր որակներ է ձեռքբերում, աննախադեպ իմաստներ ստանում:
Իտալացի մեծ մտածողը՝ Ուգո Ֆոսկոլոն, ունի այսպիսի միմիտք՝ գրականությունն ամենաազատ եւ անկախ արվեստն է:Արցախում գրողի յուրաքանչյուր բառը, տողը ենթարկվում էրբազմաքննության, անցկացվում հազար մաղով, մարդու մեջ սպանումէին մարդուն՝ ձգտելով նրանից պատարստել միայն խրտվիլակներ,ռոբոտներ: Գրողն անկեղծ չպիտի լիներ, որովհետեւ նրա ցանկացածբառ, հակառակ պարագայում, կոնտրաստի մեջ էր մտնում ժամանակիհետ: Իսկ եթե այդ կոնտրաստը չկա՝ էլ ի՞նչ գրող: Քանի՜-քանիանգամ բանաստեղծություններս (մեկ ենթատեքստերի, մեկՀայաստանի կամ Րաֆֆու անունը տալու, մեկ արցախյանխաղողենուն հորդորելու համար, որ «գրկի ամուր ու պինդ պահիլեռները մեր» եւ այլն, եւ այլն) «ճանապարհ են կտրել»կուսակցության Ադրբեջանի Կենտկոմից մինչեւ կուսակցության ԼՂմարզկոմ, մինչեւ«Ազերնեշր» հրատարակչություն, պլաններիցհանվում էին տասը տարին մեկ այնտեղ հայտնվող մեր լղարիկբրոշյուրները: Բոլորին հայտնի է, թե ինչ առաքելություն էրիրականացնում խորհրդային ԿԳԲ-ն, բայց, երեւի, միայն Արցախումապրող գրողը (այո, գրողը, որովհետեւ նա էր ստանձնել ազգայինիպահպանման առաքելությունը) կարող է ասել, թե իրենից, ըստէության, ինչ էր ներկայացնում ադրբեջանախորհրդային ԿԳԲ-ն,մանավանդ՝ Արցախի առումով: (Ի դեպ, այս հարցերով բազմատանջու բազմափորձ «մասնագետ» է տոհմիկ արցախցի բանաստեղծԲոգդան Ջանյանը, որը երկար տարիներ անցկացրել է Սիբիրում):Կոխկրտում էին արցախցու մարդկային ամենատարրականիրավունքները՝ ամեն օր, ամեն ժամ, ամեն ինչում, անխնա,լկտիաբար, թուրքաբար: Ադրբեջանի պետական ամբողջ ապարատնԱրցախում անընդհատ փորձում էր «ուղեղների լվացումներ»կատարել: Անտանելի էր: Եվ այսքանից հետո, պարզ է, թե ինչ պիտիբերեին ազատությունը, անկախությունը, ինքնիշխանությունը: Պիտիչհամաձայնեմ, թե Արցախի ճակատագիրն ունեցող երկրներ կանաշխարհում, ամենեւին էլ՝ ոչ: Արցախը բոլորովին նման չէաշխարհում ոչ մի երկրի, այստեղ ապրողը՝ հայը, առանձնահատուկ է,խիստ ֆենոմենալ, ինչպես նրա ճակատագիրը, ինչպես նրա գրիչները,անհամեստություն չհամարեք, խնդրում եմ, իմ ցավի մեջառանձնահատուկ եմ եւ ես, պիտի վիրավորական լիներ՝ եթե չլինեիայնպիսին, ինչպիսին եմ: Լավ ու վատի մասին չէ խոսքը, այլ`տեսակի: Ինչպես հայոց Արցախն է անկրկնելի ու եզակի, այնպես էլ՝նրա ճանապարհը, այնպես էլ մեր «հույզերն ու փոթորիկները», ուրիշխնդիր է, թե Հայկ Նահապետից եկող այդ անկրկնելիությունն ուեզակիությունը, անընկճելիությունը դրսեւորվո՞ւմ է, արդյոք,գեղարվեստական գրականության մեջ: Եթե՝ այո, ապա՝ ինչպե՞ս:Արցախում ապրող գրողները, իհարկե, ցավոք, եղել են եւբացառություններ, միշտ էլ ի ծնե, հակասության մեջ են եղելիրականության հետ: Այստեղ հակահայկականը դիտվում էր որպեսբարեկամության գովք, ադրբեջանամետը՝ ինտերնացիոնալիզմիփայլուն օրինակ: Այս համապատկերում դժվար չէ պատկերացնել, թեինչ տեղաշարժեր եղան գրական կյանքում երկրի անկախանալուցհետո: Այս ամենն իր հետքն է թողել իմ ճանապարհի վրա, եւ ովծանոթ է իմ բանաստեղծություններին, կարող է վկայել, որպատերազմն արցախցու համար միայն պատերազմ չէր,խաղաղությունն առավել գեշ պատերազմ էր: Բանաստեղծըմաքառումն է ոգու, որ այլաբանական պատկերի մեջ շարունակում էրգոյատեւել ու արարել: Եվ հիմա, երբ փորձում եմ գրել իմ անցածճանապարհի մասին (այն, սկզբից մինչեւ հիմա, աննախադեպ միգոյամարտ է), ինքնանկար է ստացվում, որը հնարավոր չէամբողջականացնել, քանի որ մարմնիս մասերը (որքան էլ՝ հոգիսամբողջական) դեռ ցրված են հայոց տարբեր ու տարբերռազմադաշտերում: Եվ շուրթերիս վրա կենդանանում են Դալիիբառերը՝ խելագարներից տարբերվում եմ նրանով, որ ես խելագարչեմ: Բայց՝ չե՞մ: Այդուհանդերձ, ստեղծվում է գրականություն,որովհետեւ եթե մեր բոլոր դաշտերը դարձել են ռազմադաշտեր, դադեռեւս չի նշանակում, թե այնտեղ ծաղիկներ չեն բուսնում:
6. Մի չգրված օրենքով` ինչպես ճակատագրի, այնպես էլգրականության համար, բռնությունից ազատագրված ժողովուրդներնստեղծում են զտարյուն, «սպիտակ» գրականություն: Ավելի ենմոտենում Նախախնամությանը, պոեզիայի նախնական իմաստին,կարծես աշխարհը նորից են արարում` Աստծո գույներով, խղճով ուհայացքով: Ավելի մոտ են երկնքին ու Աստծուն: Ինչո՞ւ է այդպես. Ձերկարծիքը, մտորումներն այդ անգիր իրականության շուրջ, որի մեջներկա եք Դուք որպես մարմանավորող: Ի վերջո, այդ «խլվածը»գտնվե՞ց Արցախի նորօրյա գրականության մեջ, թե՞ գալիք սերունդն էլինելու դրա տերը: Ի՞նչ ընթացք ունի եւ ինչպիսի՞ վաղվա օր էսպասվում հարուստ մշակութային ավանդներ ունեցող Արցախիգրականությանը, մասնավորապես` պոեզիային:
- Ես միշտ էլ նախանձով եմ նայում, առավել եւս՝ հիմա, այնգրիչներին, ովքեր քաղաքականությունից ազատ են, ովքեր մի հոգսունեն՝ զտարյուն, «սպիտակ» գրականություն ստեղծել: Բայց,ցավոք, դա այսօր անհասանելի է հայ արվեստագետի համար,ընդամենը՝ երազ: Հայ գրողը եթե պատմիչ չէ, էլ ինչ Եղիշե կամԱվարայր, հայ գրողը եթե վանական չէ, էլ ինչ Նարեկացի ու հավատ,հայ գրողը եթե զինվոր չէ, էլ ինչ Չարենց կամ «Դանթեական», հայգրողը եթե դատապաշտպանը չէ իր ազգի, էլ ինչ Զոհրապ կամարդարության ընդվզում, հայ գրողը եթե սերմնացան չէ, էլ ինչԲակունց կամ հայրենական ոսկի հերկեր, հայ գրողը եթե ածխագործ,հացագործ ու մոմավաճառ չէ, էլ ինչ Էրգիր կամ Մնձուրի, հայ գրողըեթե զանգահարը չէ ժողովրդի, էլ ինչ Սեւակ ու զանգակատուն… Մերգրողական նկարագիրն այնքան է մերը, որ այլեւս ուրիշին պատկանելչի կարող: Ով գիտե, գուցե «նախախնամությանը, պոեզիայինախնական իմաստին» մոտենալու ճշմարիտ ուղին հենց սա է, չէ՞ որտառապանքն ու ինքնազոհությունն է, որ տանում են մեզ դեպի դուռնԱստծո: Հայ մարդը պարտավոր է իր մեջ կրել Ամբողջի միասնականՈգին, որովհետեւ մեզանից ամեն մեկը պիտի լինի ավելի հզոր,անհաղթելի, անմեռնելի, ուրիշ ելք չունենք: Թույլ լինելը մեծ մեղք էարդեն Աստծո առաջ, այն հավասարազոր է դասալքության, ասել եմ,էլի կրկնում եմ՝ մորթվելը մորթելուց պակաս մեղք չէ. ամեն հայ մարդպիտի իր մեջ ամփոփի պաշտպանական մի ուրույն բանակ եւ երբեքչմոռանա Սարոյանի խոստովանական պատգամը՝ ես կսիրեմ հայոցպատերազմները: Հանուն խաղաղության: Հանուն լինելության: Իմմեջ, ամենիքիս մեջ կա մի չգրված երկ, որը սպասում է իր աշխարհգալուն: Աշխարհ գալով, այդ երկը նոր աշխարհ կբերի: Արցախումապրող գրողն այժմ ազգային գոյամարտի ակտիվ մասնակից է, վկա ուականատես է, որ ամեն ինչ, այդ թվում՝ Աստծո գույները, ըմբոշխնածիր աչքերն անխնա ցանում է «վաղվա հերկերում», հունձքը թողնելովգալիքին: Արցախում վերածնվեցին հայության հույսն ու պատիվը,ազգային արժանապատվությունը: Արցախյան համազգային ցավովվերածնվում է նաեւ մեր գրականությունը, գեղարվեստական միտքը:Հետեւապես, միանգամայն անճիշտ եմ համարում «արցախյանգրականություն» ձեւակերպումը, որը ինչ-որ տեղ իներցիայի ուժ էձեռք բերել եւ չի ներկայացնում երեւույթի իրական պատկերը: Եթեսկսենք վարչական բաժանման ենթարկել նաեւ գրականությունն՝ ըստմարզերի (ասենք՝ Զանգեզուրի գրականություն, Արարատյան շրջանիգրականություն եւ այլն), պարզ է, թե ինչ պատկեր կստացվի:Ավելին, այսօր պիտի այնպես ասել Հայաստան, որ Հայաստանի մեջանպայման Արցախ լինի: Եվ՝ ոչ միայն: Այլապես ճիշտ չենք լինիարտահայտված, մանավանդ՝ ոչ հայերեն: Ուզում եմ միասին հիշենքԼեոյի խոսքը՝ հայոց Արեւելից կողմանց մասին. «Արցախն այն քուրանէր, որի մեջ, առաջին անգամ մեր նոր ժամանակներում, կռվեց ուկոփվեց ազգային կռվի գաղափարը… Այս լեռնային աշխարհում էր, որդարերով ստրուկ ապրած հայությունը բարձրացնում էր քաղաքականինքնորոշման դրոշակը» (1917թ., Շուշի):
7. Ձեր բանաստեղծությանը բնորոշ է կատարյալի ձգտումը,Աստծո որոնումը. մարդ, բնություն, երկինք` իբրեւ շարունակական,միմյանց լրացնող, ամբողջացնող փոխակերպումներ: Միստիկականզգացողություններն Աստծուն փնտրում, տեսնում, գտնում ու կորցնումեն անորոշ երկնքի տակ, փախչող հողի վրա, հուսալքման ու անկմանմեջ, պատերազմի դաշտում, որտեղ մշտարթուն է Աստծո կարիքնիբրեւ սպեղանի մարդկային կարեկցանքին: Ձեր բնորոշմամբ`որտեղի՞ց է սկիզբ առնում եւ ո՞ւր է տանում Ձեր բանաստեղծություննընթերցողին, որո՞նք են այն հիմնական երակները, որոնցով սնվում ևկենսականություն է հաղորդում Ձեր բանաստեղծությունը: Գրքից-գիրքանցումներն ի՞նչ բանաստեղծական փուլեր են իրենց մեջ ընդգրկում:Ի վերջո, Ձեզ համար ի՞նչ է բանաստեղծությունը. ինքնարտահայտմանմիջո՞ց, աշխարհը փոխելու հերթական փո՞րձ, թե՞ մարդու մեջ խիղճըվերածնելու միտում, չարի եւ բարու կշռաքար:
- Այո, գոյություն ունի կատարյալի միտումն ամենուրեք, ամենինչի մեջ, ես տեսնում եմ, ես ապրում եմ կատարյալը,բանաստեղծությունը «միջնորդ» է, որ հասնեմ նրան: Եվ, գիտե՞ք, ինձմշտապես մեղավոր եմ զգում՝ ինչո՞ւ չեմ կարողանում, ի վերջո, բացելերեւույթների, առարկաների, մեզ շրջապատող բնության, ամբողջտիեզերքի մեջ ամփոփված այն առեղծվածայինը, որը ներսում«փակված», սպասում է իմ բանալու ախորժալուր պտույտին: Ավելին,շարունակում ենք մնալ ինքներս մեր գլխավոր անհայտը, իսկ երբփորձում ենք խոսել, բառերում վանդակվում են մտքերը:
Կենսականություն ինձ տալիս է հեռուն: Ինչ վերաբերում է իմգրական-ստեղծագործական փուլերին ու անցումներին, ապա կարողեմ ասել, որ ինձ մոտ դրանք ձեւավորվել են ոչ միայն գրքից-գիրք, այլհաճախ նաեւ՝ շարքից-շարք: Վաղ շրջանի, գրեթե՝ մանկականտարիքի, բանաստեղծություններս (Շիրազի հետ ունեցածնամակագրություններովս) միանգամից հուշերի կարգավիճակստացան, երբ մեկնեցի Բաքու: Բաքվում (կարծեմ 1967-ին էր)հանդիպեցի Պարույր Սեւակին ու Սերգեյ Սարինյանին, Սեւակին,ներկայացրի բանաստեղծություններս, կարդաց, խրախուսեց,հետաքրքիր դիտողություններ արեց, Բաքվում ծնվեց ու տպագրվեց(դեռեւս չորրորդ կուրսում էի) առաջին գիրքս՝ «Մեղեդիներ», «Գրական թերթի» արձագանքը ոգեւորիչ էր, վճռորոշ բեկում եղավ«Համանվագ» պոեմս, հաջորդ անցումը եղան «Գարուն»-ում ու«Գրական թերթում» տպագրված նոր շարքերս՝ «Ինչո՞ւ առվակը», «Խոստովանություն», ապա փուլերը շատ արագ հաջորդեցին իրար՝«Սոսե»-ից՝ «Ամարասի զանգերը». այնուհետեւ արցախյանհամազգային շարժումն իմ կավը նորից խառնեց-հունցեց եւ ես գրեցի«Տաճարն Աստծո» ասքը, դա 1989-1990 թվականներին էր: Նորոլորտ հանեց ինձ «Քրիստոսի ծաղիկները» պոեմը, որով եւսկզբնավորվեց վերջին տարիների եռագրությունը՝ «Թեւերի հեռուն», «Քարի շնչառությունը», «Բանաստեղծությունը սահմանից դուրս»:Իհարկե, ընթացքում դիմել եմ նաեւ դրամատուրգիական ժանրին(գրել եմ պիեսներ, որոնք բեմադրվել են Արցախի եւ մայրՀայաստանի թատրոններում), որը եւ ինձ թելադրել է գործողությանդինամիկա, պատկերների անակնկալ ընթացք, կոնտրաստներ,տրամաբանական տրամադրություններ:
Ընթերցողն իմ առաջին ես-ն է, որին ինքս եմ փորձում ստեղծել,այնպես, ինչպես ժամանակ են ստեղծում, չէ՞ որ լինում են նաեւանժամանակ ժամանակներ (ժամանակ ստեղծողն Անսահմանն է),ինչպես կերպար են ստեղծում, ինչպես ստեղծում են աշխարհ ուՀայրենիք, անբռնագրավելի տարածքներ: Ով ասաց, թե ֆիզիկան չիկարող գալ նաեւ մետաֆիզիկայից հետո:
Մեր օրերում հաճախ ենք լսում՝ ընթերցողն օտարվել էգրքից: Բայց չէ՞ որ այդպես չէ, պիտի ասել՝ նոր ընթերցողներ չենստեղծվում: Եվ դա արդեն կլինի իրականություն ու իրադրությանիսկական վիճակը ներկայացնող դիտարկում: Իմ բանաստեղծություննընթերցողին ոչ միայն տանում է, այլ ձգտում է նրան երբեք ու երբեքչլքել անտեսանելիի մեջ խորացող ճառագայթի ընթացքի մեջ: Մենքտեսնում ենք այն, ինչ տեսնում ենք, իսկ այն, ինչը չենք տեսնում,համոզված եմ, միշտ էլ ավելի տեսարժան է: Ուր հասնում ենք՝Աստված այնտեղ չէ երբեք, Աստված այնտեղ է, ուր դեռ չենք հասել:Եվ ընթացք է բանաստեղծությունը, տիեզերական շարժման կարեւորխթան: Ես բարձր եմ գնահատում «Ապոլոն» հրատարակչությանգործունեությունը եւ, ընդհանրապես, այն աշխատանքը, որըկատարվում է մեր շնորհալի թարգմանիչների կողմից: Ասել է թե՝հրապարակ են մտնում արդեն աշխարհի լավագույն գրողների ումտածողների շատ գործեր: Իսկ սա ի՞նչ է նշանակում. այն, որ Ջոյսի,Ֆոլկների, Ուիթմենի, Էլիոթի, Հրանտ Մաթեւոսյանի, ՊարույրՍեւակի, Հովհաննես Գրիգորյանի ընթերցողն այսօր իր ըմբռնումներովու ընկալումներով, ինտելեկտուալ կարողություններով ուաշխարհայեցողությամբ հաճախ շատ ավելի բարձր է կանգնած, քան,ցավոք, որոշ գրողներ: Այնքան, որ այդ ընթերցողը կարողանում էկարդալ իրեն «քաջածանոթ» գրողների (ցավոք, դրանց թիվը փոքր չէ)նաեւ չգրված-չտպված գործերը, այն աշխատանքները, որոնց մեջմտածողի գրիչը, ինչպես ասում են, «պատեֆոնի» ասեղի նման կանգէ առել հնացած ձայնասկավառակի վրա եւ անընդհատ նույնն էկրկնում՝ մեխանիկական պտուտյների մեջ: Եվ ստացվում է այնպես,որ «երգողները կորցնում են երգելու հաճույքը» (Կաֆկա), իսկընթերցողները՝ ընթերցելու: Նոր խոսքի, նոր մտածողության ու ոճի,գեղարվեստական նոր պատկերի կարիքն այժմ չափազանց խիստ էզգացվում: Իսկ հայ ժողովուրդն, այո, ունի մեծ ներուժ: Չմոռանանք՝մեր թշնամուն անակնկալի բերեց նաեւ մեր ազգի մեջ ապրողբանաստեղծությունը: Մեր թշնամին զոհվել չգիտե, նա միայնսպանելու եւ ավերելու ավանդույթներով է մշտապես սնվել:
Ես չեմ կարող բանաձեւել, թե ինչ է պոեզիան, բայց կարողեմ ընդամենն ասել, որ ոչ թե բանաստեղծությունն է իմինքնաարտահայտման միջոցը, այլ՝ ես նրա, որովհետեւ սկզբում ինքնէր, հետո՝ ես: Իսկ ինչ վերաբերում է աշխարհին, ապա այստեղ եսմիանշանակ այլ ձեւով եմ մտածում. փոխելն ու վերափոխելնաշխարհին ոչինչ չեն տա, պարզապես պիտի հիմնավորապես, քանիոր վաղուց քանդված է, նորից ստեղծել այն՝ Աստծո աշխարհարարմանժամանակը տեղավորելով ոչ վեց օրվա մեջ: Եվ դաբանաստեղծության աստվածային առաքելությունն է:Բանաստեղծությունը ես եմ: Ինձնից դուրսն էլ ես եմ՝ ե թե ես ես եմ(Պ. Վալերին ասում է՝ չկա ավելի դժվար բան, քան չլինել այն, ինչես…), ահա ինչու ժամանակն ինձ չի կարող սպանել, ավելին, այնինձնով դառնում է անսահման, վերակերտվում ու ձեռք բերում նորտարածքներ՝ տիեզերքը տիեզերքից դուրս գտնվող սահմաններիհաշվին ընդլայնելով: Ամփոփեմ միտքս՝ եթե կարողանում ենքիմանալ, թե ինչ է բանաստեղծությունը, նշանակում է՝ մեր իմացածըբանաստեղծության մասին չէ:
8. Ձեր «Թեւերի հեռուն», «Քարի շնչառությունը», հատկապես«Բանաստեղծությունը սահմանից դուրս» վերջին ժողովածուներըբանաստեղծական խոսքի, պատկերի ու զգացողության բոլորովին նորու թարմ ներկայություն են: Չեմ վարանում ասել` թռիչք է եւճախրանք նոր երկնքում: Բանաստեղծական (ինչ-որ տեղ անակնկալ)տարածական ու ժամանակային ընդգրկումով զարգացումըհաղթանակած ու ազատագրված երկրի պոռթկո՞ւմն էր, որ ֆիթիլիպես այրվելով եկավ ու պայթեց իր ժամանակի մեջ: Ինչպե՞ս եքբնորոշում Ձեր բանաստեղծության այդ ժամանակը, որ կարծեսամպհովանի է նախորդ ժամանակների համար:
- Պատերազմն իր ամեն ինչով հանդերձ (այդ թվում՝միստիկական զգացողությունները) ինձ անասելիհիասթափությունների առաջ կանգնեցրեց, եկավ մի պահ,ստեղծագործական առումով, որ, թող ներվի, ուղղակի վանում էին ինձբառերը: Բանաստեղծությունը, հիրավի, դարձել էր «այլասերումըլռության»: Այս ամենը զուգորդվեց աննախադեպ ցնցումներով: Միչքնաղ սերունդ նահատակվեց պատերազմում: Այն, ինչ կարող էրսահմռկեցուցիչ լինել անգամ գրականության մեջ՝ որպես «նյութ», թողներվի, առօրյայում դարձել էր սովորական. թաղավարդցի մի զինվոր(ես գրել եմ իմ «Քրիստոսի ծաղիկներ»-ում) իր մի ձեռքովսղոցել-կտրել է տանկի թրթուրների տակ մնացած իր մյուս ձեռքը, որգերի չընկնի, ապա առել է գնդացիրը եւ «հնձել» թշնամականմոտեցող շարասյունը: Պատերազմն արդեն կինո չէր, գրականությունչէր, օբյեկտիվ ու ամենօրյա ծանր ներկայություն էր: Ինձ օգնությանհասավ Դոստոեւսկին: Նրա բառերը հաշտարար եղան:Բնականաբար, բուռն, ծայրաստիճան լարված ապրումներն ուհեղաբեկումները, դա կապ չունի անհատի մեծ ու փոքր լինելու հետ,որակական փոփոխություններ են առաջացնում մարդու մեջ:Դոստոեւսկին՝ մեծ Տառապյալը, եթե սիբիրյան ձյունի մեջ, երես առերես, չհանդիպեր իր (ոչ միայն) մահվանը, հավիտենականությանտեսիլքն անհայտ կմնար նրան, ծայրագույն վիճակը ստիպեց, որ նախավարում, կայծակի լուսախաղի մեջ, վայրկենապես տեսնի այն, ինչցույց է տալիս իր գեղարվեստում՝ որպես ՏԵՍԱՆՈՂ: Այդպես Եղեռննու Արեւմտյան Հայաստանի կորուստն են ցնցել Չարենցին ուԿոմիտասին: Տարիներն իրենց ծայրահեղություններով ուանակնկալներով, վերադարձրին լույսի բերկրումը: Գրականությունն,ընդհանրապես, դաժան ճակատագիր է՝ եթե իրար հաջորդողվայրկյանները չեն ունենում կոնկրետ հասցե, ապա հավերժությունը,ցանկացած պարագայում, դառնում է անորոշ ու սուտ միհասկացություն: Եվ ռազմաբեմի վերածված Արցախն ինձ հուշեց,փաստորեն, պոետական մի այլ ժամանակ ու տարածություն, որոնքկարող էին ինձ հասցնել հայտնիի անհայտին: Այնպես որ՝ ճիշտ եքնկատել, ինձ դուր եկավ ֆիթիլի համեմատությունը, միայն թեպայթյունը եղավ նախ իմ երակների, ապա՝ ժամանակի մեջ:Շնորհկալ եմ նման գնահատականի համար:
9. Դուք այսպիսի մի բանաստեղծություն ունեք, որը տպագրվելէ Ձեր երկրորդ գրքում.
Ծառերից թափվող այս տերեւները
Նրանց երբեմնի կանաչ օրերն են,
Որ հավաքել ու ի մի է բերել
Փողոցը ավլող մի լավ ծերունի:
Ի մի է բերել`
Մտքով գնալով օրերը ջահել,
Եվ… ափսոսում է, չի ուզում վառել:
Հենց այդ բանաստեղծության տրամադրությամբ էլ փորձենքհետադարձ հայացքով արժեվորել Ձեր անցած կյանքի ճանապարհըորպես «չճանաչված երկրի քաղաքացի եւ բանաստեղծ»: ԱրժեվորենքՁեր արածն ու չարածը, այն երազը, որ ի սկզբանե Ձեր կոպերի տակէր, դարձա՞վ իրականություն, թե՞ «Իմ ապրած ժամանակի մեջ կանվայրկյաններ, որ փաստորեն ինձ շրջանցել են»: Ձերբանաստեղծական ճանապարհին բնորո՞շ եք համարում«բանաստեղծությունը, որի համար ծնվել է մարդը, դեռ ուշանում է»Ձեր իսկ արտահայտությունը: Գրե՞լ եք Ձեր պատկերացրածբանաստեղծությունը, թե՞ գալիք այն մեկ վայրկյանի մեջ է, որից թեթեւէ կշռում անցյալի 100 տարին` կրկին Ձեր բնորոշմամբ:
- Տողերում, որ չեն գրվել, այնուամենայնիվ, ծերունինվառում է տերեւները, որովհետեւ ծառերը ձմեռնամուտի տաքացումէին ուզում. պահի հոգեբանական վերարտադրության մեջ փորձել եմտեսնել գալիք գարնան գույները՝ ապրումի մեջ խտացնելովհավերժության փիլիսոփայությունը եւ, ի վերջո, եղանակըպայմանավորվում է ոչ թե աշնան կամ գարնան ժամանակով, այլհոգեկան ներաշխարհով մարդու, նրա ներսից եկող մեկ հատիկբառով: Տրամադրություն, որը տանում է բազմապիսիմուտացիաների: Բանաստեղծության մեջ մշտական գրանցում ունի,չէ՞, «մեռնելու եւ կրկին վերածնվելու» (Ռյոթքե) գաղափարը:Հետադարձի մեջ հայացքը բացակայում է, քանի որ այն արդեն առաջ էանցել բավականին, անգամ՝ դեռեւս չեկած օրերից: Անցածճանապարհը «ջահել օրերի» ամփոփում է՝ նոր սկզբի հեռանկարով,որովհետեւ մարդու բնույթից, ինչպես ասում են, անօտարելի է ամենինչ նորից ու նորից սկսելու պատրաստակամությունը: Եվ,բարեբախտաբար, ամեն մի «նորից» մշտապես այլ է լինում: Այսամենը, հասկանալի է, գուցե իմ վերագրումներն են, բայց չէ՞ որ հոգինանընթեռնելի է ամբողջությամբ: Հետեւապես, ինձ թույլ եմ տվելբանաստեղծության մետաֆորային պատկերի մեջ ներկայանալանձամբ, իսկ բնորոշումն ավելի ուշ եղավ՝ «չճանաչված երկրիքաղաքացի եւ բանաստեղծ»: Ծնվել եմ գերված ու գաղութացվածարքայական երկիր Արցախում, պոետական առաջին քայլերս արելայդտեղ (գաղութ եւ բանաստեղծություն), այդպես՝ քառասուն տարի,ապա՝ արցախյան համազգային շարժում, ընդվզումներ ուհալածանքներ, այնուհետեւ` պատերազմ, շրջափակում, սով…Հաղթանակն անասելի ծանր գնով նվաճվեց, դրան հաջորդեց «ոչպատե րազմ, ոչ խաղաղություն» կարգախոսը: Այժմ չճանաչվածպետության կարգավիճակում ենք: Այսքանից հետո ոնց չզարմանալ,թե ինչպես է ցավը այդքան ժամանակ մեզ դիմանում: Այսերանությունը անհասանելի է, իսկապես, Ուիթմենին եւՄայակովսկուն: Եվ ինչպե՜ս շնորհակալ չլինել Աստծուն, որ ազգի եւիմ ճակատագիրը նույն բառերով է շարադրված աներեւույթբանտապատերի վրա պնդացած իմ ճակատին: Լինում է, չէ՞, բանտիմեջ ես, բայց խցիդ պատերը չեն երեւում: («Պատեր չունեցողբանտերն ամենադաժանն են», Ադոնիս): Ես մասնակցել եմ իմ երկրիազա

Հարցազրույցը վարեց` Հուսիկ Արան
Изображение
Аватара пользователя
Harutin (Автор темы)
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

Վարդան Հակոբյան

Сообщение Harutin » 04 дек 2011, 12:01

ՄԻՇՏ ՉԷ, ՈՐ ՐՈՊԵՆ ԲԱՂԿԱՑԱԾ Է ԼԻՆՈՒՄ ՎԱԹՍՈՒՆ ՎԱՅՐԿՅԱՆԻՑ



Վարդան Հակոբյանը 60 տարեկան է...
- Ես իմ ապրած ու չապրած պահերը տեսնում եմ Ձեր նշած թվի մեջ, բայց եւ այնպես չեմ ուզում տեսակավորել տարիները, կամ, ընդհակառակը, դրանք դիտել համահավասար, այս պարագայում, պիտի նկատեմ, միշտ չէ, որ մեկ րոպեն կարող է բաղկացած լինել 60 վայրկյանից: Վայրկյանը անզիջում կռիվ է: Կան պահեր, որ չավարտած (ամբողջացրու վայրկյանը՝ քանի դեռ ուշ չէ), ստիպված ես լինում «գործ ունենալ» հաջորդ ակնթարթների հետ: Թեեւ կա նաեւ երեւույթի փիլիսոփայական ընկալումը: Իմ երկրի, հողի վերածնունդը (ես նկատի ունեմ Արցախյան շարժումը) նույնպես իմ ծնունդն եմ համարում, ուրեմն՝ թիվը՝ 1948, տեղափոխվում է ուղիղ 40 տարի ետ՝ 1988, եւ պարզվում է, որ ամենեւին էլ 60 տարեկան չեմ: Տարբերությամբ՝ եկող ամեն մի վայրկյանի մեջ նախորդ ժամանակներից բեկորներ կան անպայման: Այնպես որ՝ հավիտենությունը վայրկյանի մեջ է: Ժամանակի մի առանձնանիշ եւս՝ զգույշ, վայրկյանը սիրում է վազանցել:
Ի՞նչ է բանաստեղծությունը Ձեզ համար:
- Ամեն անգամ, երբ նման հարց է տրվում, հիշում եմ ճապոնական նշանավոր այգու տասնհինգ քարերի պատմությունը. դրանք այգում տեղադրված են այնպես, որ ինչ կետից էլ նայում ես, տասնհինգերորդ քարը չի երեւում: Սա հենց պոեզիայի խորհուրդն է: Ես փորձում եմ ստեղծել անհայտը բացող բանաստեղծական այն տողը, ուր բառերի ներկայությունը նկատելի չէ:
Բանաստեղծություն գրելու համար ո՞րն է ամենահարմարտարիքը:
- Նայած գրողն ով է՝ Մեծարենցը, Դուրյանը, Ռեմբոն, Թումանյանը, Գյոթեն...
Ինչպե՞ս է ծնվում տողը. ոգեշնչում ասվածը բանաստեղծի համար:
-Այն, ինչ նկատի ենք ունենում, ավելին է, քան ոգեշնչումը, այլապես ինչպե՞ս կարող էր Քրիստոսը քայլել ջրերի վրա:
5. Հայաստանի գրողների միության կից գործում է գրականագիտական խորհուրդ, որն ամփոփում է տարվա լավագույն բանաստեղծական շարքերը: 4 տարի անընդմեջ Ձեր պոետական շարքերը համարվել են 5 լավագույնների կարգում: -Եվ իմ վերջերս գրած գործը. «Պոեմ իմ մասին, կամ ժամը 24-անց է 81 րոպե»: Տպագրվել է «Գարուն»-ում: Այնուամենայնիվ, ընդունելի լինելուց պակաս հետաքրքիր չէ հասանելի լինելը, ինչպես ասում են: 6. Կողքից հայացք՝ ինքներդ Ձեզ: - Ես միշտ ներսից եմ նայում, անգամ՝ ուրիշին, ուր մնաց, թե ինքս ինձ կողքից դիտեմ: Կողքից հայացքը հաճախ է լինում սխալ ու կողքանց... 7. Ո՞վ է Ձեր ընթերցողը: -Ես նրան ստեղծում եմ: Նախկինում, օրինակ, խորհրդային տարիներին, կարդում էին եւ նրանք, ովքեր չէին կարդում: Հիմա միայն նրանք են կարդում, ովքեր կարդում են: Երկրորդ իրավիճակն առավել ազնիվ է: Ի վերջո, պոեզիան միշտ էլ սակավաթիվ մարդկանց մենաշնորհն է եղել: Ցավոք: 8. Ձեր բանաստեղծական սկիզբը: -Այն ժամանակ ես դեռ չէի ծնվել, իսկ Նոյը գինուց հարբել ու մորեմերկ պառկել էր ծաղկած խնձորենու տակ: 9. Ձգտումդ: -Անմահական հուրը գտնել ու, ի վերջո, բերել նրա համար, ով դրան սպասում է դեռեւս հավատով: 10. Ծննդավայրդ: Հայրենիքդ: -Հայոց պատմական Հարարն է իմ նախնիների բնակավայրը: Սաթենիկ տատս պատմում էր, թե ինչպես էին թուրքերը Մեծ ձորագետի ափերին մորթոտում հայ երեխաներին, կրակի մատնում հայերի տները: Այս մասին ես գրել եմ իմ «Երամականչ» ասքում: Հետագայում թուրքերն էլի մտան ու գլխատեցին Արփագետուկ գյուղի բնակիչներին՝ որին հանդում, որին բոստանում, որին իր տան շեմին: Սա խոսում է այն մասին, որ թույլ լինելը եւ սպանվելը նույնպես հանցագործություն է, գուցե եւ՝ սպանություն կատարելուց ոչ պակաս: Այսինքն, դու թույլ լինելով՝ նպաստում ես սպանություն գործելուն: Մենք ճակատագրով դատապարտված ենք՝ ուժեղ լինել: Դա անվիճելի եւ մեր միակ ելքն է: Ես հիմա չեմ հիշում, թե վերջին հարսանիքը մեր գյուղում երբ է եղել, երբ է վերջին ծնուդը եղել Արփագետուկում: Հիմա այդ գյուղը մի բնակիչ ունի՝ հորեղբայրս է: Այնպես որ, իմ տողը՝ Քեզնից ծնվելը դեռ քիչ է որդիդ լինելու համար, խորը ակունքներ ունի: Երբ հայրս մեր գյուղում մենակ էր մնացել ու չկային ունեցած կենտումենտ աշակերտներն անգամ, մի ամբողջ շաբաթ մեն-մենակ, ասում են, դպրոց էր գնում, ժամը ժամին զանգը հնչեցնում, լրացնում մատյանները... Եվ միայն մորս հորդոր-խնդրանքով էր տուն գնում: Վերջին անգամ, ուղիղ քսանհինգ րոպե զանգը հնչեցնելուց հետո գյուղից հեռացել է այն հույսով, որ մի օր կվերադառնա... Հանդ ու սարին հրաժեշտ տալու պահին, Քարաղբյուրի մոտ ոտքերը կարմիր-կարմիր մի կաքավ կանգնել էր ճամփին ու երգում էր՝ հեռացող հորս համար, հայրս մոտենում էր՝ թռչում էր մի ուրիշ քարի, էլի երգում հեռացող հորս համար... Այնքան, մինչեւ հայրս Մեծ քարի ետեւն անցավ: «Էդքան սիրուն, էդքան սիրուն կաքավ ու էդքան տխուր երգ,- վերհիշում էր հայրս,- ոչ մի տեղ կյանքում ոչ տեսել եմ, ոչ էլ լսել»: Հիմա Արփագետուկում արդեն նոր բնակարաններ են կառուցվում՝ պետական հովանավորությամբ: Իմ գրական գործունեությունը զուգորդում եմ նաեւ վերաբնակների հարցերի հետ... Հին արփագետուկցիներ ու ոչ արփագետուկցիներ ցանկություն են հայտնել ընտանիքներով վերաբնակվել այնտեղ: Ուրեմն՝ հորս զանգը տեղ է հասնում... Ուրեմն, հայրս վերադառնալու է: Իսկ Արցախի համար ուր-որ է վրա կհասնի (500-ից ավելի) հարսանիքների աշունը... Իմ հայրենիքը մարդիկ են: «Հողը, որդիս, քո պապիկն է, Վաղուց է, որ դարձել է հող»: Արցախ-Սփյուռք-Ծովից ծով Հայաստան: Հայրենիքս մորս ժպիտն է՝ փռված հայոց արցախական լեռների վրա: 11. Սերդ: -Այնքան խելագարորեն սիրեցի (մեր ազգին հայրենի գյուղում բնութագրում էին երկու բառով՝ Զառունց պելեր), որ անգամ չհասցրի իմանալ, թե ում եմ սիրում: 12. Երազանքդ՝ անձնական ու անանձնական: -Բանաստեղծությունն աշխարհի բոլոր երկրներում ու սահմանների վրա դառնա անցագիր: 13. Ի՞նչ է երջանկությունը Վարդան Հակոբյանի կարծիքով: -Զգացում, որ ունենում են անուղղելի ապուշները: 14. Ե՞րբ ես անցնում արձակի կամ այլ ժանրերի: Ներքին պահա՞նջ է, թե՞... -Ես, գրիչ առնելուց առաջ, ինձ չեմ տրամադրում կանխամտածված ձեւով որեւէ ժանրի դիմել: Դա որոշում է նյութը: Իմ երեք պիեսները մեր պետթատրոնին եմ հանձնել, բեմադրվել եւ խաղացվել են հաջողությամբ: Առանց իմ կամքը հարցնելու այսօր իմ մեջ հասունանում է մի ծավալուն գործ, վեպ է հյուսվում, ծնվում են կերպարներ... Սկիզբն ու վերջը չեն երեւում: Ինչպիսին կլինի՝ կտեսնենք: Թղթին կհանձնվի՞ արդյոք: Իսպանացի մի մտածող այսպիսի խոսք ունի՝ երբ ցանկանում եմ լավ գիրք կարդալ, սկսում եմ այն գրել: Այս հավատքը գրողի համար կարեւոր է, թերեւս: 15. Բանաստեղծ, գրականագետ, հասարակական գործիչ. արդյո՞ք դրանից չի տուժում ձեր տողը: -Կարող էիր այդ թվարկումներն էլի շարունակել, քանի որ մայր արմատն այս պարագայում բանաստեղծն է, իսկ մնացյալը սոսկ ածանցյալներ են, որոնք լրացնում-ամբողջական են դարձնում երեւույթը: Անշուշտ, հնարավոր չէ տիեզերքի մեկ մասը կազմել՝ առանց մյուս բաղկացուցիչների ու հյուլեների անտեսանելի մանրակերտը քեզանում կրելու: Որքան շատ ու խորն են իմացության ու աշխարհաճանաչողության ակունքները, բառն այնքան մոտ է կատարելությանը: Այլապես, ինչ ձեւով կարող է արվեստագետը, կայացած անհատը ներկայացնել մարդկանց, թեեւ, այսպես թե այնպես, ով էլ գեղանկարչի դիմաց նստում է, միեւնույն է, գեղանկարչի բնորդը հիմնականում ինքն է ու դարձյալ ինքը՝ գեղանկարիչը: 16. Ձին, որի կերպարը կա Ձեր պոեզիայում, մանկության օրերի հեքիա՞թ է, թե՞... «Ինձ թվում էր, թե ես ձիով կհասնեի ամենուրեք, անգամ՝ Պառնաս... Իմ չունեցած ձին տեսնես ո՞ւմն է հիմա»: -Ես իմ աշխատասենյակում պահում եմ ձիերի մի երամակ, որոնց մեջ՝ սեղանիս վրա, կա Մեկը (մեղք եմ համարում՝ խաղալիք կոչել, մանավանդ, որ վաղուց մանուկ չեմ), երբ ձեռքս սահեցնում եմ բաշի վրայով, սկսում է խրխնջալ, աչքերից կրակներ են ցայտում, եւ հասկանում-տեսնում եմ, թե ինչպես է ձայնը ճշգրտությամբ իր մեջ պահում սարերի, ձորերի ու նաեւ ժամանակի պատկերները, ավելին, ձայնի անսահմանության մեջ ոչինչ հուշ չի դառնում, անգամ ձին չի հոգնում ինձնից, չէ՞ որ նրա թեւերի վրա եմ մեծացել... Այսպիսի տողեր ունեմ. «Արցախ, դաժան սեր, վիրավոր անուն, Քարտեզի վրա՝ մի ծառս եղած ձի...»: Ասել է թե՝ նրա ձայնից սկիզբ են առնում երկիրն ու իրական հեքիաթը, ուր հայրս՝ մաթեմատիկական իր խնդիրները թողած՝ խնձորախոտ է հարում Հարոսում, Գարսիա Մարկեսն իր «Հարյուր տարվա մենությունն» է գրում՝ Սերվանտեսից հետո իսպաներենի «երկրորդ հայտնությունը» կատարելով, մայրս կալ է կալսում, Գագարինը թռչում է տիեզերք, Սաթենիկ տատս Եխծուն տակի բոստանը ջրում է՝ ինձ լոբու արխերի ծայրին կանգնեցրած՝ որպեսզի ժամանակին ասեմ, թե ջուրը երբ է տեղ հասնում, իսկ առուն ո՞ւր է, ուշանում է, գուցե շրջանցել ու հեքիաթի խնձորենու մո՞տ է վազում... Ձին բարության եւ թռիչքի խորհրդանիշ է, նրա սմբակների տակից ամենամաքուր աղբյուրն է բխում՝ երբ երկար է ճամփան եւ ծարավ ես դու... Ձին, թող ների ինձ, իմ թալիսմանն է: Ձին իմ ստեղծած Արշակ ապերն է... Ձին ես եմ: 17. Ձեր կուռքը: -Ես կուռքեր չունեմ: Ես պաշտում եմ Արցախյան շարժման բոլոր նահատակներին, իմ կյանքի րոպեներն այլեւս նրանց անվան մեջ բացվող խնկածաղիկներ են... Առանց դրան՝ բանաստեղծությունը այլասերություն է: Եվ իմ գրական-ստեղծագործական երեկոյին, երբ շարժման ակունքում կանգնած իմ զինակիցները՝ Գրիգորյան Համլետը, Պետրոսյան Ռազմիկը, Աղաջանյան Ռոլեսը, Արաքսի ափից եկած սահմանապահ ընկերներս, մյուսները ներկա էին, ինձ մի պահ թվաց, թե «հայոց բոլոր պատերազմներից», որ այնքան կսիրեր Սարոյանը, պատվիրակներ էին եկել... Ես բախտ ունեցա բոլոր նահատակների աչքերով նայել նաեւ մի հարկի տակ բոլորած իմ սփյուռքահայ քույրերին ու եղբայրներին՝ բազմաթիվ երկրներից: Հային գտնելու համար, ցավոք, պիտի բացել ցավի քարտեզը, որն անսխալ ու ճիշտ է ցույց տալիս նրա գտնվելու վայրը: Այդ օրը, ի դեպ, ես Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանի շուրթերից լսեցի ամենահզոր բանաստեղծությունը (գոնե՝ հայության համար): Ահա այն՝ մեր կարգախոսն այսուհետեւ պիտի լինի այսպիսին՝ հաղթել առանց զոհվելու: Ասել է թե՝ իմացյալ մահը փոխարինվում է իմացյալ կյանք ու ծննդով: Սա մեր ազգային նոր գաղափարաբանության անկյունաքարը պիտի դառնա: Երախտապարտ եմ Աստծուն, որ ծնունդս առիթ տվեց նման իմաստության, որն ասելու իրավունքը մեն ու միայն ասողինն էր, նրանը, ով պատերազմի ու անթիվ զոհերի ցավ ու վշտի ծանրությունը, զինակիցների հետ միասին, ամբողջապես կրել է իր ուսերին: 18. Ձեր սիրած զբաղմունքը, ձեր ազատ ժամանակը: -Ընթերցանությունը: Եվ ապա՝ սիրում եմ ջրի ու կրակի հետ խաղալ: 19. Գրողի դերը՝ Ձեր պատկերացմամբ: Դեր բառը գրողի պարագայում ճիշտ չի հնչում, որովհետեւ այն ենթադրում է որոշակի խաղ, կատարում, որը չի համապատասխանում գրողի էությանը, քանի որ նա ինքն է ու ինքը, իր, այսպես ասած, «բնագրային» ու չմիջնորդավորված «ես»-ը: Դրանից դուրս նա գոյություն չունի եւ չի հանդուրժում ոչ մի նմանակ: Գրողը բացառիկ երեւույթ է, մտածող ու գեղագետ, որ իր մեջ արտացոլում է դարը, ժողովուրդը, պատմությունը, ապագան, ամեն-ամեն ինչ: Մեծագույն շարժումն ու ընթացքը, որ իր հոսքում ներառում է տիեզերքը, դա մտածումն է՝ ստանդարտներից դուրս, որը դժվարությամբ է ընդունվում նույն այն «տարածքում», ուր ծնվում է: Օրինակ, աշխարհի բանաստեղծական աննախադեպ հեղափոխություններից մեկը կատարեց Ուիթմենը՝ «Խոտի տերեւներ»-ով, բայց այդ գիրքը չորս անգամ հեղինակը հրատարակեց իր նվազ միջոցներով, այն չէր ընդունվում, մինչեւ որ այլ երկրներում ճանաչեցին պոետի հզոր տաղանդը: Գրողը նոր գաղափարներ է առաջադրում իր ազգին ու մարդկությանը՝ մնալով կյանքում մշտապես անսովորի, նորի, լույսի անվրեպ դատապաշտպան: 20. Ձեզ ո՞ր տարիքի Վարդան Հակոբյանն է դուր գալիս՝ սկսնակ բանաստե՞ղծը՝ ինքնահաստատվա՞ծը, թե՞ 60-ամյան... -Նախ՝ ձեր նշածներից ինձ դուր կգար նա, ով տարիք չունի: Կամ՝ որի տարիքը բանաստեղծությունն է: Եվ ապա՝ ես բացարձակապես հեռու եմ ինքնահիացումից, ավելին, իմ մեջ մշտապես հակառակ պրոցեսն է տիրում: Իսկ թե մեկ-մեկ ինձ թույլ եմ տալիս ոգեւորվել ինձանով, միայն այն դեպքում, երբ զգում եմ, որ եգիպտական բուրգերի ստեղծմանը մասնակցել եմ, Ավոյի հետ հաղթել եմ թշնամուն ու խաղաղություն բերել մեր երկրին, Հոկուսայի հետ աշնան տերեւներով գետ եմ պատկերել՝ ոտիկները կարմիր ներկած աքլորին բաց թողնելով կապույտ ընթացք պատկերող կտավի վրա, մորս հետ միասին ավլածաղիկ եմ քաղել Մասրուտի թումբում՝ երբ դեռ քայլելը նոր էի սովորում... Այնպես որ՝ հայ ժողովուրդը մեծագույններից է աշխարհում (քանակն այստեղ կարեւոր չէ, եգիպտացիները բուրգերը ստեղծել են այն ժամանակ, երբ ընդամենը երկու միլիոն էին), որովհետեւ մասնակցել է աշխարհի բոլոր մնայուն հայտնագործություններին ու արարումներին եւ Մասսյաց գագաթներով մարդկությանը փրկել է ջրհեղեղից... Այս փրկության գաղափարը, ի վերջո, Փրկիչ ծնեց: Ընդհանրապես անքննելի են ինքնահիացումն ու ինքնադժգոհությունը, որովհետեւ դրանք նույն բանն են, քանի որ Սալվադոր Դալին խելագարներից տարբերվում է նրանով, որ ինքը խելագար չէ... 21. Հիասթափության պահեր ունենո՞ւմ եք: -Երբ աշխարհը բարձում են աքլորի կողին ու բաց թողնում... 22. Ձեր ելույթը 1988-ի փետրվարի 20-ին հիշվում է... -Ուրախ եմ: Այն, անկեղծ ասած, իմ բանաստեղծության շարունակությունն էր ու նոր սկիզբը: Ես չէի խոսում, ես փորձում էի իմ երկիրը ստեղծել՝ այնպիսին, ինչպիսին ուզում եմ տեսնել: Ես, կարծես վերին մի իրավունքով, հնարավորություն էի ստացել մասնակցելու աստվածային արարչությանը: Դողում էի՝ չլինի՞ ինչ-որ բան վրիպի իմ խոսքից, չստացվի այնպես, մանավանդ, որ ես միայն ես չէի, ես հրապարակում ոտքի ելած ժողովուրդն էի՝ Ար-ցախ, Հա-յաս-տան, Մի-ա-ցում... Ի՜նչ հզոր շնչառության տեր է մեր ժողովուրդը: Նրա ամեն բառը լեռան ծանրություն ունի: Հաստատ: Անվրեպ: Իմաստուն: Հետո այս ամենը պիտի դառնար հիմն՝ «Արցախի հիմնը». «Պատմությունը մեր երկրի մեր սուրբ արյամբ մենք սերտեցինք»... 23. Ձեր հավատքն ավելի շատ դեպի ո՞ր ժամանակին է ուղղված՝ ներկայի՞ն, անցյալի՞ն, թե՞ ապագային: -Երեքին՝ միաժամանակ, որքան էլ դա թվա տարօրինակ, որովհետեւ դրանից որեւէ մեկի բացակայության դեպքում տեսողությունս իսկույնեւեթ կորչում է: Որին էլ նայեմ՝ ներկային, անցյալին, թե ապագային, միեւնույն է, առանց մեկի մյուսը չի երեւում: 24. Օրվա, տարվա Ձեր ամենասիրած պահը: -Հանդիպումս՝ դարեր շարունակ փնտրված բառի հետ: Մանավանդ՝ երբ խաղաղ առավոտի միջով ծագում է արեգակը եւ, լույսի թաքուն բերկրանքից ավելի խորն են թաք մտնում բացվող մանուշակները: 25. «Մենարան» եք անվանել Ձեր ժողովածուներից մեկը: Եվ գրչակիցները, եւ ընթերցողները հաճախ են Ձեր մեջ տեսնում Մենարանի ուխտավորին... -Մենությունը մեծագույն արժեք է: Իմ մենարանը տաճար է, որ կերտում եմ ինքս, տաճարը մարդն է, որ ծնվում է մենակ, խիզախում է մենակ, հերոսանում է մենակ, գրում է մենակ... Եվ «հոտից դուրս» գտնվելու (դա շատ կարեւոր է արվեստագետի համար) բազում միջոցներ կան, բայց գլխավորներից մեկը, կարծում եմ, սա է՝ որեւէ խմբի մեջ չմտնելու-չձուլվելու համար անհրաժեշտ է հենց այդ խմբի անդամը լինել... Տարօրինա՞կ է: Բայց դա է ճշմարտությունը: 26. Դուք Ձեր ստեղծագործական կյանքն սկսել եք խորհրդային շրջանում... -Պիտի ասել, որ խորհրդային տարիները հոգեւոր Արցախի համար եղել են բացարձակապես կործանարար: Ես հիշում եմ, թե Բաքվում հազվադեպ տպագրվող մեր «լղարիկ բրոշյուրներին» ինչպիսի պահանջներ էին ներկայացվում խմբագիրների կողմից. այսպիսի մի «պահանջ» էլ (գրքում անպայման Արդբեջանի մասին բանաստեղծություն դնել) ներկայացվեց ինձ, ես հրաժարվեցի նման «պատվեր» ընդունելուց, որը եւ քիչ բարդություններ չստեղծեց ինձ համար: Ի դեպ, ասեմ, որ Կեւորկովը նույնպես սիրում էր առիթից առիթ «պատվերներ իջեցնել» գրողների համար: Եվ եթե ես նրանցից մեկն էի, որ «անվնաս» շրջանցում էր այդ պատվերները, ապա դա կատարվում էր շնորհիվ Գաբո Ապոր եւ Հրաչյա Բեգլարյանի միջամտության, այլապես վիճակն ավելի կբարդանար: Եվ, այնուամենայնիվ, այս եւ նման միջադեպերը բացասաբար էին անդրադառնում եւ արժանանում էի բռնակալի «թաքնված» հակակրանքին, ու մեր միջեւ մշտապես պահպանվող հեռավորությունը ծավալվում էր: Նույնիսկ եղավ մի պահ, երբ ստիպված էի Ղարաբաղից դուրս գալ, բայց այստեղ էլ մեծ դեր խաղաց «Սովետական Ղարաբաղ»-ի խմբագիր Հովհաննես Արզումանյանի միջամտությունը: «Բա մեզ ինչ կասեն,- ասաց նա Կեւորկովին,- շնորհալի տղա է, որ գնա, բոլորը կասեն՝ տեսեք երկիրը հայերից դատարկում են»: Եվ Կեւորկովը նահանջեց: Բայց դրանով բանը չէր ավարտվում, մի քանի անգամ նա, տարբեր ժամանակներում, ինձ կանչել է ու «վերջին զգուշացում» տվել այս կամ այն բանաստեղծության համար. Րաֆֆի անունը օգտագործել է, մի տողի մեջ, դա նրան ափերից հանեց, առավել զայրացած էր, երբ գրել էի «Գրկենք ամուր ու պինդ պահենք լեռները մեր» տողը: Ումից ես պինդ պահում, արա, հոխորտում էր նա: Իսկ «Ես երգ չունեմ Ղարաբաղի մասին» բանաստեղծությունը, որը տպագրվել էր Երեւանում եւ որի մասին ինչ-որ մեկը՝ ազերական գաղափարախոս, Ստեփանակերտից անանուն նամակ էր հղել Ադրբեջանի կոմկուսի կենտկոմ, ուղղակի փոթորիկ էր առաջացրել: Ոչ միայն ապրում, այլ նաեւ ստեղծագործում էինք տոտալիտար համակարգի մամլիչի տակ: Հիմա նույնիսկ գտնվում են մարդիկ, որոնք նմանատիպ քաղաքականություն իրականացնող այդ շրջանի մասին փորձում են «արդարացում» գտնել՝ «լավ արարքներ» եւս վերհիշելով: Եկեք չմոռանանք՝ ապազգային ռազմավարություն իրականացնելու խնդրում իշխանական դրածոները, որպես կանոն, չէին զլանում մարտավարական գույնզգույն «խայծեր» մատուցել, այն էլ՝ առատ: Ուրեմն, կույր չլինենք, գոնե տարիներ հետո, ու դրանք չորակենք «ազգօգուտ գործողություններ»: Հանուն սերունդների անսխալ դասի ու իմացության:
27. Ժամանակի հոգեւոր ու աշխարհիկ շատ մեծերի հետ եք Դուք ունեցել հանդիպումներ, շփումներ, մտերմություն, արժանացել նրանց գնահատանքին. Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինից մինչեւ հայ գրականության դասականներ՝ Շիրազ, Սեւակ, Սահյան, Սարինյան, մինչեւ Հովհաննես Գրիգորյան, Արտեմ Հարությունյան... Դա ի՞նչ է տվել Ձեզ... -Շատ բան: Անունները, որոնք Դուք նշեցիք, ազգային արժեքներ են: Եթե դրան գումարենք նաեւ իմ ընկերները, ապա պարզ կդառնա, թե ես որքան հարուստ եմ: Եվ, ընդհանրապես, լավ ընկերների հարցում իմ բախտը կյանքում միշտ բերել է:
28. Ինչ ճանապարհներ եք տեսնում Արցախի համար, որ տանում են դեպի ցանկալի վաղը: -Հիմա Արցախը վերագտնում է իրեն. բայց դա ասելով չի լինում, դա բարդ պրոցես է, որ պահանջում է հետեւողականություն ու անմնացորդ նվիրում, ջանք ու քրտինք, հնարամտություն, նախաձեռնողականություն, աչալուրջ տիրոջ մշտապես ներկա ձեռք ու աչք... Արցախի նոր իշխանությունները բավականին լավ սկիզբ են դրել: Կարեւոր է նաեւ երկրի բարոյահոգեբանական ազնիվ մթնոլորտը, որն արդեն ստեղծվում է: Այն, ինչ արվում է, բոլորն են տեսնում: Մի խնդիր եւս. ես ուզում եմ չմոռանանք, որ գիտությունն այն ասպարեզն է, ուր, պատճաշ ու ճիշտ վերաբերմունքի դեպքում, մենք կարող ենք լինել մրցունակ ու հաղթող: Սակայն մի բան պարզից էլ պարզ է՝ Արցախը գյուղատնտեսական երկիր է, հետեւապես պիտի ծայրամասային գյուղերից մինչեւ քաղաքամերձ բնակավայրերն, անխտիր բոլորը, շենանան, մարդաշատ դառնան: Իսկ դրա միակ ելքը գյուղում աշխատատեղ ստեղծելն է. մենք «Ամերիկա հայտնաբերած» չենք լինի, եթե նորից նշենք ու շեշտենք՝ շերամապահությունն այն եզակի եւ եկամտաբեր ոլորտն է, որին պիտի դիմենք ու բաժանմունքներ բացենք Արցախի բազմաթիվ բնակավայրերում: Ըստ տեղանքի ու բնական ռեսուրսների պիտի լուծել տվյալ բնակավայրի ու «տարածքի» վերակենդանացման պրոբլեմը, մանավանդ, դրա լավագույն օրինակը տվել է վանքեցի Լեւոն Հայրապետյանը: Արցախում արժեքավոր մետաղների հանքավայրեր կան՝ թաքնված հողի երակների մեջ, դրանք բացել է պետք: Բնակավայրերում՝ որպես առաջին ու անհետաձգելի անհրաժեշտություն, ջրատարների կառուցումը կյանքի խնդիր է... Այս ամենից առաջ եւ այս ամենին զուգահեռ՝ մեր բանակը առավել, կրկին, դարձյալ ու վերստին հզորացնել է հարկավոր: Իմ հայրենի լեռնաշխարհի փրկությունը գյուղատնտեսական հզոր համալիրների ու արդյունաբերական ձեռնարկությունների մեջ եմ տեսնում: Դրանց պահանջն օրվա հրամայական է:
29. Ահա Ձեր տողերը. «Իսկ Մայակովսկին կամ Ուիթմենը որտեղից իմանան, թե Ինչ երանություն է չճանաչված երկրի քաղաքացի եւ, Առավել եւս, բանաստեղծ լինելը»... -Ես փորձում եմ քաղաքականության մեջ չխորանալ, բայց, ինչ էլ որ լինի, այնուամենայնիվ, հայ ենք, չէ՞: Եվ այն էլ՝ ղարաբաղցի: Զարմանալի դոգմատիզմ է տիրում քաղաքական ոլորտում, որը ծնունդ է տալիս նոր ողբերգությունների՝ մանավանդ փոքր ժողովուրդների կյանքում: Խորհրդային երկրի փլուզումն ու լենին-ստալինյան գաղափարաբանության կործանումը ողջունեց համայն աշխարհը, բայց, ահա, նույն այդ ստալինյան գաղափարաբանության ու ռեժիմի մեծագույն սխալը՝ մարդկության հանդեպ, որ էր՝ առանձին ազգերի ու ժողովուրդների միավորումը հանրապետական մեկ միավորի մեջ՝ առանց նրանց կամքի ու իրավունքի նկատառման, իր ուժը զարմանալիորեն դեռ պահպանում է եւ այսօր, ավելին՝ ՄԱԿ-ը եւս հենվում է դրա վրա: Աբսուրդ է: Հետեւապես մարդու իրավունքների մասին հոդվածը միջազգայնորեն պիտի վերախմբագրվի ու բանաձեւվի նորովի, որովհետեւ այդ երկու կետերը՝ տարածքային ամբողջականություն եւ ազգերի ինքնորոշման իրավունք, ոչ միայն հավասար մոտեցումներ են երաշխավորում, այլեւ առաջինը պետք է հենված լինի երկրորդի վրա: Այսինքն՝ ազգերի ինքնորոշման իրավունքի վրա է խարսխվում տարածքային ամբողջականությունը: Ահա այս պարագայում է, որ վերջինը դառնում է անխախտելի ու օրինական: Անարդարությունը ծնվում է այնտեղ, ուր մարդու ազատությունը անտեսվում է, ուր գլխավոր պլան են մղվում մեծ տերությունների ամբողջատիրական շահերը: Աշխարհը, ի վերջո, ստիպված կլինի ճանաչել Արցախի անկախությունը:
30. Դուք գտե՞լ եք Ձեր լավագույն բանաստեղծությունը: -Այդ հարցը, սովորաբար, տալիս են տեղ հասած եւ արդեն վերադարձողներին: Իսկ ես դեռ գնում եմ: Ու հավերժորեն գնալու եմ, որովհետեւ Ձեր ասած բանաստեղծությունը, ուր էլ հասնես, մշտապես առջեւում է: Բանաստեղծությունը, որի համար ծնվել է մարդը, դեռ ուշանում է. սա իմ բանաձեւն է, իմ հավատամքն է: Ես այն բանաստեղծությունն եմ ուզում գրել, որ պիտի երկրագնդի վրա բացառի պատերազմները, որովհետեւ ցանկացած երեխայի մահ, որ կատարվում է պատերազմող «մեծերի» մեղքով, խոսում է մարդու անսահման վայրենիության մասին: Ցավոք, մարդն այսօր ավելի վայրենի է, քան այն ժամանակ, երբ վայրենի էր: Բանաստեղծությունը բառերի հրավառություն չէ, այլ ժողովուրդների ազատ ապրելակերպ ու ստեղծարար մթնոլորտ, մարդկայինի սահմանադրորեն անսահմանադիր կարգավիճակ, բանաստեղծությունը աշխարհաստեղծություն է: Եվ՝ կատարելություն: Իսկ ո՞վ է հասել կատարելության:
Изображение
Аватара пользователя
Harutin (Автор темы)
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

Վարդան Հակոբյան

Сообщение Harutin » 04 дек 2011, 12:02

...ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԸ ԳԻՏԵ ՄԻ ԲԱՆ, ՈՐ ԻՐԵՆԻՑ ԲԱՑԻ ՈՒՐԻՇ ՈՉ-ՈՔ ՉԻ ԻՄԱՆՈՒՄ


Պատասխաններ՝ «Ազատ Արցախ»ի հարցարանին
-Ի՞նչ է, ի վերջո, բանաստեղծությունը: Այն ունի՞ սկիզբ ու վերջ:
-Մարդու առաջին զգացումն ու միտքը ձեւավորել է բանաստեղծությունը: Թող որ՝ չգրված: Վիրավորական է՝ հարցնել, թե ինչ է բանաստեղծությունը: Մանավանդ՝ ինչ է: Բանաստեղծություն գրվում է ամենավաղնջական ժամանակներից մինչեւ հիմա՝ գրում են տիտանները, գրում են գաճաճները, գրում են (ավելի շատ) միջակությունները, գրում են ու կգրեն: Բայց մինչեւ հիմա բանաստեղծություն դեռ չի գրվել:
-Եվ չի՞ գրվելու:
-Անպայման գրվելու է:
-Հավատացա՞ծ եք:
-Այո: Որովհետեւ հանճարը, այնուամենայնիվ, մնայուն արժեքներ թողել է... Մեր «Վահագնի ծնուդնը», «Սասունցի Դավիթը», Տոլստոյի «Պատերազմ եւ խաղաղությունը», Դոստոեւսկու «Կարամազով եղբայրները», Թումանյանը, Տերյանը, Էլիոթը, Չարենցը, Գ. Գաբրիելյանի «Ղարաբաղի հորովելը»...
-Ստեղծագործական գործընթացում որեւէ օրենք կամ սահման գործո՞ւմ է:
-Իսկական բանաստեղծական ոգեշնչումը միակ կատարելությունն է տիեզերքի, ազատության ազատությունը, որ բացառում է ամեն օրենք ու սահման:
-Բանաստեղծության քաղաքականությո՞ւն, թե՝ քաղաքական բանաստեղծություն: Առեւերույթ եւ, ըստ էության, ո՞ւմ են պետք դրանք:
-Իմ «Քրիստոսի ծաղիկներում» այսպիսի տողեր կան. «Քաղաքականությունը մարդու ստեղծած ամենամեծ չարիքն է, բանաստեղծությունը՝ հրաշքը մարդու եւ, սակայն, ցավոք, այդ երկուսն առանց իրար չեն կարող հարատեւել»:
-Ո՞րն է բանաստեղծական Ձեր հավատամքը: Բանաստեղծությունն ընդհանրապես հայրենիք ունի՞:
-Անշուշտ: Բանաստեղծությունը հայրենիքի ինքնահաստատումն է:
-Ասում են՝ ինտելեկտուալ կամ զգացմունքային բանաստեղծ: Դուք ո՞ր «դասին» եք պատկանում կամ ո՞ր տեսակն եք ընդունում:
-Չի կարելի բաժանումներ կատարել, ինտելեկտուալը պիտի լինի զգացմունքային, զգացմունքայինը՝ ինքնելեկտուալ: Եվ՝ ոչ միայն: Այս մասին լավ է ասել Սեւակը: Հարցիդ երկրորդ մասը տխրեցնող է: Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա, Դուք էլ նկատած կլինեք, որ ես ոչ մի «տեսականիի» տակ տեղավորվել չեմ կարող: Գրողը մենակ է լինում: Գրողը մենակ է գրող: Գրողին չի կարելի «շարքի դասել»:
-Ձեզ համար Ձեր ո՞ր գործն է հոգեհարազատ, եւ որո՞նք են Ձեր պոեզիայի նշաձողերը:
-Կարող եմ նշել եւ շատ գործեր, միաժամանակ եւ ոչ մի գործ չեմ կարող նշել: Թերեւս՝ ամենավերջինը՝ «Քրիստոսի ծաղիկները»: Երեւի թե՝ իմ կյանքի գիրքը... Իսկ ինչ վերաբերում է իմ պոեզիայի նշանաձողերին, ապա կարող եմ ընդամենը այս ասել՝ ես ծնվել եմ Ցուլի համաստեղության տակ:
-Հետաքրքիր է «Քրիստոսի ծաղիկներին» ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանի տված գնահատականը՝ Արցախի տիեզերական գոյության ավետարան: Ինչո՞վ եք դուք, որպես հեղինակ, բացատրում այդ երկի հաջողությունը:
-Կարծում եմ, ճիշտ կլինի, դա ասի ընթերցողը:
-Պոեզիայից ովքե՞ր են Ձեր «մեկենասները», եւ խառնվածքով ո՞վ է Ձեզ հոգեհարազատ:
-Բոլորն էլ իմն են, ոչ ոքի չեմ կարող առանձնացնել: Ես էլ՝ բոլորինն եմ: Եթե առանձնացնելու լինեմ, ինչքան էլ ինքս ինձնից դժգոհ, թող ներվի, պիտի առանձնացնեմ ինձ: Երգը երկրից է աճում, չէ՞: Եթե բանաստեղծության մեջ պոետը լավ ֆրանսիացի է կամ անգլիացի, ուրեմն՝ ինձ համար նաեւ հայ է: Եվ՝ ընդհակառակը: Իսկ Էլիոթին սիրում եմ նրա համար (եւ ոչ միայն), որ Արցախի համար ամենածանր օրերին մեզ չի մոռացել. «... նստել է, ասում են, սուրբ կենդանու մեջքին ու Վաշինգտոնից, թե Լոնդոնից, ճանապարհ ընկել ուղիղ դեպի Ղարաբաղ»:
-Ինչպե՞ս եք մոտենում պետության կողմից բանաստեղծի վաստակի գնահատման հարցին:
-Այստեղ բազմաթիվ մարդկանցից՝ իմ մեջ ապրող, կառանձնացնեմ երկուսը (Սահյանը լավ է ասել՝ հազար մարդ կա մեջս նստած, բայց ոչ մեկը ես չեմ): Որպես գրական ընտանիքի ղեկավար, գտնում եմ, որ պիտի գրողի վաստակը գնահատվի արժանվույն, որպես ստեղծագործող, կարծում եմ՝ եթե գրողին շքանշան է տրվում, ուրեմն՝ նա դադարել է գրող լինելուց, ուրեմն՝ նա «ոչ եւս է դառել» ժամանակից շուտ:
-Շա՞տ չէ խիստ:
-Ամենեւին:
-Ի՞նչ է մոդեռն բանաստեղծությունը եւ, առհասարակ, ո՞րն է պոեզիայի խորհուրդը:
-Չարենցը խորհուրդ ունի այն մասին, որ ապագայի երգը խորհուրդ չի ընդունում:
-Ձեր մեջ ինչպե՞ս եք համատեղում իրար «հակառակորդ» երկու խառնվածք՝ բանաստեղծին ու գրականագետին: Չե՞ն խանդում կամ խանգարում նրանք իրար: -Նա, ով բանաստեղծ չէ, գրականագետ էլ չէ (այս մասին մի անգամ ասել եմ), ով գրականագետ չէ՝ բանաստեղծ էլ չէ: Մարդու մեջ քանի բջիջ կա, կա այնքան մարդ: Մեկը մյուսի գոյությունը պայմանավորում են իրենցով: Ու ձեւավորվում է անհատականությունը:
-Ի վերջո, ի՞նչ ծրագրեր ունեք:
-Կուզենայի հրատարակված տեսնել մանուկների համար պատկերազարդ իմ «Մեսրոպ Մաշտոցն Ամարասում» պոեմը՝ որպես նվեր Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն ընդունվելու 1700-ամյակին. ի դեպ, առաջաբանի հեղինակը երջանկահիշատակ Վազգեն Առաջինն է, որի անունը հայոց սուրբ ոգու, գիր ու դպրության, սիրո խորհրդանիշ է այսօր... «Քրիստոսի ծաղիկները» վերջերս չնայած տպագրվել է Հայաստանում, առանձին գրքով, բայց դեռեւս ավարտված չեմ համարում: Տա՛ Աստված, կարողանամ ամբողջացնել այն: Իմ մեջ որոնումները խտանում են տարիքի հետ, դարձել եմ առավել գերհանգիստ: Չեմ սիրում չարվածի մասին խոսել: Գտնում եմ, որ տիեզերքում մեծ կշիռ ունի մարդը, բայց դեռ սուտ է, թե ինչ-որ բան արել ենք: Մարդկությունը մինչեւ հիմա չի էլ պարզել նույնիսկ մի հասարակ բան, այն, որ աշխարհի սկիզբը Արցախն է, քանի որ այստեղ դեռ նախնական ու անարատ են «Բարի լույսն» ու «Բարի երեկոն»
-Դժվա՞ր չէ ստեղծագործելը, երբ գրեթե ոչ ոք գիրք չի կարդում:
-Բոլորն ընթերցող լինեն, գրողն արդեն քիչ անելիք կունենա. քանզի եթե լսող չկա, առավել եւ պիտի ասել, ասել, ասել... Որովհետեւ ամեն բանաստեղծ աշխարհում գիտե մի բան, որ իրենից բացի ուրիշ ոչ-ոք չգիտե: Աստված չանի, եթե միայն մեկ ընթերցող մնա (այն էլ՝ ես), էլի պիտի գրեմ:
-Ձեր շատ գործերում Դուք անդրադարձել եք Աստծո, եթե կարելի է այսպես ասել, թեմաներին: Թեկուզ հենց պոեմների ու բանաստեղծությունների վերնագրերն այդ մասին են խոսում՝ «Ամարասի զանգերը», «Մեսրոպ Մաշտոցն Ամարասում», «Աստծո տաճարը», «Գողգոթա», «Այս խաչքարերը ես եմ», «Քրիստոսի ծաղիկները»... Ինչո՞վ բացատրել:
-Դա թեմա չէ ինձ համար: Դա իմ հավատն է: Իմ լինելությունը: Իմ աղոթքը: Աստված բնակվում է իմ մեջ: Ես ամենազոր եմ եւ ամենակարող: Ես իմ գործերով հավատի տներ ու աղոթատներ եմ փորձում կառուցել՝ վանքեր, եկեղեցիներ, մատուռներ: -Որեւէ կուսակցության անդա՞մ եք:
-Ոչ մի:
-Դա դիտել որպես վերջնական վերաբերմո՞ւնք:
-Բարձր եմ գնահատում սփյուռքում ՀՅԴ-ի աշխատանքը, ուղղակի պատկառանք եմ տածում, մանավանդ հիմա, երբ քաղաքակիրթ աշխարհի կողմից օսմանյան Թուրքիայում կատարված ոճրի՝ հայերի ցեղասպանության ճանաչման հարցն է վճռվում:
-Այսօր ի՞նչն է ամենից շատ տխրեցնում բանաստեղծ Վարդանին, ի՞նչն է ուրախացնում:
-Ուրախացնում է կյանքը: Ուրախացնում է երիտասարդությունը: Թոռնիկներս են ուրախացնում: Իսկ տխրեցնելը՝ հայերի գաղթն է Հայաստանից: Սահմռկեցուցիչ է դա ուղղակի:
-Ի՞նչ կցանկանայիք «Ազատ Արցախին», մեր ընթերցողին, ժողովրդին:
-Խաղաղություն: Վերադարձ դեպի... բառը, որը կյանքի ավիշն է, առանց դրան` մեռնում են ապրելու ձգտումն ու սերը: Բառի կորուստը ամենահին նախնադարի, երբ դեռ խոսել չգիտեին ու բառ չունեինք, սարսափ է առաջացնում: «Ազատ Արցախը», բնականաբար, նաեւ իմ թերթն է, կյանքիս ամենաերիտասարդ տարիները նվիրել եմ նրան, կուզենայի նրա էջերից արտաքսված չմնար բանաստեղծությունը: Դա մեծ մեղք եմ համարում, ի վերջո: Ցանկանում եմ Ծովից ծով Հայաստան:
Изображение
Аватара пользователя
Harutin (Автор темы)
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

Վարդան Հակոբյան

Сообщение Harutin » 04 дек 2011, 12:04

«ԵՍ ԱՐՑԱԽՑԻ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՆԵՐԻՑ ԿԱՌԱՆՁՆԱՑՆԵԻ ՊԸԼԸ-ՊՈՒՂՈՒՆ ԵՎ ՈՒԻԹՄԵՆԻՆ...»


-Վերջին երեք տարում գրական կյանքի նկատելի աշխուժացումը, ասել է թե՝ երակասնուցումը, նման է չորացած ցողունի դալարման, ոգու վերադարձի: Հարաբերական խաղաղությո՞ւնն էր պայմանը, թե հոգեւոր սննդի կարոտի արթնացու՞մն էր շատ ցավոտ:
- Երբ մարդիկ իրենք իրենց շատ են կարոտում, տեւականորեն ինքնաօտարման եզերքին գտնվելով, իրենք իրենց հանդիպելու ցանկություն են ունենում, բնականաբար: Եվ այդ հանդիպավայրը, ուր գնալու համար մարդ պիտի տրամադրություն, ներքին պահանջ ու պայմաններ ունենա, անշուշտ, գրական գործն է, արվեստն ընդհանրապես:
-Գրականությունը անկանոն հորձանք է՝ բերում է եւ տիղմ, եւ ոսկեհատիկ: Այսօր գրական արժեքները դժվարությամբ են երեւում, իսկ «տիղմը»՝ թացությամբ շողշողուն՝ հաճախ հրամցվում է իբրեւ արժեք: Ցավալին այն է, որ այս կարգին պատկանող գործերի երեւալուն հաճախ օժանդակում են անվանի գրականագետները:
-Տիղմի ու ոչ տիղմի մասին խոսելիս չմոռանանք հիշել նաեւ Էյնշտեյնին՝ հարաբերականության տեսության մեծ գեղագետին, որին, ցավոք, ամեն մեկը փորձում է ծառայեցնել իրեն՝ իր ճշմարտության «բացարձակության» թաքուն մարմաջներով տարված: Այսպես թե այնպես, ռելյատիվիզմը միշտ որոշակի դեր է խաղում, անկախ մեզանից: Ժամանակի քննություն է, սակայն, կարեւորը: Ամեն հորձանք, եթե ակունքը բնական է, ինքնամաքրման է գնում:
- Այս ամենը ինքնին ենթադրում է գրական քննադատության բացակայությունը: Մերօրյա գրական քննադատությանը որքանո՞վ է մերձ գրական արժեքների իսկական գնահատանքին, գրասեր մարդուն:
-Գրական քննադատություն, բառի լուրջ իմաստով, գոյություն չունի: Չհաշված բացառությունները: Իհարկե, այստեղ միայն գրական գործի դիտարկման, մեկնության խնդիրը չէ: Մանավանդ՝ ու՞ր են գրական արժեքները, իսկ չէ՞ որ քնադատության բացակայության մեջ ավելի շատ առկա է նոր կացութաձեւում դեռեւս չձեւավորված էթիկայի եւ, հետեւապես, էսթետիկայի պրոբլեմը, մոտեցումների եւ սկզբունքների անհամակարգությունը:
- Ժամանակի շունչն այնքան էլ շոյող չէ գրական կյանքի համար: Կա՞ր ժամանակ, երբ ամեն ինչ դյուրին էր, եւ ցավը չէր առաջնորդ...
-Գեղարվեստական գործն ինքնըստինքյան բախում է ժամանակի հետ: Հետեւապես, գրական կյանքը շոյանքի կարիք չունի երբեք: Խորհրդային տարիներին նման պատրանքներ փորձում էին ստեղծել, բայց՝ ապարդյուն: Վերջը տեսանք՝ ինչ եղավ: Ցավը զգացողության ազնվությունն է ապրումի մեջ:
-Ժամանակավոր տրամադրությունը ստեղծում է նմանատիպ գրականություն՝ անհետանալու սպառնալիքի հետագծով: Այս հարահոսում գրողի կեցվածքը, դիրքորոշումը: -Իսկական գրողը հավիտենականության լծորդն է եւ գործ չունի ժամանակավորի հետ: Ահա Շիրազի խոստովանանքը՝ «Ես բանաստեղծ եմ, հավերժի որդի»: Կեցվածք, դիրքորոշում... Դրանք բառի մեջ` գրական գործում պիտի փնտրել: Կյանքը՝ բառում: Բառը՝ կյանքում: Հիշենք՝ ամեն բառ կիսատ է: Պոե տը, ինչպես ասում են, պիտի հաջողությամբ խուսափի հոտի հետ վազելուց եւ կատաղիորեն անվախ լինի: Բացարձակորեն անկախ: Բացառիկ:
-«Երբ որոտում են հրանոթները, մուսաները լռում են» հանրահայտ միտքը արցախյան կեսկատակ տարբերակ ունեցավ. մուսաները գնում են նրա մոտ, ում հրանոթներն ավելի բարձր են որոտում: Մեր բարձր որոտացող հրանոթը մեր արդար ձայնն էր, ղողանջեց նաեւ օտարների հոգում` ասպարեզ հանելով ազատամարտին նվիրված մեծ ու փոքր գործեր:
-Այո: Մենք եզակի ժողովուրդ ենք նաեւ այն առումով, որ պատերազմի մեջ քաշվեցինք առանց մի հրանոթ ունենալու: Բայց հաղթեցինք, որովհետեւ մեր զենքը մեր ճշմարտությունն է. «Արդար պահանջ, ոչ մի նահանջ»: Այս մի քանի բառերն իրենց պարզության մեջ պարունակում են շեքսպիրյան ողբերգություն ու դինամիկա, դոնքիշոտյան ասպետականություն, դոստոեւսկիական հոգեբանության խորք ու աստվածապաշտություն: Աղբյուրագիտական նշանակության գործեր մեզանում, իհարկե, արվել են: Արվում են: Կարվեն: Եվ դա գովելի է: Եթե դեռ չենք հասել, չի նշանակում, թե չպիտի շարունակենք քայլել, եթե դեռ չենք գտել, չի նշանակում, թե չպիտի շարունակենք փնտրել: Ընդհակառակը: Կարող է մեր փնտրածով վաղն ուրիշն է գտնելու: Ես համոզված եմ՝ բարձրարժեք գեղարվեստական գործ, որը խորը եւ բազմակողմանիորեն կարտացոլի մեր գոյամարտը, կծնվի: Պիտի պահպանենք զգացմունքի տաք արտացոլումը, անշուշտ, միաժամանակ խուսափելով երեւույթների պերցեպցիոն մեկնումներից: Ցավոք, շատ դեպքերում գեղարվեստական տարեգրի դեր են ստանձնում երեւույթի հետ միանգամայն առնչություն չունեցողները. ամեն մեկը կիսատ-պռատ շարադրում է գլխով անցածը՝ իր գլուխը ներկայացնելով, ոչ ավել, ոչ պակաս, որպես շարժման ու գոյամարտի առանցք: Պիտի Աստծով կոչվածները գրեն, պիտի գրվի իմացությամբ, տաղանդով, վարպետությամբ: Մեր ժամանակի հայ զինվորը նոր երեւույթ է ոչ միայն մեր, այլ նաեւ համաշխարհային իրականության մեջ՝ մեծ հաշվով եթե վերցնելու լինենք: Նա մենք ենք: Բայց եւ մենք չենք հասել մեզ: Գրական պատկերի մեջ նկատի ունեմ:
-Գյոթեն նրան, ով ցանկանում է հասկանալ բանաստեղծին, խորհուրդ է տալիս գնալ նրա երկիրը: Իսկ երկիրն էլ ճանաչելու համար արժե որպես ուղեկից վերցնել բանաստեղծին: Դուք ու՞մ կառանձնացնեիք արցախցի բանաստեղծներից, որը օտարին կկարողանա ներկայացնել մեր երկրամասը:
-Գյոթեին «շոշափող» մի այսպիսի տող ունեմ. «Կանգ առ, վայրկյան, գեղեցիկ ես: Ախ, դու Գյոթե, շուշան որդի»: Արցախցիներս սիրում ենք, չէ՞, հաճախ մեր անզուսպ սիրո զգացումը թաքցնել «ուշունցներում»: Ինչ վերաբերվում է հարցի մյուս կողմին, մի քիչ իմ մոտեցումն այլ է, ասեմ՝ ես արցախցի բանաստեղծներից կառանձնացնեի Ուիթմենին եւ Պըլը-Պուղուն...
- Ասում են, բոլոր ժամանակների բանաստեղծները բոլոր ժամանակների մարգարեներն են: Ձեր խոսքը:
-Չեմ ընդունում «բանաստեղծներ», «մարգարեներ» արտահայտությունները: Հոգնակին չեմ ընդունում: Այս մասին մի անգամ ասել եմ: Ավելի ճիշտ կլինի ձեւակերպել՝ ժամանակի բանաստեղծը ժամանակի մարգարեն է:
-Կորուստներ շատ ունեցանք, մարդկային ծով հույսեր վտանգվեցին, բայց քիչ գրական արժեքներ եկան լրացնելու հոգու պարապը: Ձեր ղեկավարած՝ ԼՂՀ գրողների միությունը կարողանու՞մ է տեր կանգնել նորաստեղծ գրական գործերին, օժանդակել դրանք ընթերցողին հասցնելու գործին:
- Այդ լծակները պետության ձեռքին են: Պետությունը պիտի հովանավոր լինի ժողովրդի հոգեւոր մշակույթի եւ ազգային արժեքների զարգացմանն ու պահպանմանը՝ առանց մեր խոսքի ազատությունը վտանգելու: Ունենք, բարեբախտաբար, գրողներ, որ դոնքիշոտյան ասպետությամբ վերջին կոպեկներով գիրք են հրատարակում եւ նվիրում ընթերցողներին: Բայց դա ընդհանուր ճանապարհ չէ:
- Ի դեպ, ի՞նչ կասեք գրող եւ իշխանություններ հարաբերության մասին:
- Ծայրահեղ սրությամբ դրված հարցադրումներում հաճախ ճշմարտությունը մի կողմ է մնում: Մեր գրողները Արցախի պետականության ստեղծման սկզբից մինչեւ հիմա էլ քիչ հիշարժան գործեր չեն կատարել: Այդ մասին քաջ գիտե ժողովուրդը: Եվ միշտ պիտի ձգտենք անել ավելին: Հետեւապես, մեր վերաբերմունքը մեր նորաստեղծ պետության հանդեպ միշտ էլ այնպիսին է, ինչպիսին պիտի լինի: Իշխանավորները փոխվում-գնում են, բայց պետությունը մնում է՝ որպես մեր գոյության առաջին պայման, այն մեր ստեղծածն է, պիտի սիրենք, պահպանենք, ամրապնդենք: Դարձնենք անպայման ժողովրդավարական: Ամեն առումով: Վայրենի օրենքներով առաջնորդվող աշխարհի հետ բախվելուց ամեն անգամ անակնկալի չգանք ու ցնցումներ չապրենք, չհրաժարվենք մեր ճշմարտությունից: Հայի եւ արցախցու մեր հիմնական հատկանիշը ուժի եւ համառության վերածված մեր արդարությունն է:
- Գրողը հասարակության մասնիկը լինելով հանդերձ՝ նրա դրոշակակիրն է: Ո՞րն է այսօրվա գրողի դավանանքը, դրոշը:
- Գրողի դավանանքը ժողովուրդն է: Հասարակություն ստեղծողը օրենքը չէ, գեղագետն է առաջին հերթին: Օրենքը ցանկացած հասարակարգում խոցելի եւ թույլ է առանց ձեւավորված բարոյականության: Լինի դա Արցախում, մայր Հայաստանում թե ԱՄՆ-ում:
-Վերջում ավանդական հարց. առաջիկա Ձեր գրական ծրագրերի մասին:
- Գրել իմ այն գործը, որ հազարամյակներ շարունակ դեռ չի ստեղծվել եւ անպայման ես պիտի գրեմ, քանի որ այն ուրիշ ոչ ոք չի գրելու: Ամեն ծնունդ աշխարհում ունի իր առաքելությունը:
Изображение
Аватара пользователя
Harutin (Автор темы)
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

Վարդան Հակոբյան

Сообщение Harutin » 04 дек 2011, 12:05

ԱՆԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆ ԵՐԿԻՐԸ ԵՐԲԵՔ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ՀԱՅՐԵՆԻՔ ԴԱՌՆԱԼ


1.-Պարոն Հակոբյան, վերջերս լույս է տեսել Ձեր վեպը` «Զատիկը` ջրավազանի հատակին»: Բավականին ստվարածավալ գործ է, բացառիկ հենքով ու գեղարվեստով: Այնուամենայնիվ, մի տեսակ դժվար է մաքուր քնարերգու Վարդան Հակոբյանին պատկերացնել արձակում: Ստեղծագործական պատահական «պարպում» էր, թե՞ շարունակություն կունենա:
-Շնորհակալ եմ նման գնահատանքի համար: Ասվածը շատ է, ես կվերցնեմ դրանից ինձ հասանելիքը: Եթե քնարերգուն, իսկապես մաքուր է, ինչպես ասում եք, ուրեմն նա չի կարող չդիմել արձակին: Կարծեմ Ռեմարկն է ասել` արձակից վերցրու պոեզիան և ոչինչ չի մնա այնտեղ: Ես, ընդհանրապես, իմ արձակում ձգտում եմ, որքան հնարավոր է, պոեզիայից «հեռու մնալ»: Ինչ ասեմ: Իմ և բառի հարաբերությունը պարզ է ու սովորական` ինչպես մոր հետ խոսում է երեխան, առանց բարդույթների, հետևապես կա նաև բառի հանդեպ ակնածանք, որքան էլ պոեզիայի փորձ ու վարպետություն լինի, ասված խոսք է, գրողը ամեն անգամ բառին մոտենում է այնպես, ասես առաջին անգամ է գրիչ առել: Ինձ համար` առավել ևս: Այդպես եղավ, երբ սկսեցի վեպ գրել: Բառի հետ անկեղծ ես` ուրեմն, դա հենց բանաստեղծություն է ու արվեստ, ինչ-որ տեղ` գուցե հաճելիորեն դաժան: Արվեստում պատահական ոչինչ չի լինում, հետևապես` շարունակելու գործը Աստծո տնօրինությանն է մնում:
2.-Պոեզիայի ծիրում ի՞նչ ոգորումներ կան: Ընթերցողի սեղանին ի՞նչ ունի դնելու բանաստեղծ Վարդան Հակոբյանը:
-Իմ «Զատիկը ջրավազանի հատակին» վեպի տպագրական ներկը դեռևս չէր չորացել, երբ լույս տեսավ բանաստեղծություններիս ընտրանին («Փակիր աչքերդ` չերևաս»), որը կազմել, առաջաբանը գրել և խմբագրել է անվանի գրականագետ Արքմենիկ Նիկողոսյանը: Շնորհակալություն` նրան: Բանաստեղծությունների ու պոեմների նոր գրքի վրա եմ աշխատում: Արձակը շարունակում է ինձ հանգիստ չթողնել:
Վերջերս, գրեթե մեկ տարվա ընթացքում, հրատարակել եմ նաև մեկ մանկական գիրք ու բանաստեղծություններիս ֆրանսերեն ժողովածուն: Ի դեպ, ասեմ, որ իմ հովանավորն ինքս եմ:
3.-Արցախում ստեղծվող գրականությունը, հատկապես` պոեզիան, կարծես իներտ վիճակ են ձեռք բերել: Գուցե ընթերցողի` գրքից հեռանալու պատճառներից մեկն էլ դա է: «Թե ուզում ես երգդ լսեն, ժամանակիդ շունչը դարձիր». չարենցյան «նետի ահագնությունը» մի կողմ թողնենք, Վարդան Հակոբյանի պոեզիան որքանով է համապատասխանում ժամանակի շնչին:
-Արցախում այսօր փորձում են գրել բանաստեղծություն: Ստեղծել արվեստ: Եվ դա արդեն մեծ բան է: Ինքնին` նվաճում: Անբանաստեղծություն երկիրը երբեք չի կարող հայրենիք դառնալ: Ինչ վերաբերում է չարենցյան «նետի ահագնությանը» կամ «ժամանակիդ շունչը դարձիր» պատկերներին, ապա, որպես կանոն, դրանք` սկսած խորհրդային տարիներից, միշտ սխալ են մեկնաբանվում: Այնուամենայնիվ, Չարենցը ժամանակի շունչը չդարձավ, այլ ժամանակը դարձրեց իր շունչը…
Պետք է ժամանակն ինքը դառնա քո ստեղծագործությունը, այնպես որ իմ պոեզիան ամենևին էլ «ժամանակի շնչին համապատասխանեցնելու» խնդիր երբեք չեմ ունեցել: Բանաստեղծությունը, մանավանդ, ունի նաև օդափոխիչ-օդամաքրիչի առաքելություն:
4.-Հոգևոր արժեզրկման այս ժամանակներում ո՞րն է գրողի կամ, առհասարակ, մտավորականի դերը, անելիքը:
-Արվեստագետի դերը արվեստ ստեղծելն է: Արցախցուն հատուկ են շատ ու շատ հատկանիշներ` հայրենասիրություն, ասպետականություն, հերոսականություն, հյուրասիրություն, հոգու շիտակություն, ազնվություն… Եթե բոլորը սկսենք նշել` թուղթն ու թանաքը չեն հերիքի… Այս ամենն ազգային արժեքներ են, որ ոչ միայն չպետք է կորսվեն, այլ հարկ է, որ աճեն ու զարգանան: Գրականությունը ժողովրդի ոգին է: Կա այդ ոգին, ուրեմն, կանք մենք` որպես ազգ ու ժողովուրդ, չկա՞ (Աստված չանի), ուրեմն… Այս մի «ուրեմն»-ը` հեռու մեզանից… Ցավոք, հայ գրողը չունի բախտի տված այն շռայլությունը, որ միայն արվեստով զբաղվի, նրա նկարագիրը միշտ էլ բնորոշվել է ազատարար զինվորի, մարտիկի, զինակրի հատկանիշներով ու առաքելությամբ: Եվ ոչ միայն: Գրողը փաստորեն տիեզերական առաքյալ է: Այթմատովը Սարոյանին պատրիարք է անվանել: Եվ դա դեր չէ, այլ… անձնազոհություն: Ապրելու ձեւ: Տեսակ:
5.-Արցախյան հոգևոր վերածննդի տարիներին մտավորականության, մասնավորապես գրողների, արվեստագետների խոսքի «պահանջարկն», այսպես ասած, առաջին պլան մղվեց: Այն ժամանակ էլ դուք էիք ղեկավարում գրական օջախը: Հասարակական կյանքի թվացյալ խաղաղ առաջընթացում միթե՞ «հրեղեն խոսքի» կարիքը նվազել է…
- Չի նվազել: Ուղղակի իրավիճակները, մեծ հաշվով, փոխվել են: Գրողներն Աստծո զավակներն են (խոսքը ճշմարիտ գրողների մասին է), և հասարակությունը միայն փոթորիկների մեջ հայտնվելիս է հայացքը վեր հառում ու հաղորդություն ստանում Տիրոջից, չմոռացած լինելով` հիշում նրան, նրա արձագանքին սպասում… Այսպես է դիտվում եւ «խոսքի պահանջը», այնպես որ` աստվածատուրն ու «հրեղեն խոսքը» միշտ էլ ուղեկցում են մարդկանց` որպես արթուն պահապաններ, նրանց հասանելի են լինում` որքան էլ աղմուկները մեծ լինեն: Դա այդպես է, մարդիկ խոստովանեն դա, թե` ոչ:
Արվեստը, առավել ևս` պոեզիան, պատերազմների հակոտնյան են: Մեր պատերազմը մեզ համար եղավ ազատագրական ու հետևապես` սրբազան, ինչ-որ տեղ` ծիսական, մենք մեր արյան «ծեսին» մասնակցեցինք, մեծ զոհեր տվինք ու ազատության, անկախության «կարմիր ծնծղաներ» հնչեցրինք: Մենք մեր խոսքն ասենք, թե լռենք մեր խոսքը, միևնույն է, այն կա` որպես մեր հողի անսպառելի ռեսուրս, ազգային հարստություն: Ուրիշ բան է, պետությունը տեր է կանգնում դրան, թե` ոչ: Եվ` որքանով: Թեեւ ոնց էլ լինի, ոնց էլ չլինի, ի վերջո ճիշտ է դուրս գալիս Օկտավիո Պասը. «...Պետությունը ոչ միայն երբեք չի եղել արվեստում որեւէ արժեքավոր բանի ստեղծողը, այլ ջանալով օգտագործել արվեստն իր նպատակների համար, ի վերջո, այն հասցրել է իմաստազրկման եւ այլասերման»: Գրողի լավագույն կերպարը ժողովուրդը խտացրել է Ղարաբաղի Ուիթմենի` Պըլը-Պուղու մեջ, որը Մելիքի տված ոսկին նրա երեսին է շպրտում, բայց ճշմարտությունն ասելուց չի հրաժարվում: Այդպես իրեն պահեց Արցախում ապրող հայ գրողն անցյալ դարի և 37-ականներին, և 60-ականներին, և 80-ականներին, առաջին հարվածը հասցնելով բռնապետությանը` որքան էլ որ նա փորձեր իր գաղափարախոսական ճակատում պահել գեղագետին ու մտածողին: Մենք տեսել ենք այդ ամենը: Մենք դա ապրել ենք: Բայց չենք կարող չարձանագրել նաև մի փաստ. շուկայական հարաբերությունները կործանարար են արվեստում, մանավանդ, ես սա ուզում եմ շեշտել, երբ հասել ենք նրան, որ ասպարեզում հայտնվել է նաև մի նոր աղանդավորություն` գրական աղանդավորությունը: Եվ դրա դեմ պայքարի միակ ձևը բարձր արվեստ ստեղծելն է…
6.-Գրող-բանաստեղծ Վարդան Հակոբյանն ինչպես է տեղավորվում ժամանակի մեջ, և ժամանակը ինչպիսինն է ստեղծագործողի և մտավորականի համար:
-Այդ հարցին ուզում եմ պատասխանել Միլորադ Պավիչի խոսքով. ժամանակ չկա, կա հավերժություն: Եթե ոգեշնչված ես` հավերժություն է, եթե ոչինչ չես գրում` ժամանակ… չկա: Ավելացնեմ` որքան էլ պարադոքսալ թվա, ամենադժվարը հավերժության (անսահմանի) մեջ տեղավորվելն է, վայրկյանն ում ասես, որ իր մեջ տեղ չի տալիս: Հավերժությունն, այդ առումով, անհամեմատ «նեղ» է, ժուժկալ է ու ժլատ: Ես փորձում եմ իմ բառ ու բանով հավերժություն տալ վայրկյանին: Ստեղծում եմ իմ ժամանակը, որի վայրկյանները ծաղկի բաժակից սահելով` թերթիկների վրայով, պիտի ցողերի հանգով արմատներին իջնեն: Եվ իմ մեջ ապրող ընթերցողը, որ միշտ գերակա է, դրանում ինձ օգնում է: Ես ինձ մեծ ընթերցող եմ համարում: Անգամ այն պահին, երբ ոգեշնչված գրում եմ` դարձյալ ընթերցող եմ, ընթերցում եմ դեռ նոր-նոր ծնվող գիրքս… Ամփոփեմ իմ միտքը: Ոչ թե ես եմ ուզում տեղավորվել ժամանակի մեջ, այլ ժամանակը, իմ ստեղծած ժամանակն եմ ուզում տեղավորել իմ մեջ: Ու միշտ չէ, որ ատացվում է:
7.-Գրողների հասարակական կազմակերպության նախագահ ընտրվել եք խորհրդային իրավակարգում, որը բնութագրվում էր որպես լճացման տարիներ: Արցախյան զարթոնք, դարակազմիկ իրադարձություններ, շատ ջրեր են հոսել, պատերազմ, պետականության ստեղծում և ամրապնդում, պաշտոնափոխություններ… Ստեղծագործական կոլեկտիվներին բնորոշ և անխուսափելի են հախուռն վեճերն ու տարաձայնությունները, ալեկոծությունները, տեղապտույտներն ու տեղատվությունները… Վարդան Հակոբյանը կարող էր պետական ու հասարակական այլ աշխատանքներ կատարել, ինչպես արցախյան շարժման ակտիվիստներից շատերն են արել, բայց Դուք երկուսուկես տասնամյակ ավելի է, ինչ ԳՄ-ի նախագահն եք, միշտ այդ «թամբի վրա» եք, եթե դա կարելի է «թամբ» կոչել:
-Որքան էլ զարմանալի թվա, անգամ խորհրդային տարիներին, երբ բոլոր խնդիրները «փայտե ձողիկի» մի շարժումով լուծում էին կուսակցական-պետական մարմինները, ինձ գրական օջախի ղեկավար ընտրեցին իմ ավագ և կրտսեր գրչակիցները` գրեթե միաձայն: Ես այն ժամանակ, դու երեւի լավ ես հիշում դա, Նվարդ, «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի խմբագրի տեղակալն էի, նորմալ աշխատավարձ կար, աշխատանքի հրաշալի պայմաններ ունեի, և, չնայած երիտասարդ տարիքիս, բավականին փորձ էի կուտակել: Բայց ընկերներս հորդորեցին, ստիպեցին, որ գնամ գրողների միություն, ուր, ճիշտն ասած, ոչ միայն աշխատավարձ չկար, այլ չկային անգամ կարգին սեղան ու աթոռ, ուր կարելի լիներ նստել-աշխատել… Իմ գործն այդտեղ սկսվեց պայքարով, տեղի ունեցավ իմ բախումը Ադրբեջանի գրական վերնախավի հետ` հասկանալի պատճառներով: Գրողների միության ԼՂ բաժանմունքը, բնականաբար, հայացքն ամբողջովին ուղղեց դեպի մայր Հայաստան, և դա, ինչպես եւ սպասվում էր, Ադրբեջանն ընդունեց փշերով: Ավելին, շատ շուտով ես եղա Մոսկվայում, ԽՍՀՄ ԳՄ քարտուղար, հայ ժողովրդի մեծ բարեկամ Մ.Դուդինի օգնությամբ ու միջամտությամբ ինձ ընդունեց ՍՄԿԿ Կենտկոմի մշակույթի բաժնի վարիչը և լսեց իմ խնդրանք-պահանջները: Մեծ դժվարությամբ, բայց համառորեն, հասանք նրան, որ ԼՂ գրական բաժանմունքն (առաջինն Արցախում) դուրս եկավ Ադրբեջանի կազմից և դարձավ միութենական ենթակայության գրական կազմակերպություն, այնպիսի կարգավիճակով միայն, ինչպիսին ունեին Լենինգրադի ու Մոսկվայի գրական կազմակերպություննները:
Լինել Արցախի գրողների միության ղեկավար, նշանակում է ոչ թե պաշտոն վարել, այլ` մարտական դիրք գրավել: Ադրբեջանի բռնապետության օրոք ԼՂ գրողների միության նախագահի առաջ միշտ եղել է երկու ճանապարհ. մեկը ազերահաճո հարմարվողականությունն էր (տափաստանների անգլխացավ ու դինջ, ապահով ուղի), մյուսն` ընդվզումը, պայքարի ու մաքառման, հայոց ազգային ոգու պահպանությունը: Երկրորդ ճանապարհի ընտրյալները, ի վերջո, կամ Սիբիրներում էին հայտնվում, կամ, լավագույն դեպքում, վտարվում էին Արցախից: Ես ընտրեցի, բանականաբար, հենց այդ ճանապարհը: Գրիգոր Ներսիսյանի, Բոգդան Ջանյանի, Բագրատ Ուլուբաբյանի ճանապարհը, այսինքն` ի՛մ ճանապարհը: Եվ եթե Արցախյան ազգատագրական շարժման նման ընթացքը չլիներ, անկասկած, ես եւս կհայտնվեի տաժանակրության վայրերում: ԼՂ գրական օջախում ես իմ գործունեությունն սկսեցի այնտեղից, ուր գործը կիսատ էր թողել Բագրատ Ուլուբաբյանը: Ես, գործի բերումով, մշտապես հայտնվում էի (ավագ գրչակիցների հետ` Գուրգեն Գաբրիելյան, Հրաչյա Բեգլարյան, Մաքսիմ Հովհաննիսյան և ուրիշներ) կրակի առաջին գծում: Սկսվեց արցախյան համազգային շաժումը: Գրողների միությունը մարզի հասարակայնության անունից պատմական երկրորդ նամակը պատրաստեց ու հղեց Մոսկվա, դրան հետևեց 88-ի պատմական նստաշրջանի անցկացումը… Նիստերի դահլիճում նստաշրջանի կազմակերպված անցկացման առաքելությունը նախաձեռնող խմբի կողմից հանձնարարվել էր ինձ:
Ահեղ տարիներ էին, և քանի որ գրական օջախը գործում էր բարձր ակտիվությամբ, անգամ պատերազմական իրավիճակներում ժողովրդավարական հիմունքներով ընտրություններ էինք անցկացնում, դրանց ինքդ միշտ մասնակցել ես, գիտես... Ես չէի կարող գրչակից ընկերների վստահությանն ընդդիմանալ, ժամանակն այնպիսինն էր, որ դա կդիտվեր որպես դասալքություն, որովհետև, նորից եմ շեշտում, ԳՄ ղեկավարելը պաշտոնավարություն չէ, այլ… պայքարավարություն` հանուն քո ժողովրդի, հանուն գրականության, հանուն հայկական ոգու հաղթանակի: Ճիշտ ես ասում, այո, կարող էի բազմաթիվ այլ աշխատանքներ կատարել, բայց իմ ասպարեզը գրականությունն է, ուր և ես, շնորհակալ եմ, կարողացել եմ հուսախաբ չանել: Իսկ ինչ վերաբերում է նրան, որ կան նաև մեկ-երկու դժգոհներ, դա բնական եմ համարում և օրինաչափ: Առանց նրանց տխուր կլիներ ու անհետաքրքիր: Եվ ապա` ծիծաղելի է, Նվարդ, «թամբի» մասին խոսելը:
- Ինչ առումով:
- Խնդիրն էլ հենց նրանում է, որ երբ գնացի գրողների միություն, այնտեղ միայն մի մաշված, քրքրված «թամբ» կար, ամենագլխավորը` ձին չկար: Ձին մենք ստեղծեցինք տարիների ընթացքում: Այսպես ասած` մեր Պեգասը: Հետո` ես սիրում եմ անթամբ, անսանձ ձիերը, նրանց վարգում միշտ առկա են անհասը, վայրի ազատությունը, չմարող հորիզոնների տեսիլները...
8. – Շատ բարի: Իսկ ո՞վ է Ձեր բանաստեղծության ընթերցողը:
-Վերջերս մի աղջիկ` Ալավերդյան ազգանունով, Գերմանիայից համացանցով կապվել ու խնդրել է իմ նոր գործերից: Անգլերեն, ռուսերեն, ֆրանսերեն հրատարակված գրքերս ընթերցողական նոր լսարանների արձագանքներ են բերում: Տառացիորեն երեկ երկու նամակ ստացա` մեկի հեղինակը` Գայանեն, Երևանից է, մյուսի հեղինակը արցախյան պատերազմի վետերան Արցախ Բունիաթյանն է: Առաջինն իր տպավորություններն է հայտնում բանաստեղծությունների վերջին ժողովածուիս մասին, երկրորդը գնահատում-վերլուծում է «Զատիկը ջրավազանի հատակին» վեպը: Էլ չեմ խոսում համացանցային «Գրանիշ.օրգ» (granush.org) կայքում տեղ գտած մեծաթիվ նամակ-կարծիքների մասին: Ես խորապես հարգում եմ իմ ընթերցողին: Նա այնտեղ է հաճախ, որտեղ չեմ սպասում իրեն: Իմ ընթերցողը երբեմն իմ «ես»-ից բոլորովին հեռու մարդ է, կարող է և` հակադիր բևեռում ապրող. այդքանով հետաքրքիր եմ երևի: Իմ բառի մեջ նա ավելի ինքն է, և այդ «ավելին», բնականաբար, չի ցուցադրում ուրիշ մեկ այլ հայելի: Իմ ընթերցողն իր աշխարհով ու ինտելեկտուալ կարողություններով ժամանակի դիմագիծն է ներկայացնում: Չթաքցնեմ, հաճելի է, երբ դու հասանելի ես լինում, երբ հաղորդակցության մեջ ես լինում, երբ բառդ կարողանում է ստեղծել ազնվության ու շիտակության դաշտ: Աուրա:
9.-Ասում են` գրականությունը ծնվում է ցավից…
-Ոչ մեկը չի կարող ստուգապես ասել, թե ինչից է ծնվում գրականությունը: Պարզապես ցավ կա անգամ ոչ ցավի մեջ: Աշխարհը լիքն է բազմաթիվ անհայտներով: Ահա ինչու են մարդիկ դիմում խոսքին, բան ստեղծում:
Ի դեպ, երբ ասում են ամեն գրող իր տեղն ունի և չի կարող ոչ մեկը ոչ մեկի տեղը գրավել, դա բացարձակ ճշմարտություն եմ համարում ես:
- Այսինքն:
- Ես կարեւորում եմ հենց այն հանգամանքը, որ յուրաքանչյուր ճշմարիտ ստեղծագործող ոտքի տակ ունենում է, վերուստ տրված, իր հենակետը, հաղորդակետը, կետ-տարածքը: Իր բջիջներով ու էությամբ պայմանավորված աստվածային կոդանշանը, որ միայն իրենն է, որ ուրիշին լինել չի կարող:
10.-Հաճա՞խ եք Ձեզնից դժգոհ լինում: Վարդան Հակոբյան բանաստեղծն ու գործիչը Վարդան Հակոբյան մարդ ու քաղաքացու հետ հաշտ ու համերա՞շխ է:
-Նրանք, ովքեր գրողին բաժանում են նրա ստեղծածից, կարծում եմ, արվեստից ոչինչ չեն հասկանում, պարզապես իրենցով լրացնում են այն հոտը (խումբը), որը բանաստեղծության անունն ավելի հաճախ ճոխ ռեստորանների «Մենյու»-ների մեջ է փնտրում, ապա զարմանում, որ չկա...
Ինչ վերաբերում է «Հաճախ եք Ձեզնից դժգոհ լինում» հարցին, ասեմ` ոչ թե երբեմն, այլ մշտապես անգոհության ու ինքնամերժության մեջ եմ, ինքնակռիվս վերջ չունի: Վայրկյանը վազում է տիեզերական սրնթացությամբ, իսկ մենք ընդամենը քայլում ենք մեր իսկ բառի ետևից: Եվ չի հասնում ոչ ոք: Թուղթը մշտապես մնում է չհաղթահարված` Էն Հեդու Անանից (մ.թ.ա. 23-րդ դար) մինչև Հոմերոս, մինչև Ուիթմեն, մինչև ինձ ու քեզ:
2011թ. ապրիլ
Изображение
Аватара пользователя
Harutin (Автор темы)
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

Վարդան Հակոբյան

Сообщение Harutin » 04 дек 2011, 12:12

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՈՐԻ ՀԱՄԱՐ ԾՆՎԵԼ Է ՄԱՐԴԸ, ԴԵՌ ՈՒՇԱՆՈՒՄ Է
(Երկխոսություն. Սերգեյ Սարինյան եւ Վարդան Հակոբյան)


Ս.Ս. - Իհարկե, Գյոթեն մնում է Գյոթե առանց էքերմաների զրույցների, բայց անկասկած է նաեւ Գյոթեի հայտնությունը էքերմաների զրույցներում: Որպես սկիզբ, սա, իհարկե, միանգամայն պաթետիկ է հնչում համեմատության մեջ, պարզապես ուզում եմ ասել, որ ես առանձնահատուկ նշանակություն եմ տալիս գրողի ինքնամեկնությանը, թե նա ինչպես է պատկերացնում իր փիլիսոփայական աշխարհը եւ որն է իր ելման կետը այս տիեզերքում: Այս տեսակետից հայ գրականագետի վիճակը բնավ նախանձելի չէ: Բերեմ մի բնորոշ օրինակ: Անվանի գրականագետ Բորիս Ռեիզովը (ազգությամբ հայ) Ստենդալի մասին իր աշխատության մեջ հատուկ բաժին է հատկացրել պատմության փիլիսոփայությանը: Նույնպիսի վերնագրով առանձին գլուխ կա նաեւ իմ «Մուրացան» մենագրության մեջ: Եվ ի՞նչ: Մինչդեռ որպես տեսական հիմք Ռեիզովն ուներ պատմության փիլիսոփայության վերաբերյալ Ստենդալի հետազոտությունները, ես ստիպված էի տեսություն ստեղծել Մուրացանի գեղարվեստական փորձի հիման վրա: Այնպես որ, իմ հարցարանը ժամանցի հրապուրանք չէ, այլ առիթ՝ միտումնավոր բանախոսության: Կարող եմ ասել, որ ես լավ գիտեմ քո բանաստեղծությունը եւ ինձ հայտնի են քո պոեզիայի նվագները: Բայց ինձ հետաքրքրում են նաեւ քո խառնվածքի բռնկումները, քո մտորումները՝ թե իմ հայրենի Արցախում մուսաներն ինչ են բարբառում բանաստեղծության գիտության մասին: Սկսենք այսպես. յուրաքանչյուր մարդ յուրովի բանաստեղծ է՝ գրավոր թե բանավոր, ներքին բանաստեղծը գործում է յուրաքանչյուր անհատի զգացողություններում: Եվ սակայն բանաստեղծը ընտրյալ է, եզակի, ինչևոր առանձնահատուկ հոգեզգացական ու ինտելեկտուալ ունակություններով օժտված: Որտե՞ղ է սահմանագիծը եւ ի՞նչ կետում ես դու գիտակցում քո բանաստեղծական էության ինքնակայացումը: Կա՞ արդյոք անջատում քո մարդկային կեցության եւ բանաստեղծական էության միջեւ: Վ.Հ. - Հաճախ գրականագետներն արձանագրում են՝ այսինչ գրողի այսինչ բանաստեղծությունը ծնվել է այսինչ թվականին: Բայց երբ է ծնվել առաջին ժպիտը, առաջին ցավը ե՞րբ է ծնվել: Ադամը նայել է Եվային եւ ապա այն, ինչ ցանկացել է ասել, նկարել է պատին... Ժայռի վրա, եղունգներով կամ քարի բեկորով, քանդակել է ծաղիկ: Սա քանդա՞կ էր, թե բանանստեղծություն: Դեռ Ադամից եւ Եվայից առաջ էլ... Մեր օրերում էլ՝ «Մենք ենք մեր սարերը», որ Սերգեյ Բաղդասարյանի ձեռագրով կանգնած է Ստեփանակերտի մուտքի մոտ: Ի սկզբանե էր բանն: Այո, յուրաքանչյուր անհատի ներքին զգացողություններում գործում է բանաստեղծը: Բայց ոչ միայն անհատի: Քարն ունի իր ներքին բանաստեղծը, ծաղիկն՝ իր, թռչունն՝ իր... որովհետեւ ամբողջական աշխարհի տրոհված մասնիկներն ենք բոլորս, եւ բոլորիս սկիզբը... բանն է: Բայց Աստված ունի իր առաքյալները, որոնց ճակատին աստղ է դնում...Եվ չեն կրկնում այդ աստղերն իրար, այստեղից է՝ ընտրյալի եզակիությունը, որը ներկայանում է աշխարհին առանձնահատուկ հոգեզգայականով ու ինտելեկտով: Բանաստեղծը մտնում է աշխարհաստեղծման աստվածային անսուտ երկունքների մեջ, նա գնում է այնտեղ, որտեղից գալիս է ջուրը, մեկնում է այնտեղ, որտեղից ծառն է գալիս, թափանցում է այնտեղ, որտեղից ակունքվում է լույսը... Եվ այս ամենին լրացնելով, այս ամենի հետ ու այս ամենի մեջ հակասելով, հասնում է ինքնակայացման, աշխարհի հետ, կյանքի հետ իր ներդաշնակ զուգակցության մեջ մշտապես մնալով հակասական ու անհաշտ, որովհետեւ բանաստեղծական էության ինքնակայացումը չունի ոչ մի սահմանագիծ ու հանգման կետ, այն մշտահոլով արարչության մեջ է: Եվ, առհասարակ, ես չեմ ընդունում մարդկային կեցության ու բանաստեղծական էության, ինչպես դու ես ասում, անջատում, գուցե ճիշտ կլիներ այդ «անջատումները» անվանել խաթարումներ, կոնտրաստների սրման ավելի կռվարար պահեր: Չգիտեմ: Այսպես թե այնպես, ես ինձ մշտապես հանդիպում եմ ծայրագույն պահերի մեջ, եռման կիզակետում: Մյուս իրավիճակներում ում հանդիպում եմ, նա ես չեմ: Իմ ինքնակայացումը, դա իմ ինքնամարտն է: Իմ ինքնակայացումը տեսնում եմ ավելի շատ բոլոր այն անհատների մեջ, որոնցում գործում է ներքին բանաստեղծը, բայց իրենք դա չգիտեն: Դա ամենաբարդ պրոցեսն է, երեւի: Ես շատ ծանր եմ տանում իմ անունը: Հիշո՞ւմ ես, Ջուզեպպե Ունգարետտիի տողերը. «Ես դժվարությամբ ու մենևմենակ կրում եմ հոգիս»: Սա խառնվածք է: Սա այն խառնվածքն է, որով հունցվում է կավը ու կերտվում է հազար անգամ կերտված, բայց էլի նոր արարչագործվող աշխարհը: Ես ոչինչ չգիտեմ: Ես ամեն ինչ գիտեմ: Ես Աստծո մարդն եմ: Ս.Ս. - Ասում ես, թե չես ընդունում «մարդկային կեցության եւ բանաստեղծական էության անջատումը»: Սա հարցի տրամաբանական լուծումն է: Բայց շարունակության մեջ արդեն ենթագիտակցականորեն դու ակամա հակասում ես ինքդ քեզ: Եթե գտնում ես, որ, «մյուս իրավիճակներում ում հանդիպում եմ, նա ես չեմ» եւ բոլոր անհատների մեջ գործում է ներքին բանաստեղծը, բայց դա իրենք չգիտեն, նշանակում է կա անջատումը տաղանդի եւ մարդու բնական զգացողությունների բանաստեղծական արարչության միջեւ: Եթե չլիներ այդ անջատումը, բոլորն էլ բանաստեղծներ կլինեին, իսկ տաղանդի ընտրությունն՝ անհասկանալի: Ես, օրինակ, բնության պաշտամունք ունեմ եւ կորած արահետների անդարձ ըղձանքներ, բայց ինձ բոլորովին օտար է բնության բանաստեղծական ինքնաարտահայտման բռնկումը, այն բառը, որ այնքան հոյակապորեն առասպելներ է հյուսում Համո Սահյանի հոգու արձագանքներում. Անտառում ոսկի հեքիաթներ կային, Կապույտ մշուշներ կային անտառում, Օրոր էր ասում աշունն անտառին, Բայց դեռ անտառի քունը չէր տանում: Սա իսկական գյուտ է եւ ինքնին առեղծված է առասպելի հայտնության գաղտնիքը, որը թերեւս առնչվում է երկրորդ հարցին՝ ինչպե՞ս կարելի է բնութագրել քո բանաստեղծական խառնվածքը՝ տարերայի՞ն, թե, այսպես ասած, «ակադեմիական»: Ի՞նչ հարաբերության վրա է մտահղացման ժամանակը իրականացման ժամանակի հետ: Վ.Հ. - Ո՛չ այս, ո՛չ այն: Ակադեմիականից շատ հեռու է իմ խառնվածքը, տարերային էլ չի կարելի կոչել: Ընդհանրապես դժվար կտեղավորվեմ որեւէ «տեսականիի» տակ: Ես խռով մարդ եմ, ավելի ճիշտ՝ խռովքի մեջ եմ աշխարհվում: Երբ երեխա ժամանակ ինձ մոտ հարսանիքի զուռնա էին փչում ու սկսում պարել կանխատեսված ու կանխամտածված մի պլանով, փախչում էի ու սկսում թաքուն լացել. երբ մարդ փորձում է ուրախանալ, այն ժամանակ է երեւում, թե որքան տխուր է նա: Հետո լացս փոխվեց պայքարի՝ ինքս իմ դեմ: Միշտ ձգտել եմ, որ մարդուն հաղթած տեսնեմ ու մանկությունից եմ հավատացել մեր հանդերի այն հավքերին (իմ նյարդների վրա կյանքը շատ է նվագում), որոնք լքում էին բներն անգամ, եթե դրանցում գտնվող ձվերին օտար ձեռք էր դիպչում: Եթե ես բառ գրելիս հանկարծ մեկը տեսնի՝ խռովում եմ բառից, չեմ գրի, ինչպես սիրածին չեն համբուրի՝ երբ նայում են... Եվ այս հենքի վրա էլ ծնվում են իմ հղացումները, ուրվագծվում են ավելի ճիշտ, հոգեբանական ու իմացաբանական ընկալումներն ընթանում են ինտուիտիվ ճանապարհներով: Ճանապարհը՝ քայլելուց առաջ, ապրում եմ: Վերապրումս լինում է մտահղացման իրականացումը: Ս.Ս. - Այդպես էլ ենթադրում էի: Եվ դու բացառություն չես: Ակադեմիզմ եւ բանաստեղծությո՞ւն՝ ի՞նչ պարադոքս է սա, որ փորձում է հաշտեցնել անհամատեղելին, չէ՞ որ մեկը մյուսի բացասումն է, գրեթե ընդհանուր մի մտայնություն, որ ես նշմարել եմ գրողների հետ ունեցած իմ զրույցներում: Ասեմ, որ անտիկ բանաստեղծությունն ու արվեստը ստեղծագործական կատեգորիայով ակադեմիական են: Ակադեմիական էր նաեւ կլասիցիզմի բանաստեղծությունը: Արվեստ քերթությունը գիտություն էր անում բանաստեղծությամբ եւ ուսուցանում էր բանաստեղծության գիտությունը: Ուշագրավ է Վարուժանի բնութագրումը, թե «Ալիշան բանաստեղծությամբ գիտություն կըներ»: Գրական ակադեմիզմին մահացու հարված տվեց ռոմանտիզմը (հիշենք «լիրիկների եւ ֆիզիկների բանավեճը»), որը հակադիր բեւեռների վրա դրեց բանաստեղծությունն ու գիտությունը: Սրանք գրականության տեսությանը հայտնի ճշմարտություններ են: Իմ հարցադրումն այլ ենթիմաստ ունի եւ ուղղակի առնչվում է արդի բանաստեղծության պոետիկային: Եթե ռոմանտիզմը, ապա նաեւ սիմվոլիզմը մի ամբողջ հեղափոխություն նշանավորեցին բանաստեղծության պատմության մեջ, դա բնավ էլ հարցադրումը չի զրկում տեսական իմաստից: Բանն այն է, որ 20-րդ դարի բանաստեծությունը վերստին ձգտում է «գիտականացման», կարծես հաշտության եզրեր են գտնում «լիրիկներն ու ֆիզիկները»: Որքան ինձ հայտնի է, դրա առանձին ազդարարը տվեց Պոլ Վալերին («Բանաստեղծությունը հանրահաշիվ է, այսինքն՝ գիտություն ինչևոր ճշգրիտ ռիթմի վարիացիների մասին»): Չտարվենք համաշխարհային հայտնի անունների եւ նրանց գրական մանիֆեստների հիշատակումով, վկայակոչենք միայն Սեն Ժո Պերսին, որի պոեզիան ձգտում է տիեզերական ներսույզ իմաստասիրությանը: Ահա այս միտումն է, որ ես նշմարում եմ արդի հայ բանաստեղծության մեջ (Հովհաննես Գրիգորյան, Հենրիկ Էդոյան, Արտեմ Հարությունյան, Հրաչյա Բեյլերյան, Ռազմիկ Դավոյան եւ ուրիշներ): Հույզերի քնարական մոտիվները տեղի են տալիս փիլիսոփայական խոհերգության ու հոգեզգայական վիճակների ինտելեկտուալ վերլուծությանը: Ես սա համարում եմ մի նշանակալից առաջընթաց քայլ արդի հայ բանաստեղծության մեջ: Այսպես չէ՞: Այդ պարագայում տեղին է հարց տալ՝ քո պատկերացմամբ ի՞նչ է բանաստեղծությունը, կարո՞ղ ես ձեւակերպել քո սահմանումը: Վ.Հ. - Էլյուարն իմ միտքը բանաձեւել է այսպես՝ պոեզիայի բացարձակ ուժը կմաքրի մարդկանց, բոլոր մարդկանց: Բանաստեղծության մասին ես դժվարանում եմ որոշակի կարծիք հայտնել, որովհետեւ այն դեռեւս ամբողջականորեն չբացահայտված, անսպառելի երեւույթ է, ինչպես ինքն՝ Աստծո ստեղծած աշխարհը: Իսկ Աստված, ինչպես Արիստոտելն է ասում, յուրաքանչյուր շարժման «սկզբնաշարժիչն» է: Երբ ես փորձում եմ (կամ որեւէ մեկը) գրել, դա ընդամենը քայլ է դեպի բանաստեղծությունը, քանի որ կատարելության ձգտումն է բոլորիս քաշող-տանողը: Որոշակիորեն քարտեզագրել բանաստեղծությունը, նշանակում է խեղաթյուրել աշխարհը, առավել եւս՝ մեղքի մեջ գցել լեզուն: Ինչպիսի կարդիոլոգներ էլ ծնվեն, այնուամենայնիվ, հնարավոր չէ ցույց տալ՝ մինչեւ դեմքին ծվարելը, ցավի կամ ժպիտի անցած ճանապարհը մարդու մեջ: Թող ներվի, գուցե շատ եմ չափազանցնում, բայց մեկևմեկ աչքիս նույնիսկ դասականները թվում են ընդամենն անհաջող ծաղրանկարիչներ: Ի սկզբանե ինչպե՞ս էին ստորագրում մարդիկ. իրենց ցուցամատը թաթախում էին թանաքի մեջ ու սեղմում թղթի վրա, գործ չուներ ոչ գրիչը, ոչ գրամեքենան, ոչ... Մատը սեղմելու մեջ անմիջականություն ու բնականություն կար՝ հավաստված կենդանի մարդով: Շնչառությամբ: Այս մասին կարդացել եմ տարիներ առաջ, չեմ հիշում որտեղ: Եվ ուզում եմ, որ բանաստեղծությունը լինի միշտ շնչող ստորագրություն՝ նույնքան անհատականացված ու խորը: Մի քիչ էլ՝ վայրի: Իսկ ինչ վերաբերում է Պոլ Վալերիի բանաստեղծության մասին բանաձեւին, ապա դա չի ասված ուղղակի իմաստով: Բանաստեղծությունը ձգտում է դեպի գիտություն, նորություն չէ՝ ոչ հայ եւ ոչ էլ համաշխարհային քնարերգության մեջ: Ի սկզբանե բանաստեղծության գիտությունը ի հայտ է բերվում դիցաբանական ոլորտներում, արվեստը դիմում էր առասպելին, դիցաբանական ընկալումներով մեկնաբանում երեւույթները: Գիտության ընթացքի հետ փոխվում է բանաստեղծի հայացքը, որի մեջ անպայման կարեւոր տեղ ունի աշխարհի ճշգրիտ, գիտական ըմբռնումը, որը եւ նրան բանալի է տալիս: Այնպես որ, կարծում եմ «փիլիսոփայական խոհերգության ու հոգեզգայական վիճակների ինտելեկտուալ վերլուծությունը» շատ հին պատմություն ունի: Ես աչք ու դու լոյս, հոգի, առանց լոյս՝ աչքըն խավարի, Ես ձուկ ու դու ջուր, հոգի, առանց ջուր՝ ձուկըն մեռանի. Երբ ձուկըն ի ջըրեն հանեն, ի այլ ջուր ձըգեն, նայ ապրի, Երբ զիս ի քենէ զատեն, քան զմեռնելն, այլ ճար չի լինի: Ինչպես տեսնում ենք, բանաստեղծությամբ «գիտություն կընե» եւ Քուչակը: Բայց սա չի նշանակում, թե պոեզիան գիտականանում է, այն միշտ եւ հավերժորեն կձգտի «գիտականացման»: Եվ միայն այդքանը, լիրիկներն ու ֆիզիկները հաշտության եզրեր կգտնեն, բայց չեն հաշտվի: Եվ այդ հակասությունը մշտապես կլինի երեւույթի ամբողջականության հիմքում՝ որպես զարգացման պայման: Քանզի պոեզիան, դա նաեւ բնության առեղծվածն է: Այո՛, առեղծվածը: «Եղիր զուսպ, եղիր անկաշկանդ ինձ հետ, ես Ուոլթ Ուիթմենն եմ, շռայլ ու կրքոտ, ինչպես բնությունը» (Ուիթմեն): Մարդը ի ծնե մենակ է: Եվ, դժբախտաբար, նա ավելի շատ դա զգում է միայն աշխարհից հեռանալիս: Միշտ տառապանքի մեջ է եւ փափագում է ցանկալի մեկին, որին կարող է վերջին խոսքը վստահել: Բանաստեղծությունը պարտավոր է, կարծում եմ, լինել այդ սպասվածն ու միակ վստահելին... Ամփոփեմ միտքս. բանաստեղծությունը, որի համար ծնվել է մարդը, դեռ ուշանում է, դեռ չի ծնվել: Սա անհանգստացում է: Ս.Ս. և Մեկնությունդ ինքնատիպ է ու հետաքրքրական: Որոշ իմաստով, թերեւս, իրավացի ես, որ «լիրիկներն ու ֆիզիկները հաշտության եզրեր կգտնեն, բայց չեն հաշտվի»: Չեն հաշտվի, բայց դաշն կկնքեն, քանզի, ինչպես Սեն Ժո Պերսն է ասում, թե՛ գիտնականը եւ թե՛ պոետը նույն հարցմունքն են ուղղում նույն անդնդին, եւ երբ փիլիսոփաները, իրենք են լքում մետաֆիզիկական շեմը, պոետին է վիճակվում վեր հանել մետաֆիզիկոսին: Ուրեմն, իրավացի է Կամյուն, թե «արվեստի ու փիլիսոփայության հին հակասությունը կամայական է, ճշգրիտ իմաստով՝ սխալ»: Յուրաքանչյուր բանաստեղծ յուրովի է սահմանում պոեզիայի առարկան՝ մեկը այն համարում է կարոտի արձագանք, մյուսը՝ թախծի տիեզերական ղողանջ եւ այլն: Իմ ընկալմամբ բանաստեղծությունը հանճարի ձգտումն է դեպի տիեզարական ներդաշնակություն: Եվ սակայն դու իրավացի ես, թե բանաստեղծությունն անբանաձեւելի երեւույթ է, եւ «որոշակիորեն քարտեզագրել բանաստեղծությունը, նշանակում է խեղաթյուրել աշխարհը»: Ինչ վերաբերում է Էլյուարի բանաձեւին, թե պոեզիայի բացարձակ ուժը կմաքրի մարդկանց, ապա դա նույնքան հռետորական պատրանք է, որքան տնաբույսևսալոնային այլաբանությունը՝ թե «գեղեցիկը կփրկի աշխարհը»: Ո՛չ պոեզիան եւ ո՛չ էլ գեղեցիկը ներգործության այդպիսի ուժ չունեն: Քաղաքականության պատմությունը նմանատիպ որեւէ հուշ չի արձանագրել: Մարդը եւ հասարակությունը տարբեր կատեգորիաներ են եւ այն, ինչ հավանական է մասնավորի համար, կարող է ոչնչության հանգել ընդհանուրի պարագայում: Պլատոնն, օրինակ, իր «Պետության մասին» տրակտատում մերժում էր բանաստեղծությունը` այն համարելով վնասակար «բացառությամբ ներբողի», իսկ Սպենսերն առհասարակ երրորդական տեղ էր հատկացնում բանաստեղծությանը մտավոր գործունեության ընդհանուր համակարգում: Այդպիսի բաներ են լինում: Բայց չխորանանք հարցի քննաբանության մեջ: Աշխարհի գեղեցկությունն առանց բանաստեղծության թերի կլիներ, կա բանաստեղծությունը, կլինի այն եւ թող Աստված զորավիգ լինի իսկական բանաստեղծության ժամանակի հայտնության քո երազանքին: Իսկ այժմ ինձ հետաքրքրում է էական մի հարց, թե հատկապես ի՞նչ արժեքներ են գոյավորում քո բանաստեղծական աշխարհը՝ կենսագրական, ազգային, բնապաշտպանական, համամարդկային եւ այլն: Ի՞նչ կասես անձնականի եւ անանձնականի մասին՝ Բելա-ԲանաստեղծությունևՍեր հասկացությունների հատույթում... Վ.Հ. - Անանձնական եւ անձնական՝ առանձինևառանձին, գոյություն չունեն ինձ համար: Իմ հայր Սարգիսը մաթեմատիկ էր մասնագիտությամբ, բայց գրական ու գիտական բարձր իմացության տեր էր: Ստեղծագործում էր: Սիրում էր թվերը, անընդհատ փիլիսոփայական հայացքներն էր «պրպտում» ամենատարբեր մտածողների: Առաջին ուսուցիչս հայրս էր: Ես դեռ կարգին գրաճանաչ չէի, երբ նա ինձ նվիրեց Մանուկ Աբեղյանի «Տաղաչափությունը»: Ընտանիքը, ծննդավայրը, կենցաղը, կացութաձեւը, անգամ «հոդացավով եղանակային գուշակումները», ինչպես ասում են, չեն կարող մտածողության համակարգում չբաղադրատարրավորվել, դա անհնարին է: Մորս պատմած հեքիաթներով հյուսում էի իմ երեւակայությունը: Մինչեւ հիմա իմ բանաստեղծությունը դեռ չի գտել այն անզուգական երգի անունը, որ լսել եմ Բելայից: Այն միշտ հարստացրել է ինձ: Այս ամենը՝ իր հերթին: Ինձ թվում է, խիստ կարեւոր է ազգային կենսագրության գործոնը, ավելին՝ վճռորոշ է նրա դերը, առանց որի ստեղծագործությունը զուրկ կմնա ամենագլխավորից՝ կենսական ճշմարտությունից: Այս դեպքում ոչինչ չի փրկի: Բնապաշտությունը եւս ազգային դիմագծի արտահայտություն է: Քո նշած բոլոր արժեքներն էլ, իրար հակասելով հանդերձ՝ ինչևոր տեղ, պայմանավորում են մեկը մյուսին: Մեր ամենահակասականը, հզոր հակասականը, Չարենցն է: Չարենցն ազգի կենսագրություն է: Չարենցը ակունք է: Բայց այսօր որքան բանաստեղծներ ունենք, որ ծնվել են ասֆալտի վրա, որպես աղբյուրևծորակներ, ծորակաևբարո, քո բառերով՝ սալոնայինևտնաբույս են, չգիտեն երկնքի, հողի, կայծակի համը: Տխուր բան ասացի: Ուզում եմ ընդգծել, որ նշածդ արժեքները կամ չեն լինում, կամ հանդես են գալիս միասնաբար: Սուտ է, որ ասում ենք՝ մեծ, խոշոր հանճարեղ եւ այլն, եւ այլն: Բանաստեղծ (բառի նախնական նշանակությամբ) կամ լինում են, կամ՝ չեն լինում: Երբ չեն լինում՝ հետաքրքիր չէ, երբ լինում են՝ հետաքրքիր է: Ինձ մշտապես հուզում են, իմ մտածողության վրա ազդում են Սալվադոր Դալիի, Սերգեյ Փարաջանովի գործերը, հատկապես հայոց խաչքարը, մեր միջնադարը: Ընդունել ու մերժել եմ Նիցշեին իմ մեջ: Շրջապատող աշխարհում՝ լինի քար, ծաղիկ, ձի, աղջիկ թե լեռ, ես ամեն ինչ կարդում եմ: Ապրում եմ ամեն շշուկ ու տառ: Այս առումով ես ապրումի ու ոգեւորության խելագար եմ: Ի դեպ, ասեմ, հայի բնավորություն է, ամեն մեկն իր ազգության ինչևինչ հատկանիշներով հպարտանում է: Հակոբյաններիս արժանիքներից մեկն էլ Դավթից եկող մեր ծռությունն է (խենթությունը): Մեզ ասում են՝ պելեր (խենթեր): Ճշմարտությունն ասելու՝ խենթություն: Չեմ կարծում, որ իմ բանաստեղծություններում սա արծարծված չլինի ինչևոր ձեւով: Ս.Ս.- Իսկ ինչո՞ւ է քեզ թվում, թե ասֆալտը հակաբանաստեղծական երեւույթ է: Դա հովվերգուների նախապաշարմունքն է: Արդի բանաստեղծությունը վաղուց է դիմադարձ եղել հովվերգությունից, այնպես, որ՝ բանաստեղծություն կարելի է արարել նաեւ «ասֆալտի վրա» եւ այն էլ խորը, փիլիսոփայական, տիեզերասույզ բանաստեղծություն: Եվ այդ բանաստեղծությունն արդեն պատմության արգասավոր հետագիծ ունի ժամանակակից հայ պոեզիայում (Սեւակ, Էմին, Դավոյան, Հովհ. Գրիգոյան, Էդոյան եւ հետնորդները): Ժամանակակից բանաստեղծությունը գրվում է կաբինետևաշխատասենյակում, թղթի վրա, գրիչ թանաքով, եւ ոչ թե դաշտում, ծնկների վրա, ծոցատետրում: Իմ խոսքը ոչ թե պոետական իմպրովիզացիաների մասին է, կամ ալբոմային գրանցումների, այլ դասական բանաստեղծության մասին, որ այլ բան չի կարող լինել, քան փիլիսոփայական մենախոսություն տիեզերական անդնդի եզրին: Ասենք, ինչո՞ւ միայն ժամանակակից բանաստեղծությունը, նույնն է Նարեկացին, Քուչակը, Թումանյանը, Տերյանը, Չարենցը: Ո՞վ կարող է ավելի կատարյալ հայտնագործել ժամանակի մետաֆիզիկոսին, քան Չարենցը իր «Պատմության քառուղիներում» եւ «Էպիկական լուսաբացում»: «Ապրումի եւ ոգեւորության խելագար եմ» ասում ես դու, իսկ հակում ունե՞ս փիլիսոփայության հանդեպ: Հատկապես ի՞նչ փիլիսոփաների ես նախասիրում եւ առհասարակ ինչպիսի՞ գրականությամբ (գիտական) ես կազմավորում քո ինտելեկտուալ աշխարհը: Վ.Հ. - Ես աշխարհում ոչինչ չեմ համարում հակաբանաստեղծական: Ասֆալտ ասելով հասկանում եմ այն բաժանումը, որը ընկած է կենդանի քայլի ու հողի, երկրի միջեւ, իսկ դա բնության խաթարում է ու խանգարում, ոչ ճիշտ, միջնորդված ընթացք, թելադրող միտում: Ի վերջո, աստվածընդդեմ: Ես ուզում եմ, շարունակելով քո միտքը, ավելացնել, որ, այդուհանդերձ, կաբինետն ու դաշտը պայմանական են, քանի որ գրողը որտեղ էլ որ լինի (թեկուզ՝ արբանյակում), նա ներշնչման պահին երբ գրում է, ոչ մի տեղ չէ եւ ամեն տեղ է, որպես տիեզերքի արքա: Դասական Իսահակյանի բանաստեղծություններից շատերը գրվել են դաշտում՝ նույնիսկ՝ ոչ ծոցատետրում, բանավոր, մտքի մեջ: Բնություն է մարդը: Եվ կարեւոր է հաղորդակցությունը, առավել եւս հասարակության բնության հետ: Ընդունում եմ չարենցյան բանաձեւը՝ երգը երկրից է աճում: Երկրից, հողից բարձրացող փիլիսոփայությունը՝ ոգու ճշգրիտ արտահայտություն է դառնում: Բացարձակ ոգու (սիրում եմ Հեգելին, թեեւ հեգելիստ չեմ): Ֆոյերբախի բանաձեւումներն ինձ դուր են գալիս: Ցանկացած գիտական նորույթ (եւ ոչ գիտական) ինձ հետաքրքրում է: Հաճախ թվում է, թե ապրածս կյանքը միայն նախապատրաստություն է՝ աշխարհը դիալեկտիկորեն բացահայտելու համար: Եվ այս պրոցեսը տեւական է: Տոլստոյը անպարփակ սեր ու անսահմանություն է: Դոստոեւսկու «Կարամազով եղբայրները», դա ճշմարիտ, տիեզերական, անխառն փիլիսոփայություն է: Հոգու քարտեզ: Բայց եւ այնպես, ավելի շատ կարիք եմ զգում այսօրվա հայտնությունների ու երեւույթների մեկնության: Ո՞ւր են մեր ժամանակի մեծագույն փիլիսոփաները: Թե կան՝ ե՞ս չգիտեմ: Գրեթե միշտ անհագ ծարավ ունեմ ընթերցանության: Աստվածաբանական գրքերը մեծ ազդեցություն են թողնում ինձ վրա: Ծայրահեղական հեղինակներն ինձ սրտամոտ են եւ ավելի շատ բան են տալիս: Ուսումնասիրում եմ Հին Արեւելքի պոեզիան: Հրաշքներին հավատում եմ: Անբավականության զգացումը չի լքում ինձ երբեք: Մի քիչ էլ էկզիստենցիալիզմին մոտ եմ: Հակասո՞ւմ եմ ինքս ինձ: Գուցե: Բայց այսպես է: Ս.Ս - Ես հակասություն չեմ տեսնում քո դատողություններում, թվացող հակասության մեջ առկա է ամբողջի միասնությունը: Բայց դու իմ հարցին պատասխանում ես բանաստեղծորեն, այնինչ, իմ միտումը գիտական աշխարհայացքային է, որ ձեռք է բերվում նյութի հիմնավոր ուսումնասիրությամբ: Խոսքը փիլիսոփայական կրթության մասին է: Կարդում ես եվրոպական գրողների հանգանակները՝ բոլորն անխտիր տիրապետում են փիլիսոփայական խորունկ գիտելիքների, ուսմունքների տեսությանն ու պատմությանը: Մեզանում կարելի է նշմարել միայն հուսահատության աստիճանի մեկևերկու բացառություն: Վերջերս ես կարդացի մեր նշանավոր բանաստեղծներից մեկի զրույցների գրառումը՝ առանձին հրատարակությամբ: Մտավոր ի՞նչ սահմանափակություն: 20-րդ դարի բանաստեղծ եւ կատարելապես անտեղյակ փիլիսոփայության այբուբենին: Հո չի կարելի աշխարհը բացատրել սոսկ «առողջ դատողության» բնատուր ունակությամբ: Ինչ ուզում ես՝ ասա, որքան էլ տաղանդավոր, նրա բանաստեղծության վրա նկատելի է մտքի աշխարհագրական սահմանափակության կնիքը: Մեր գրողները չեն սիրում գիրք կարդալ, չունեն գիրք կարդալու կուլտուրա, լավագույն դեպքում նրանք ընթերցում են գեղարվեստական գրքեր, իսկ սա քիչ է եւ շատ քիչ: Գեղագետը պետք է նաեւ մտածող լինի: Մեծ մտածողը կարող է գեղագետ չլինել, բայց եթե գեղագետ ես, ուրեմն՝ պարտավոր ես նաեւ մտածող լինել: Գրական նոր սերունդը բարեբախտաբար հաղթահարում է այդ խզումը եւ այստեղ է մեր գեղարվեստական առաջընթացի երաշխիքը: Այս տեսակետից ես կցանկանայի իմանալ քո կարծիքը Արցախի բանաստեղծության եւ նրա զարգացման հեռանկարների վերաբերյալ: Վ.Հ. - Արցախի բանաստեղծություն՝ առանձին վերցրած, ճիշտն ասած, ես չեմ ճանաչում: (Չեմ ընդունում նաեւ՝ արեւմտահայ, արեւելահայ, սփյուռքահայ եւ այլն): Կա հայ բանաստեղծություն, որ չի կարելի աշխարհագրական վարչական բաժանման ենթարկել: Եվ այդ բանաստեղծության ծառի արմատներից մեկը շատ խորն է հայոց արեւելից աշխարհում, Մաշտոցի ձեռագրով ամարասվել է Ամարասում: Այդ արմատի վրա բարձրացել են (սկսած Դավթակից) ոչ քիչ երեւելի մտածողներ: Ու դրանից առաջ էլ... Չմոռանանք, որ հեթանոսական շրջանի ամենալավ ավանդավեպերից մեկը եւս արցախածնունդ է, չէ՞ որ այստեղ է հայոց Արտաշես արքան «հեծել իր սեւ ձին գեղեցիկ» եւ անցնելով Քուռը (ուրիշ որտե՞ղ կանցներ Քուռը), ոսկեօղ, շիկափոկ պարանը նետել ու գցել մեջքը ալանաց դուստր Սաթենիկի... Սա՝ իր հերթին: Հիմա անցնեմ բուն խնդրին: Ասեմ, որ ինձ համար հավասարապես տաղտկալի են՝ թե նրանք, ովքեր պոետական ձիրք ու շնորհքից զուրկ են, բայց տիրապետելով բարձր գրագիտությանն ու տեխնիկային, փորձում են ստեղծել իրենց «բանական» պոեզիան, թե նրանք, ովքեր օժտված են, բայց սպառում են իրենց՝ հեռու մնալով ժամանակի գիտականևմշակութային, նորություններից ու գյուտերից: Դժբախտաբար, հայոց քնարեգրության մեջ այսօր նկատելի է գիտության եւ տեխնիկայի իմացության «զոռոքն» բանաստեղծելու միտումը, որը հաճախ ավելի վնասաբեր է դառնում՝ ճշմարիտ կենսավիշներին ջուր խառնելով: Չկա ավելի անտանելի բան, քան արվեստ կամ միեւնույն է՝ հայացքի (բառի ամենայն իմաստով) խաղալը: Այս պարագան ենթադրում է գեղագետի մեջ մտածողի ինքնաոչնչացում, սուբստանցիայի խաթարում: Արցախում ծնվող բանաստեղծությունն այսօր կենսական հարուստ լիցքեր ունի, առնականության նոր որակների միտում, որը հասկանալի է, պայմանավորվում է նաեւ հայոց այս հնագույն եզերքում ծավալված հզոր շարժումով: Ամբողջովին Արցախ է Բոգդան Ջանյանի պոեզիան: Որտեղ Ավարայր՝ ես այնտեղ թուր եմ. սա է Հրաչյա Բեգլարյանի պոետական բանաձեւը: Իր ուրույն ձեւ ու բովանդակության մեջ, բանահյուսական անկրկնելի բաղադրատարրերով Գուրգեն Գաբրիելյանի «Հորովելը» երեւույթ է Արցախում: Արցախյան գրական կյանքը բազմազանության է գնում: Գրականությունն ու բանաստեղծությունը զուգորդում է Սոկրատ Խանյանը: Հոգեզննման է դիմում Արկադի Թովմասյանի բանաստեղծությունը: Ժողվորդական մտածողության եւ ուրույն ոճի հետաքրքիր դրսեւորումներ ունի Վլադիմիր Գասպարյանի երգը: Ավագ սերունդը (Գ.Գաբրիելյան, Ս. Խանյան, Ն. Ավագյան, Հ. Բեգլարյան, Զ. Հովհաննիսյան, ուրիշներ) իր գործը արել եւ անում է՝ հնարավորությունների սահմաններում: Հաստատ քայլեր են անում նորերը: Բայց (սա էլ բնական է) կան նաեւ հավերժական «երիտասարդներ», որոնք հակադրվում են ավագներին ոչ թե նոր բան ստեղծելով, այլեւ իրենց համար «տեղ» պահանջելով... Ճանաչման արժանացած հեղինակներից: «Օտար սորտերից» բերված արհեստական սերմնավորումով չի ստեղծվում բանաստեղծություն, այն էլ՝ ազգային: Որպես կանոն, նրանց բառը, բանաստեղծության մեջ, «տեղավորվելուց» հետո անգամ, շարունակում է մնալ բառարանաբարո, անկերպար ու անկերպարանք: Իսկ ահա, Գուրգեն Գաբրիելյանը կամ Հրաչյա Բեգլարյանը, որքան էլ «պարզ, նույնիսկ պարզունակ» լինեն, միեւնույն է, ամենակարեւորը, տվյալ դեպքում, այն կոլորիտն է, եզերքային բնավորությունը, որ նրանք բերում են գրականություն: Սրանք սկզբունքային ելակետեր են: Տեղատվության ու մակընթացության ալիքները հաջորդում են մեկը մյուսին: Եվ այս ֆոնի վրա հաստատաքայլ ասպարեզ են մտնում ինտելեկտուալ կարողություններով օժտված, հարուստ ներքնաշխարհով անուններ՝ իրարամերժ, հակասական, հետաքրքիր: Ս.Ս. - Ի դեպ, ինքնատիպ մտածողությամբ ու պատկերներով գունայինևհոգեբանական հետաքրքիր համադրումներ է ստեղծում Անահիտ Քոչարյանը: Նրա «Խնձորն արնափոսում» պոեմը, որը վերջերս տպագրվեց «Եղիցի լույսում», լուրջ գործ է: Վ.Հ. - Այո՛: Եվ ոչ միայն: Ռոբերտ Եսայանի «Նժարը», Անահիտ Քոչարյանի «Խնձորն արնափոսում» պոեմն ու «Աստվածամոր աչքերը» գիրքը նոր, անհատականացված խոսք են բերում: Ներսույզ որոնում կա Նորեկ Գասպարյանի պոեզիայում («Եղիցի լույսում» վերջերս տպագրված շարքը դրա առհավատչյան է): Լեռնիկ Հակոբյանն ուրույն մեկնաբանությունների է գնում: Հովիկ Մուսայելյանի բանաստեղծությունը զգացմունքի ներքին բռնկումներ ունի: Պատկերավոր է Դավիթ Շիրինյանի խոսքը: Կան ավելի թարմ անուններ: Արցախը, կարծում եմ, հայ բանաստեղծությանը կհուշի առնականության ցանկալի որակներ: Եթե սա այսպես էլ չէ, ուզում եմ, որ այսպես լինի: Որովհետեւ հայ ժողովրդի կորուստների ետ վերադարձման (գոնե՝ մի պտղունց) ճամփան, Տիգրան Մեծից մինչեւ հիմա, անցնում է Արցախով: Հայաստանի սրտով է անցնում: Ես մեր ազգային բանաստեղծության վաղն այսպես եմ տեսնում: Արցախը հարություն է առնում Քրիստոսի խաչից: Ամեն անուն՝ իր չափով: Ամեն չափ՝ իր կշռի սահմաններում: Եվ համագումարվում է ընթացքը: Շարժման մեջ է դրվում հյուլեն: Մինչեւ կծնվի սպասվածը: Իմ ուզածը, որը, ցավոք, դեռ չկա: Ոչ միայն Արցախում, այլեւ, ընդհանուր վերցրած, ամբողջ հայ աշխարհում: Գուցե եւ՝ աշխարհում: Ս.Ս.- Աշխարհն ընկալում ես սիրով, սերը եւ բնությունը գերագույն հաճույքի ներդաշնակություն են տալիս քո պոետական ներշնչանքներին: Ո՞ւր է կյանքի տիեզերական հակասությունը, մահը, ունայնությունը, թախիծը, վերջապես՝ նաեւ հոռետեսությունը, որ կախված է Մեծ վերջնականի անխուսափելիությունից: Չէ՞ որ լինելու է Ահեղ Դատաստանը: Վ.Հ. - Ես մահի մահն եմ, քանզի կյանքն եմ ես: Թող բարձրագոչ չհնչի (դրանից չեմ էլ վախենում): Ճիշտ է, որ աշխարհն ընկալում եմ սիրով, դա իմ բնույթն է: Եվ հենց այդ սիրո մեջ են տիեզերական հակասությունը, մահը, ունայնությանց ունայնությունը, թախիծը եւ այլն: Եվ եթե ժպտում եմ, դա չի նշանակում, թե ժպտում եմ: Աշխարհի լավագույն ողբերգակները ծաղրածուներն են: Մեծ վերջնականն ինձ չի սարսափեցնում, այլ սթափեցնում է, որովհետեւ աշխարհում բացարձակ խաղաղություն չկա, ծնունդն էլ է կռիվ, մահն էլ է կռիվ, սիրուց մեծ կռիվ էլ չկա ու չկա... Այդպես՝ շարունակ: Ու ծնվում է բանն: Ես միշտ գնում եմ, իմ ցավի գետերն ի վեր նավարկելով, դեպի ակունքը հեռավոր անհայտի: Եվ ճանապարհին թողնում եմ իմ հետք-նշանները: Տառապանքի հետքը, դա հույսն է, հոգու պարապը ծնում է անհուսություն: Իսկ ինչ վերաբերում է ներդաշնակությանը, ապա այն միշտ էլ ձեռք է բերվում ճակատիս վրա եղած «խուլուպուտները» քերելու գնով... Բանաստեղծությունը, երեւի հենց տիեզերական հակասության վավերացումն է ու անխուսափելի հաղթահարման փորձը: Ս.Ս. - Ես սիրում եմ թախծի բանաստեղծությունը: Ծնվել եմ Կարիճի համաստեղության տակ եւ ինձ հարազատ է փիլիսոփայական հոռետեսությունը: Ծիծաղ չեմ սիրում, ուրախ մարդկանց չեմ համակրում՝ անկասկած, մակերեսային են: Ներսույզ եմ, մի թախծոտ մեղեդի անվերջ լալիս է իմ հոգում, դեպի հեռավորը, անհայտը, անհասկանալին, եւ այդ մասունքներից էլ ես հյուսում եմ իմ գոյության հեքիաթը... Մի՞թե աշխարհը քեզ համար հասկանալի է ու հասկացված՝ առանց ներքին ճգնաժամի, անդարձության տառապանքի ու ճակատագրական տագնապի: Վ.Հ. - Ես միշտ գտնվում եմ անհայտի ու անիմանալի սահմանագծի վրա՝ որպես անուղղելի տառապյալ: Եվ կյանքիս մեջ ամենաշատ պահերը, իրոք, հոգեկան ճգնաժամերն են: Դրանք փորձում եմ հաղթահարել իրոնիայով, որը կարծում եմ իմ հայացքի ամենակենսատու տարրն է: Աստված ինձ երբեք չի լքում, տուժում է, բայց չի սպանում: Մեր սերը ազնիվ է: Ինչ վերաբերում է աշխարհի հասկանալիությանը... Կասեմ, որ այդ հարցը լուծման ընթացքի մեջ է, գնում եմ դեպի հենց այնտեղ: Թումանյանն իրենը սովորեցնում է, մենք ուշադիր լսում եւ սովորում ենք մերը: Նա ասում է. «...Մենք պարտավոր ենք մեր բանականությունը զարգացնել եւ միշտ հառաջ ու հառաջ դիմել դեպի կատարելության սահմանագիծը, դեպի Աստված, թեեւ երբեք չենք հասնելու»: Եվ ապա: Աշխարհը սգատուն չէ: Բա ի՞նչ է: Հարսանքատուն չէ: Բա ի՞նչ է: Երկու դեպքում էլ չափի խախտումն անհեթեթություն կլինի: Բանաստեղծւթյունը պիտի իր ձեռքը դնի վշտի ու ցավի մեջ կորսվող մարդու ուսին, ասի՝ լավ է լինելու, նրա հետ տխրելով՝ ուրախանա, ուրախանալով՝ տխրի: Անկեղծ, ազնիվ: Ասի այնպիսի մի բան, որ իրենից բացի ուրիշ ոչ ոք չի ասելու: Այնպես ասի՝ խոսքը հնչի ու հավատան, օգնի տառապյալին՝ վերագտնելու ինքն իրեն: Եվ, երեւի, հենց սա է պատճառը, որ բանաստեղծությանը, որքան խորանում ենք մարդկության պատմության մեջ, դիմել ու դիմում եմ միայն ու միայն աշխարհի ամենատխուր ու ամենամենակ մարդիկ: Արվեստը ծնվում է ցավից` հազար անգամ ասված ճշմարտություն: Ցավը նույնն է: Ցավի զգացողությունն էլ յուրաքանչյուրի մոտ լինում է տարբեր: Այդ «տարբերն» էլ ենթադրում է աշխարհի ընկալման ինքնատիպություն: Այսինքն, ամեն մեկը, ինչպես ասում են, կոդավորում է ցավի իր զգացողությունը, մի խոսքով, ստեղծում է իրենը, սովորական բառը նա դարձնում է անկրկնելի, որով կարող է բացել միայն ու միայն իր զգացումի, սիրո, ապրումի, մտքի դուռը: Իսահակյանն իր կոդավորումը ունի, Տերյանը՝ իր, Սեւակը՝ իր, Հովհ. Գրիգորյանը՝ իր: Բառը, հեռանալով իր ընդհանրականությունից, ճշմարիտ գրողի լեզվի վրա դառնում է պատկեր՝ կոնկրետ, եզակի եւ անկրկնելի: Դառնում է տվյալ գրողի մտածողական համակարգի շարժիչ ուժը, ոճը պայմանավորող բաղադրատարր: Ես իմ միտքն ու զգացումը չեմ բառավորում (դա թվացյալ է), ես դրանք բառերով, հաճախ՝ գծերով, կետերով, լռությամբ ու ոչ լռությամբ կոդավորում եմ: Առանց դրան չկա ինքնատիպ մտածողություն ու ոճի առանձնահատկություն: Տերյանը, Իսահակյանը, Չարենցը Հայաստանի մասին իրենց հանրահայտ բանաստեղծություններում դիմում են «անուշ» մակդիրին. բառի բառարանային իմաստով, թող ներվի, դա կլիներ անհեթեթ կրկնություն, բայց երբ բառին մոտենում ենք հեղինակային վերաիմաստավորումների մեջ, այսինքն՝ լեզվամտածողության ու կոդավորման համակարգում («անուշ, անուն», «անուշ Հայաստան», «անուն քաղցր ու վսեմ»), պատկերը միանգամայն այլ ձեւով է ներկայանում: «Բարբարոս» բառը, տե՛ս, ինչպես է Չարենցը կոդավորել՝ «Մեր լեզուն ճկուն է ու բարբարոս», միանգամայն հեռացնելով նախնական իմաստից: Մի այլ օրինակ. Շիրազի պոեզիայում Մասիսը աշխարհագրական անուն չէ սոսկ, յուրաքանչյուր անգամ այդ անունը կոդավորվում է յուրովի, բառը դառնում է կորուստների, երազանքների, սիրո, կորած ու գտնվելիք եզերքների աշխարհ ներկայացնող պատկեր: Բառը պիտի դիտել մտածողության համակարգում:

Ս.Ս. - Այսպես մինչեւ ե՞րբ եւ մինչեւ ո՞ւր. կա՞ն արդյոք չասված բառեր, ինչպես Սիամանթոն կասեր, «դեռ չբացված արշալույսներ», ափսոսանք, զղջում, նորոգության մեղեդիներ... Եվ վերջապես, ի՞նչ է բառը քեզ համար:
Վ.Հ. - Ամեն անգամ, երբ գրիչը ձեռքս եմ առնում, իսկ դա ամենադժվարն է ինձ համար, մտքովս էլ չի անցնում (թող ներվի), թե աշխարհում ասված բառ կա... Թվում է, թե Ադամը ես եմ եւ փորձում եմ օգնել Աստծուն, որ իմ կողմից ստեղծվող Եվան լինի այնպիսին, ինչպիսին մինչեւ հիմա դեռ չի եղել: Իսկ արեգակը ճիշտ չէ, որ միշտ արեւելքից է ծագում, թեեւ միեւնույն է՝ որտեղից էլ դուրս գա, այնտեղ մենք կանվանենք արեւելք: Բայց գուցե եւ ուրի՞շ բառով: Ո՞ւր է այդ բառը: Մինչեւ հիմա բառի ամենաճշմարտացի սահմանման հեղինակը մնում է դարձյալ ու դարձյալ Թումանյանը՝ բառը աշխարհ է: Տանել չեմ կարողանում, երբ շահագործում են բառը, նրան բռնանալով` ակամա մասնակից դարձնում իրենց մեղքերին, կեղծիքին ու շահատակություններին, սուտ սերերին ու սուտ ապրումներին, ոտնահարում բառի արժանապատվությունը, դարերում ամբարած մաքրությունը: Ճշմարիտ բառն ունի իր աշխարհագրությունը, իր հոգեբանական պատկերը, իր դինամիկան, իր հիշողությունը, կենսագրությունը, անսխալ ժամանակացույց է բառը, եւ այլն: Իսկ բանաստեղծը բառի սահմաններն ընդլայնում է ոչ թե բառից դուրս, այլ ավելի շատ բառի ներսում` նոր տարածքներ ավելացնելով իր ներքնաշխարհի հաշվին: Սիրում եմ բառը: Բառն աստծո տուրք է: Բանալին՝ տիեզերական շարժման: Մի քանի ամիս է՝ սեղանի մոտ չեմ նստում, բայց զգում եմ, որ գնալով համբերությունս հատնում է: Մենք բոլորս ամեն վայրկյան հառնում ենք Քրիստոսի խաչից, խաչը աչքիս առաջ փակվում է՝ աստվածային հավքի թեւերի պես բացվում է, խոսում է եւ այլն, եւ այլն: Գաղափարը ծնունդ է առել, կմարմնավորվի,
Изображение
Аватара пользователя
Harutin (Автор темы)
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team



Вернуться в Հարցազրույց



Активность

Сейчас этот форум просматривают: CCBot и гости: 0


⇑ Наверх
⇓ Вниз