ՕԿՏԱՎԻՈ ՊԱՍ

В этом разделе запрещается писать русскими или латинскими буквами.
Այս բաժնում կարելի է գրել միայն հայերեն տառերով

ՕԿՏԱՎԻՈ ՊԱՍ

Сообщение Harutin » 04 апр 2011, 23:02

ՕԿՏԱՎԻՈ ՊԱՍ

Oktavio Paz.jpg
Oktavio Paz.jpg (8.23 кб) Просмотров: 1120
Изображение
Аватара пользователя
Harutin (Автор темы)
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

ՕԿՏԱՎԻՈ ՊԱՍ

Сообщение Harutin » 04 апр 2011, 23:03

ՊՈԵԶԻԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋԵՎ


Գեղարվեստական ստեղծագործության վրա պետությանն իշխելու իրավունք վերագրելը բարբարոսների կործանարար նախապաշարմունքն է: Քաղաքական պետությունն ամուլ է, չէ՞ որ նրա էությունը, ինչպիսի գաղափարախոսությամբ էլ իրեն պատսպարի, ուրիշներին ենթարկելն է: Իհարկե, ինքնարտահայտման ազատությունը միշտ էլ հարաբերական է, այն ենթադրում է արգելքներ ու սահմաններ, մենք ազատ ենք լոկ այս կամ այն չափով, և, համենայնդեպս, հեշտ է նկատելը, ամենուր, որտեղ իշխանությունը ներխուժում է մարդու զբաղմունքի մեջ, արվեստը կամ քայքայվում, կամ դառնում է ձեռնասուն ու մեխանիկական: Ոճը կենդանի երևույթ է, դա անընդմեջ աճ է` ընտրված ճանապարհին: Հեռու մ նալով արտաքին ազդեցություններից, որը կապված է հասարակության մեջ գրվանի տակ դրված գործընթացների հետ, այդ ճանապարհը մինչև հայտնի կետը անկանխատեսելի է, ինչպես ծառաբնի ճյուղակալումը: Հակառակը, պատվիրովի ոճը սպանում է ստեղծագործական անմիջականությունը, բոլոր մեծ կայսրությունները վաղ թե ուշ միջակացնում են մարդու փոփոխական կերպարը` դարձնելով անվերջորեն կրկնվող դիմակ: Իշխանությունը սառեցնում, քարացնում է կյանքի բազմադիմությունը մեկ միասնական ժեստի մեջ` վեհաշուք, սարսափեցնող կամ թատերական, սակայն վերջնահաշվում ` միշտ միևնույն: բանաձևը մարդուց խլում է նրա դեմքը` փոխարինելով վերացական անհատի քարե դիմագծերով, կանխանշված` մինչև աշխարհի վերջն ամբողջ հասարակարգին ծառայելու իբրև նմուշ: Ոճը, այդ մոտիվը, նախկին տարրերն անվերջորեն միահյուսելով նոր զուգորդում ներում, վերասերվում է խղճուկ կրկներգի:
Ժամանակն է վերջ տալու պաշտոնական արվեստի հետ , ստեղծագործությունը խառնելուն: Առաջինն ապրում է հավատալիքներով և հասարակության իդեալներով, երկրորդը` ենթարկվում բռնակալական իշխանության հրամաններին: Հզորագույն պետություններն ու կայսրությունները օթևան են եղել տարբեր գաղափարների և ձգտում ների` պոլիսի պաշտամունքին, քրիստոնեությանը, բուդդայականությանը, իսլամին: Սակայն անհեթեթ չէ գոթական կամ ռոմանական արվեստում պապական իշխանության պտուղը տեսնելը, իսկ Մատրայի քանդակներում` Կանիշկայի հիմնադրած կայսրության արտացոլանքը: Քաղաքական իշխանությունը գեղարվեստական հոսանքին կարող է ելք տալ, կիրառելի դարձնել, ինչ-որ դեպքերում` առաջ մղել: Իսկ մի բան, որն անկարող է անել, նրան կյանք տալն է: Ավելին, վաղ թե ուշ ամլացնում է արվեստագետին: Արվեստն իր արմատներով միշտ մտնում է այս կամ այն հասարակության լեզվի խորքերը, իսկ լեզուն առաջին հերթին և առավելագույնս աշխարհի որոշակի կերպ է: Պետությունն, ինչպես և արվեստը, ինքն է սնվել այդ լեզվով և ապրում է աշխարհի ա՞յդ կերպով: Պապական իշխանությո՞ւնը չի ծնել քրիստոնեությունը. ընդհակառակը, լիբերալ պետություն ստեղծել է բուրժուազիան, ոչ թե հակառակը:
Օրինակները կարելի է բազմապատկել: Եվ եթե նվաճողները, ասենք մուսուլմաններն Իսպանիայում, ժողովրդի վզին իրենց աշխարհի պատկերն են փաթաթում, այդ դեպքում օտար պետությունն ու նրա մշակույթն այդպես էլ մ նում են օտարամուտ ասպատակություն, քանի ժողովուրդը հարկ եղածի չափով չի յուրացրել կրոնական կամ քաղաքական այդ գաղափարը: Աշխարհի մասին նոր պատկերացումները պիտի սերտաճեն մաշված հավատալիքների և լեզվի բնահողում` միայն այդ դեպքում կհայտնվեն արվեստն ու գրականությունը, որոնց մեջ հասարակությունը կտեսնի իրեն: Ասել է թե` պետությունն ի զորու է տարածելու աշխարհի այս կամ այն պատկերը, տրորելով ուրիշներն ու արմատահան անելով երրորդների ծիլերը, բայց անկարող է պտուղ տալ` ծնել իր սեփական կերպարը: Նույնն է նաև արվեստի պարագայում` պետությո՞ւնը չի ստեղծում այն, այլ, ջանալով պահել իրեն մոտ, տրորում է, բայց առավել հաճախ, մտածելով օգտագործել, այլանդակում է, խեղում կամ դիմակի է վերածում: Իսկ Եգիպտոսի, ացտեկների, իսպանական բարոկկոյի արվեստը, Ֆրանսիայի (սահմանափակվենք լոկ այս հանրահայտ օրինակներով) մի՞թե չեն ժխտում ասվածը: Նրանց վերելքն սկսվում է հենց բացարձակ իշխանության արշալույսին: Պատահական չէ, որ նրանց փայլերում տեսնում են պետության հոյակերտությունը: Սակայն բավ է մի հպանցիկ հայացք` մոլորությունը ցնդում է:
Ինչպես ցանկացած ծիսահավատալիքային քաղաքակրթության մեջ, ացտեկների արվեստը պաշտամունքային էր: Ացտեկյան հասարակությունը գոյություն է ունեցել մթնշաղային և դրանով հանդերձ սրբազանության կուրացուցիչ մթնոլորտում: Ցանկացած գործողություն կրոնական իմաստ է ունեցել: Պետությունն ինքը կրոնի մարմնացում էր: Մոկտեսուման պարզապես առաջնորդ չէ, նա գերագույն քուրմն է: Պատերազմը ծեսերից մեկն է. խաղարկելով արևապաշտական միֆը, որտեղ զինված շիլուկոտլեմ Ուիցիոպոչտլին անպարտելի արև է, գլխատեց Կոյոլ շաուկին (լուսնի աստվածուհուն - Ծնթ. թարգմ.) և նրա չորս հարյուր աստղերին` սենսոնուիցնաուին:
Նմանապես` մարդկային ցանկացած ուրիշ գործունեություն: Քաղաքականությունն ու արվեստը, առևտուրն ու արհեստը, արտաքին հարաբերություններն ու ներընտանեկան կապերը` դրանք բոլորն իրենց արմատներով խրված են սրբազանության բնահողի մեջ: Հասարակական ու մասնավոր կյանքն այստեղ` միևնույն կենսահոսանքի երկու ափերն են, ոչ թե հատուկ աշխարհներ: Մահն ու ծնունդը, պատերազմի կամ տոնի խմբերթը կրոնական իրադարձություններ են: Ինչպե՞ս կարելի է ացտեկների արվեստն անվանել պետականացած կամ քաղաքականացած: Ո՞չ պետությունը, ո՞չ քաղաքականությունը դեռ չեն դարձել անկախ ուժեր, իշխանությունը չի պոկվել կրոնից ու մոգությունից: Եվ եթե ճշգրիտ լինենք, ացտեկների արվեստը ոչ թե պետական ձգտումներ է արտահայտել, այլ` կրոնական: Ինչ-որ մեկը սա կհամարի սովորական բառախաղ, քանի որ կրոնական հիմքը չէր սահմանափակում պետությանը, այլ` հակառակը, ամրապնդում էր նրա հզորությունը: Լիովին այդպես չէ. մի բան է` կրոնը, որը մարմ նավորված է պետության մեջ, ինչպես ացտեկների մոտ, և բոլորովին այլ բան` կրոնը, որն օգտագործվում է պետության կողմից, ինչպես Հռոմում: Տարբերությունն արմատական է, առանց դրա չի հասկացվի Կորտեսի հանդեպ ացտեկների վերաբերմունքը: Ավելին, ացտեկների բուն արվեստը, խիստն ասած, եղել է կրոն: Արձանները, բանաստեղծությունները կամ որմնանկարները չէին վերաբերում և ոչինչ չէին . դրանք մարմնացումներ էին, սրբազնության կենդանի կերպեր: Այլ խոսքով, մեքսիկական պետության բացարձակ, համընդհանուր միահեծան բնույթը որոշարկվում էր ոչ թե քաղաքականությամբ, այլ` կրոնով: Պետությունը պաշտամունք ային էր, առաջնորդը, ռազմիկը կամ շինականը մնում էին կրոնական հասկացություններ: Ձևերը, որոնք ընդունում էր և՛ ացտեկյան , և՛ , մտնում էին սրբազան լեզվի մեջ, որը հասկանալի էր բոլորին:
Համեմատենք ացտեկներին ու հռոմեացիներին: Սրբազան արվեստի և պաշտոնական արվեստի տարբերությունն ակնբախ է: Կայսրության արվեստը դեռ ոգեշնչվում է սրբազնությամբ: Բայց եթե անցումը նվիրական աշխարհակարգից դեպի աշխարհիկը, միֆից դեպի քաղաքականությունը անտիկ Հունաստանում կամ միջնադարի վերջին բնական գործընթաց էր, ապա հակառակ ճանապարհը բնական չես անվանի: Իրականում մեր առջև ոչ թե պաշտամունքային պետություն է, այլ` պետության պաշտամունք որպես այդպիսին: Օգոստոսը կամ Ներոնը, Մարկոս Ավրելիուսը կամ Կալիգուլան, են կամ . արարածներ, որոնցից, անշուշտ, վախենում են և աստվածացնում, բայց նրանք աստվածներ չեն: Բավ է հայացք նետես այն նմուշներին, որոնց մեջ նրանք ջանացել են իրենց հավերժացնել: Կայսերական արվեստը պաշտոնական արվեստ է: Վերգիլիոսը գնում էր Հոմերոսի և հնագույն հունականի ետևից, բայց հասկանում էր, որ աշխարհի նախածին միասնությունը պառակտված է ընդմիշտ: Դասական պոլիսների դաշինքներին, համագործակցությանն ու մրցակցությանը եկել է փոխարինելու մետրոպոլիաների պարսպապատված անապատը: Համայնքի կրոնին դուրս է մղում պետության պաշտամունքը, իսկ հնագույն բարեպաշտությունը հասարակական սրբատեղիների շուրջ Սոփոկլեսի ժամանակներից ի վեր փոխարինվել է փիլիսոփաների ինքնախորասուզմամբ: Համայնքային արարողությունը փոխակերպվել է պաշտոնական արարքի, ճշմարիտ կրոնական հավատը` մեկուսի հայեցողության, փիլիսոփայական և միստիկական աղանդները բազմանում էին աչքի առաջ: Օգոստոսի դարաշրջանի փայլը, ավելի ուշ` Անտոնիոսներինը` դրանք ընդամենը լոկ լույսի ճառագի ու դադարի ժամանակահատվածներ են: Ո՛չ փառաբանված բարեհաճությունը ոմանց, ո՛չ երկաթյա կամքը մյուսների, կոչվեին նրանք Օգոստոս կամ Տրայանոս, ի զորու չէին հարություն տալու մեռյալներին: Պաշտոնական հաստատակարգի տեսակը, հռոմեական արվեստը, նույնիսկ իր լավագույն և բարձրագույն նմուշներով, պալատական արվեստ էր, նախանշված` ընտրյալ փոքրամասնության համար: Այն ժամանակների բանաստեղծների դերը ճշգրիտ նկարագրում են Հորացիուսի տողերը.
Ատում եմ գաղտնիքներն իմ օտարող մարդկանց,
Խոնարհվեցեք լռին, ծառայք մուսաների,
Կուսանց և տղայոց համար եմ ես հյուսում
Մինչ այժմ չլսված բազում երգերն իմ...
(Թարգմանությունը` ՄԵՐՈՒԺԱՆԻ)
Վերցնենք 16-17-րդ դարերի իսպանական գրականությունը: Ի՞նչն է նրան կապում ավստրիական միապետությանը: Գործնականորեն այն ժամանակվա գեղարվեստական գյուտերը պտուղն են միակ և եզակի պահի, երբ Իսպանիան իր դռները լայնորեն բացում է Վերածննդի առջև, ներծծում Էրազմի ներգործությունը և մյուսների հետ միասին ճանապարհ է հարթում դեպի նոր ժամանակներ (այստեղից` , Նեբրիխան, Գարսիլասոն, Վիվեսը, Վալդես եղբայրները եւ ուրիշներ): Ավելի ուշ շրջանի արվեստագետները, որոնք ըստ Վալբուեն Պրատի տերմինաբանության, պատկանում էին և , ընդդիմություն են կազմում` ի հեճուկս եվրոպական ճաշակի և կայսերական դարաշրջանի ` լոկ զարգացնելով այն ձգտում ներն ու ձևերը, որոնք Իսպանիան յուրացրել էր նախկինում: Սան-Խուանը հետևում է Գարսիլասոյին (հավանաբար, ոչ առանց միջամտության Սեբաստիան դե Կորդովայի ): Ֆրայ Լուիս դե Լեոնը իր պոեզիայում հղկում է Վերածննդի քերթողական տողը` փիլիսոփայության մեջ Պլատոնին միաձուլելով քրիստոնեությանը: Սերվանտեսը, միջակայքային ֆիգուր է, վանականների և աստվածաբանների հասարակության մեջ աշխարհիկ գրողի տիպար, , էլ չենք ասում նրա վրա իտալական մշակույթի ազդեցության և ազատ ապրելակերպի մասին: Պետությունն ու եկեղեցին վերաուղղորդում էին ու սահմանափակում այդ ձգտում ները, բայց կտրելով ճյուղերն ու քաղելով ոչ իրենց ծնած պտուղները: Եվ բավ է անդրադառնաս զուտ իսպանական երևույթին` իսպանական դրամային, որ դարաշրջանի պայմանականություններից նրա անկախությունը զարմացնի: Այսպիսով, ավստրիական միապետությունը չի ստեղծել իսպանական արվեստը, այլ, հակառակը, ուժերի ներածին չափով մեկուսացրել է երկիրը նոր ժամանակի ծնած ոգուց:
Ֆրանսիական օրինակները պակաս համոզիչ չեն. քաղաքական իշխանության կենտրոնացման և արվեստի ծաղկման միջև հանրահռչակ պատճառահետևանքային կապերը իրականում չկան: Ինչպես Իսպանիայի օրինակում, Լյուդովիկոս 14-րդի դասական ժամանակաշրջանը նախապատրաստվել է 16-րդ հարյուրամյակի փիլիսոփայական, կրոնական և կենսական չտեսնված եռանդով: Ռաբլեի և Մոնտենի ինտելեկտուալ շղթայազերծումը, լավագույն բանաստեղծների ինքնախորացումը` սկսած Մարլոյից, Սև դը Ժան Սպոնդից, Դեպորտից և Շասսինյեից, էլ չենք խոսում Դ-Օբինյեի և Ռոնսարի, Լուիզ Լաբեի սիրային քնարերգության և, այսպես կոչված, կանացի հմայքների զինանշանակիրների մասին, այս ամենը խոսում են ստեղծագործական ազատության, անմիջականության, ազատագրման մասին: Նման գծերով է աչքի զարնում ցանկացած այլ արվեստ, ավելին` հենց ինքը կ յանքը` այդ խորապես անձնական և ապստամբ դարի: Ի՞նչը կարող է հեռու լինել պաշտոնական ոճից, քան Վալուա դարաշրջանի արվեստը` մարմնավորված հորինվածք, զգայնություն, քմայք, պոռթկում, բռնկուն և կրթյալ հետաքրքրասիրություն: Այս ալիքը հասնում է մինչև 17-րդ հարյուրամյակ: Սակայն միապետությունն ամրապնդվում է, և ամեն ինչ փոխվում է: Հիմնադրվում է ակադեմիան: Այժմ բանաստեղծներին հսկում է ոչ միայն եկեղեցին, այլև դասախոսական ամբիոնի ետևում կանգնած պետությունը: Եվս մի քանի տարի, և ամլացման գործընթացը հասնում է իր գագաթնակետին` հռչակվում է Նանտյան էդիկտը, հաղթում են ճիզվիտները: Ահա թե որտեղ է շուրջ գժտությունների իսկական իմաստի բանալին և խոչուխութերը, որ բարձրացել էին Կոռնելի ճանապարհին, ահա թե որտեղից էին սկիզբ առնում Մոլիերի դժբախտությունն ու դառնությունները, լաֆոնթենյան մենությունը և, վերջապես, Ռասինի լռությունը` լռություն, որն առավել արժանի է, քան հոգեբանական պարզունակ հղում ներն են, և, ըստ իս, որն էլ դարձել է Ֆրանսիայում հոգևոր իրավիճակի խորհրդանիշ: Արվեստը չպիտի փնտրեր, այլ փախչեր ցանկացած վերին հովանավորչությունից, որը վաղ թե ուշ, իմաստուն ղեկավարման պատրվակով, ավարտվում է ստեղծագործության հաստատակարգմամբ: Արքա-արևի (Լյուդովիկոս XIV–ի, ծնթ. թարգմ.) պտղազրկեց Ֆրանսիան: Եվ ես հազիվ թե չափազանցնեմ, եթե ասեմ, որ 19-րդ դարի ռոմանտիզմը, ռեալիզմը և սիմվոլիզմը առաջացան հենց ոգու խորապես ժխտումից և կորուսյալ ազատամտության միջև կամուրջ նետելու փորձից:
Այժմ անդրադառնանք Հին Հունաստանին: Համայնքային արվեստն ազատ էր ու անմիջական: Ինչպե՞ս կարելի է աթենական պոլիսը կեսարների կայսրության, պապականության, բացարձակ միապետության կամ այժմյան ամբողջատիրական ռեժիմ ների հետ համեմատել: Աթենքում գերագույն իշխանությունը պատկանում էր քաղաքացիների ընդհանուր ժողովին, ոչ թե բանակն ու ոստիկանությունը ձեռքի տակ ունեցող չինովնիկների մի նեղ խմբի: Հասկանալի է, թե ինչ կրակոտությամբ են անտիկ ողբերգությունն ու կատակերգությունն անդրադարձել պոլիսի թեմային, իսկ Պլատոնը պահանջում էր հարցում: Կարդացեք ողբերգակներին, հատկապես Էվրիպիդեսին, կարդացեք Արիստոտելին և կհամոզվեք, թե որքան ազատ ու անկախ են եղել նրանք: Արտահայտման այդ ազատությունը հիմ նված է քաղաքական ազատության վրա: Ասեմ ավելին` հույների աշխարհատեսության կերպն իր արմատներով հասնում է պոլիսի վերնախավին և ազատությանը: Հազիվ թե ոչ այդ տարում հայտնված լինի, երբ Արիստոփանեսը բեմականացնում էր իր , նկատում է Բրուկհարդն իր մեջ, քաղաքական նոթերից հնագույնը` : Քաղաքական միտքն ու գեղարվեստական ստեղծագործությունը շնչում են նույն օդը: Նկարիչներն ու քանդակագործներն իրենց վրա վերցրած պարտավորությունների ու դրանց ապահովման սահմաններում օգտվում են բաց արձակ ազատությունից: Ի տարբերություն այսօրվանների, այն դարաշրջանի քաղաքական գործիչներին ողջամտությունը բավում էր` գեղարվեստական ոճի մեջ օրենսդրության չհավակնելու համար:
Հունական արվեստը` քաղաքային բանավեճերի հորձանուտում, չէ՞ որ հենց պոլիսի կառուցվածքը ենթադրում է, որ ամեն մի քաղաքացի հասարակական ցանկացած հարցի շուրջ ազատ արտահայտում է իր կարծիքը: Արվեստն այնտե՞ղ կարող է դառնալ քաղաքական ուժ, որտեղ քաղաքական կարծիքներ հայտնելու արգելք չկա, այլ կերպ ասած` ուր թագավորում է մտքի և խոսքի ազատությունը: Ա՞յդ, ոչ թե ներկայիս ստորացուցիչ իմաստով, Աթենքի արվեստն իրոք եղել է քաղաքական ուժ: Կարդացեք Արիստոփանեսի . այ թե հայացք է թշնամու հանդեպ, որը չի պղտորվել քարոզ չությունից: Բայց և իր համաքաղաքացիների վրա է ջղայնությունը թափում Արիստոփանեսը, դույզնինչ չզսպվելով, ծայրահեղությունները, որոնց նա հասնում է ծաղրուծանակն ի ցույց դնելով, անտիկ կատակերգության ցեղական գիծն է: Այն ժամանակվա արվեստի քաղաքական կռվազանությունը ազատության ծնունդ է: Եվ ոչ ոք, նկատեք, Սաֆոյին չի խարազանում այն բանի համար, որ նա գովերգում է սերը, ոչ թե համաքաղաքացին երի ճակատամարտերը` նման բանի կարող է հասնել միայն մեր աղանդավոր ու մեթոդական 20-րդ դարը:
Գոթիկան ո՞չ պապերը և ո՞չ էլ կայսրերն են ստեղծել, այլ` քաղաքային համայնքներն ու վանական ուխտերը: Նույն բանը կարող եմ ասել միջնադարյան այնպիսի ինտելեկտուալ մարմ նի մասին, ինչպիսին համալսարանն է: Այն և տաճարը ծնունդ են քաղաքային համակեցության: Մի անգամ չէ, որ ասվել է, թե տաճարների ուղղահայացը քրիստոնեական ոգու ձգտում ն է` այս աշխարհի սահմաններից այն կողմ: Ավելացնեմ, եթե սլացիկ ու կարծես թե երկնքին նպատակամիտված տաճարի ուղղվածությունը մարմ նավորում է միջնադարյան հասարակուՆթյան ոգին, ապա նրա կառուցվածքը փոխանցում է այդ հասարակության կազմությունը: Շինության մեջ ամեն բան իրոք որ միտված է վեր, դեպի երկինք, բայց միաժամանակ ապրում է սեփական, առանձին ու յուրակերպ կ յանքով, իսկ բազմակերպությունը չի աղճատում ամբողջի միասնականությունը: Տաճարի կառուցվածքը` հասարակության կենդանի մարմնացումն է, որտեղ միապետի և ֆեոդալի իշխանության հետ միասին միավորումների, դաշինքների, պակտերի և պայմանագրերի արևային համակարգության բարդագույն կառուցվածքում կազմավորվում են համայնքներ ու կորպորացիաներ: Հատկապես քաղաքային կոմունաների կամքի ազատ արտահայտումը, ոչ թե պապերի, կայսրերի հեղինակությունն է գոթիկային երկակի ձգտում հաղորդում: Մի կողմից` սլաքի նպատակամիտվ ածությունն է դեպի վեր, մյուս կողմից` ըստ հորիզոնականի ձգվածությունը, որն առանց կազմալուծելու, պահպանում ու լուսազօծում է Բարձրյալի արարած ցեղերի, ընտանիքների և անհատների ողջ բազմադիմությունը: Իսկ պապական արվեստի ծաղկումը համընկնում է բարոկկոյի դարաշրջանի հետ, նրա տիպական ներկայացուցիչը Բեռնինին է:
Այսպիսով, պետության և գեղարվեստական ստեղծագործության հարաբերությունները ցանկացած որոշակի դեպքում կախված են հասարակության բնույթից, որի հունի մեջ գոյակցում են այդ ուժերը: Բայց եթե ամբողջական խոսք պիտի ասվի, որքանով առհասարակ կարելի է ձևակերպել այդպիսի ընդգրկուն և հակասական ոլորտի արդ յունքները, մեր պատմական էքսկուրսը հաստատում է մի միտք. պետությունը ոչ միայն երբեք չի եղել արվեստում փոքրիշատե արժեքավոր որևէ բանի ստեղծող, այլև, ջանալով օգտագործել իր նպատակների համար, վերջիվերջո այն հասցրել է ցնորամտության և այլասերման: Ի պատասխան այս պայմանների, արվեստագետների մի խմբի կողմից, որը բացահայտ թե ծածուկ հակադրվում է պաշտոնականին և ընդհանուր լեզվի անկմանը, առաջ եկավ : Գոնգորան` Իսպանիայում, Սենեկան և Լուկիանոսը` Հռոմում, Մալարմեն` Երկրորդ կայսրության և Երրորդ հանրապետության ֆիլիստերների մեջ. արվեստագետների վարքի այնպիսի օրինակներ են, երբ մենության և ժամանակակիցների լսարանի հետ կապերը խզելու միջոցով նրանք հասնում են բարձրագույն ըմբռնման, որի մասին տողերիս հեղինակը կարող է երազել` հետնորդների ըմբռնմանը: Լոկ շնորհիվ նրանց ճիգերի, լեզուն փոշեցրիվ չլինելով ժարգոնի մեջ և չկարծրանալով բանաձևում, պահպանում է իր մտազգաստությունը և հասնում ինքնաճանաչման ու ազատության:
Նրանց հերմետիկությունը` չգոցված ընդմիշտ, բայց սիրով բաց է ամենքի առջև, ով համարձակ կգտնվի հաղթահարելու բառի խորդուբորդ և փշածածկ բերդապարսպի ալիքը. ես նրան կնմանեցնեի ցորենի հունդին: Նրանում ննջում է ապագան: Բանաստեղծների մահից հարյուրամյակներ անց նրանց խավարը բացապարզվում է լուսաճառագմամբ: Նրանց ներգործությունը կիրառելի չէ, բայց խորն է. նրանք, իմ հայացքում, ոչ այնքան բանաստեղծությունների հեղինակներ են, որքան ապագա հեղինակների հեղինակներ և արարիչներ: Զուր չէ, որ նրանց զինանշանին փյունիկն է, նուռը և էլևսինյան հասկը:

Թարգմանեց ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆԸ
Изображение
Аватара пользователя
Harutin (Автор темы)
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

ՕԿՏԱՎԻՈ ՊԱՍ

Сообщение Harutin » 29 окт 2011, 13:34

ԲՆՈՒ­ԹՅՈՒ­ՆԸ, ՎԵ­ՐԱ­ՑԱՐ­ԿՈՒ­ՄԸ, ԺԱ­ՄԱ­ՆԱ­ԿԸ


"Բնու­թյա­նը նմա­նա­կե­լուց դե­պի նրա քայ­քա­յու­մը",- այս­պես կա­րե­լի էր վեր­նագ­րել արևմտ­յան ար­վես­տի պատ­մու­թյու­նը: Ժա­մա­նա­կա­կից գե­ղան­կա­րիչ­նե­րից ամե­նա­կենսունակը. Պի­կա­սոն էր, հա­վա­նա­բար և ամե­նա­ի­մաս­տու­նը, եթե մենք չենք կա­րող փախ­չել բնու­թյու­նից,- իսկ դա ան­հա­ջող փոր­ձում էին անել նրա մի քա­նի հետևորդ­ներ և բա­զում ժա­մա­նա­կա­կից­ներ,- մենք կա­րող ենք ծայ­րա­հեղ դեպ­քում այ­լան­դա­կել, քայ­քա­յել այն: Թեև, ըստ էու­թյան, խոս­քը նրա փա­ռա­բա­նու­թյան նոր ձևի մա­սին է: Բնու­թյան հա­մար առա­վել հա­ճո չկա ոչինչ, ասում էր Սա­դը, քան ոճի­րները, որոնցով մենք ցան­կա­նում ենք նրան վի­րա­վո­րել: Չէ՞ որ նրա­նում ստեղ­ծա­գոր­ծումն ու քայ­քա­յու­մը ան­բա­ժա­նե­լի են միմ­յան­ցից: Ցա­սու­մը, հա­ճույ­քը, հի­վան­դու­թյունն ու մա­հը մարդ­կա­յին կեր­պա­րան­քը փո­խում են ոչ պա­կաս սար­սա­փե­լի (կամ կո­մի­կա­կան), քան թե այն այ­լան­դակ աղա­վա­ղու­մնե­րը, որոն­ցով վա­յելք էր ապ­րում Պի­կա­սո­յի բո­ցա­վառ հան­ճա­րը:
Բնու­թյու­նը պատ­մու­թյուն­ներ չգի­տե, բայց իր ձևերում ապ­րում են անց­յա­լի, ներ­կա­յի և գա­լի­քի բո­լոր ոճե­րը: Քա­բուլ­յան հով­տի մի քա­նի ժայ­ռե­րում ես տե­սել եմ ծնուն­դը, ծաղ­կու­մը և մայ­րա­մու­տը գո­թա­կան ոճի: Կա­նա­չա­վուն ջրա­փո­սում` ման­րիկ քա­րեր, ջրի­մուռ­ներ, երկ­կեն­ցաղ­ներ, պստ­լիկ հրեշ­ներ` միա­ժա­մա­նակ ճա­նա­չե­ցի Անգ­կոր­յան Բա­յո­նը և Մաքս Էռ­նս­տի դա­րաշր­ջա­նը: Թե­ո­տի­ու­ա­կա­նի կա­ռույց­նե­րի ձևը և դիր­քը` Մե­խի­կո­յի հով­տի պատ­ճենն է: Եվ նույն բնան­կարն է կան­խա­գուշ­ա­կում Շուն­գի գե­ղան­կար­չու­թյու­նը: Ման­րա­դի­տակն ինձ հա­մար բա­ցա­հայ­տում է, որ որոշ բջիջ­նե­րում ար­դեն դր­ված է տի­բե­թա­կան թան­կա­նե­րի բա­նաձևը: Իսկ աստ­ղա­դի­տա­կը ցույց է տա­լիս, որ Տա­մա­յոն ոչ մի­այն բա­նա­ստեղծ է, այլև աստ­ղա­գետ: Սպի­տակ ամ­պե­րը` հույ­նե­րի և արաբ­նե­րի եր­գերն են: Ես նա­յում եմ կա­խարդ­ված ար­ծա­թին` սա­տա­նի եղուն­գին, պատ­ված թա­փան­ցիկ սա­դա­փան­ման թա­ղան­թով. Մո­նեն է և նրանք, ով­քեր քայ­լե­ցին նրա ետևից: Չի կա­րե­լի չխոս­տո­վա­նել. բնու­թյունն առա­վել պի­տո է վե­րա­ցար­կում­նե­րում, քան ցու­ցադ­րա­կան պատ­կեր­նե­րում:
Ար­դի վե­րա­ցա­պաշ­տա­կան գե­ղան­կար­չու­թյու­նը երևան եկավ եր­կու ուղ­ղու­թյուն­նե­րով` հիմ­քե­րի որո­նում­նե­րով (Կան­դինս­կի, Մոնդ­րի­ան) և այս­պես կոչ­ված անգ­լո-­ա­մե­րիկ­յան էքսպ­րե­սի­ո­նիստ­նե­րի նա­տու­րա­լիզ­մով: Շարժ­ման ռահ­վի­րա­ներն ու­զում էին հե­ռա­նալ բնու­թյու­նից, ստեղ­ծել մա­քուր ձևերի աշ­խարհ կամ բո­լոր ձևերը հան­գեց­նել իրենց նա­խա­հիմ­քե­րին: Անգ­լի­ա­ցի­ներն ու ամե­րի­կա­ցի­նե­րը բնու­թյան մեջ ներշն­չանք չէ­ին որո­նում, նրանք որոշ­ե­ցին գոր­ծել, ինչ­պես բնու­թյու­նը: Նրանց հա­մար գե­ղան­կար­չու­թյունը ժեստ է կամ ակտ-կրկ­նակ, բնու­թե­նա­կան երևույ­թից ավե­լի կամ պա­կաս ծի­սա­կան: Գե­ղան­կար­չու­թյու­նը նման է առար­կա­նե­րի վրա արևի, ջրի, աղի, կրա­կի կամ ժա­մա­նա­կի ներ­գոր­ծու­թյա­նը: Ե’վ գե­ղա­նկար­չու­թյու­նը, և’ բնու­թյու­նը հան­դես են գա­լիս որո­շա­կի տե­սա­կի պա­տա­հա­կա­նու­թյուն­նե­րով, եր­կու կամ ավե­լի իրա­դար­ձու­թյուն­նե­րի շար­քե­րի ան­կան­խա­տե­սե­լի բախ­մամբ: Շատ հա­ճախ արդ­յուն­քը հի­ա­նա­լի է ստաց­վում. այդ ժա­մա­նակ կտավ­նե­րը` կեն­դա­նի մա­տե­րի­ա­յի դր­վագ­ներ են. իրենց մեր­կու­թյամբ հան­դուգն կամ կր­քե­րի եռու­մով` տի­ե­զեր­քի կտոր­ներ: Սա­կայն այս­պի­սի ար­վեստն ամ­բող­ջա­կան չէ, ինչ­պես կա­րե­լի է տես­նել Պոլ­լո­կի օրի­նա­կով` այդ նկա­րիչ­նե­րից ամե­նահ­զո­րի: Նրա մեծ կտավ­նե­րը ո՛չ սկիզբ ու­նեն, ո՛չ վերջ, այդ պատ­ճա­ռով էլ, չնա­յած դրանց չափ­սե­րին, չնա­յած այն էներ­գի­ա­յին, որով ար­վել են, դրանք մեզ թվում են հս­կա­յա­կան բե­կոր­ներ, ոչ թե ավար­տուն աշ­խա­տանք­ներ: Այդ­պի­սի գե­ղա­նկար­չու­թյու­նը չի հա­գեց­նում ամ­բող­ջա­կա­նու­թյան մեր ծա­րա­վը` մեծ ար­վես­տի գլ­խա­վոր հատ­կա­նիշ­ը: Դա լոկ դր­վագ է և թո­թո­վանք` ու­ժեղ ցան­կու­թյուն ար­տա­հայ­տե­լու, բայց դեռ լի­ար­ժեք խոսք չէ:
Վե­րա­ցա­պաշ­տա­կան գե­ղան­կար­չու­թյու­նը, իդե­ա­լիս­տա­կան կամ նա­տու­րա­լիս­տա­կան,- ար­տա­ժա­մա­նա­կ­յա ար­վեստ է: Էա­կա­նին կամ բնու­թյա­նը խորթ է մարդ­կա­յին ժա­մա­նա­կագ­րու­թյու­նը. բնու­թյան տար­րե­րը օրա­թիվ չեն ճա­նա­չում, ինչ­պես և նրանց չեն ճա­նա­չում գա­ղա­փա­րա­խոս­նե­րը: Ես նա­խընտ­րում եմ ար­դի ար­վես­տի մեկ այլ հո­սանք` այն, որ ձգ­տում է մտ­քին փո­փո­խու­թյան մեջ հասնել: Դա ժա­մա­նա­կա­յին ար­վեստն է` առար­կա­յա­կան պատ­կե­րու­մը, աղա­վա­ղու­մը, կեր­պա­փո­խու­թյու­նը. հով­հա­րի մի եզ­րին Պի­ակ­սոն է, մյու­սին` Կլե­են: Կենտ­րո­նում Դյուշ­անն է և մե­ծա­գույն գե­րի­րա­պաշտ­նե­րը: Ոչ ոք առայժմ չի կա­րող խո­սել ժա­մա­նա­կա­յին և ար­տա­ժա­մա­նակ­յա ար­վեստ­նե­րի ան­տե­սա­նե­լի հա­կա­մար­տու­թյան մա­սին: Հա­կա­ռա­կը, մինչև վեր­ջերս էլ մեզ խլաց­նում էին վե­րա­ցա­պաշ­տու­թյան և առար­կա­յա­կան պատ­կեր­ման վե­ճե­րը: Իդե­ա­լիս­տա­կան վե­րա­ցա­պաշ­տա­կան ար­վես­տին մենք պար­տա­կան ենք առա­ջին դա­րա­կե­սի ամե­նա­ար­դի­ա­կան և մա­քուր արա­րում­նե­րով: Հարկ չկա ո՛չ դիպ­չել նրանց, ո՛չ կրկ­նել: Նա­տու­րա­լիզ­մը և էքսպ­րե­սի­ո­նիզ­մը մեզ տվե­ցին լար­ված և ու­ժեղ, բայց խառ­նա­ծին ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­ներ: Խառ­նած­նու­թյունն արդ­յունք է բնու­թյան երևույ­թի (մա­քուր օբ­յեկ­տի­վու­թյուն) և մարդ­կա­յին ժես­տի (սուբ­յեկ­տի­վու­թյուն, կան­խամ­տած­վա­ծու­թյուն) միջև հա­կա­սու­թյան: Կա­րե­լի է այլ կերպ ասել` այդ գե­ղան­կար­չու­թյան մեջ խառն­վում են, բայց չեն լուծ­վում եր­կու տար­բեր իրո­ղու­թյուն­ներ` նկա­րի կեն­դա­նի մա­տե­րի­ան (էներ­գի­ան և իներ­ցի­ան) և նկար­չի ռո­ման­տի­­կա­կան սուբ­յեկ­տի­վիզ­մը: Հե­րո­սա­կան, բայց նաև թա­տե­րա­կան է գե­ղան­կար­չու­թյու­նը, հե­րո­սա­կան արարք և հան­դի­սանք: Իր հեր­թին ժա­մա­նա­կա­յին ար­վեստն ակն­թար­թի ամ­րա­կա­յումն է, որն իր բո­ցի մեջ ծա­ծա­նում է ար­տա­քին կեր­պը և թր­ծում է այն: Ժա­մա­նա­կա­յին ար­վես­տը վե­րար­տադ­րում է ար­տա­քին իրո­ղու­թյու­նը, նույ­նիսկ, երբ ան­դա­մա­հա­տում է այն, ինչ­պես դա տե­ղի է ու­նե­նում Պի­կա­սո­յի մոտ: Ար­տա­քի­նը` դա ոչ մի­այն այն է, ինչ մենք տես­նում ենք: Բրե­տո­նը խո­սում է □ներ­քին մո­դե­լից□ և այդ­պի­սով հիշ­եց­նում է ուր­վա­կան­նե­րի մա­սին, որ բնա­կեց­նում են մեր գիշ­եր­նե­րը, խորհր­դա­վոր կեր­պի մա­սին, որի մի­ջով աշ­խար­հի □այ­լի­մաս­տու­թյունն□ է դրսևոր­վում: Ջա­կո­մետ­տին ասել է, որ լոկ մի բան է փա­փա­գում` երբևէ նկա­րել կամ ծե­փել իրա­կան դեմք: Բրաքն առար­կա­յի էու­թյու­նը չի փնտ­րում. նրա մոտ առար­կան տար­հո­սում է ժա­մա­նա­կի թա­փան­ցիկ գե­տով: Կի­րի­կո­յի ամա ժա­մե­րը: Կլե­ե­ի գծե­րը, գույ­նե­րը, սլաք­նե­րը շարժ­ման և կեր­պա­փո­խու­թյան պո­եմ են: Ար­տա­քի­նը աշ­խար­հի գաղտ­նա­գիրն է, կե­ցու­թյան գաղտ­նա­գի­րը: Ինչ­պես և ժա­մա­նա­կի հասց­րած սպին, վեր­քի հետ­քը` ակն­թարթն է և ակն­թարթ­նե­րը: Դա նշան է, որը լոկ ցու­ցա­նում է առար­կան, բայց եր­բեք չի հպ­վում ցու­ցա­նա­ծին կամ ցան­կա­լի առար­կա­յին:
Իմաս­տի, էու­թյան որո­նու­մը կամ դրանց քայ­քա­յու­մը, որ նույն բանն է, իսկ մենք չենք կա­րող խույս տալ իմաս­տից, գլ­խա­վորն է և’ այն, և’ մ­յուս ուղ­ղու­թյան մեջ: Մեր ժա­մա­նա­կի ամե­նից ­սա­կա­վան­շա­նակ ար­վես­տը ռե­ա­լիզմն է: Եվ ոչ այն­քան նրա ծնա­ծի ան­մի­ջա­կա­նու­թյան պատ­ճա­ռով, որ­քան այն բա­նի հա­մար, որ ձգ­տում է վե­րար­տադ­րել բնու­թե­նա­կան և սո­ցի­ա­լա­կան իրա­կա­նու­թյու­նը, իրա­կա­նու­թյուն, որն իր իմաս­տը կորց­րել է: Ժա­մա­նա­կա­յին ար­վեստն իրեն հա­կադ­րում է այդ իմաս­տի կորս­տին և դրա հա­մար էլ դառ­նում է գե­րա­զան­ցա­պես երևակա­յա­կան ար­վեստ: Այս տե­սանկ­յու­նից դա­դա­իզ­մը նմուշ էր (և նմուշ էր անկրկ­նե­լի, չնա­յած այն բա­նին, որ վեր­ջերս շա­հու­թա­բեր նպա­տակ­նե­րով ջա­նում էր իրեն կրկ­նել Նյու-­Յոր­քում), դա­դա­իս­տա­կան ար­վես­տը դեմ­քով շրջ­վեց ոչ մի­այն դե­պի անն­շա­նա­կա­լին ու ան­բո­վան­դա­կը, այլև ոչն­չից սար­քեց ին­տե­լեկ­տու­ալ գլուխ­կոտ­րու­կի իր գոր­ծի­քը: Գե­րի­րա­պաշ­տու­թյու­նը իմաստ էր փնտ­րում ակն­թար­թի կր­քոտ մագ­նի­սա­կա­նու­թյան մեջ, սեր, ներշն­չանք: Այս­տեղ □բա­խում□ բա­ռը բա­նա­լի կդառ­նա: Ի՞նչ մնաց այդ ամենից: Մի քա­նի նկար, մի քա­նի բա­նաս­տեղ­ծու­թյուն, կեն­դա­նի ժա­մա­նա­կի մի ող­կույզ: Լի­ո­վին բա­վա­րար է: Չէ՞ որ միևնույն է, իմաստն այս­տեղ չի գտն­վում, այն միշտ այն­տեղ է, հեռ­վում, սահ­մա­նից դեն:
Ժա­մա­նա­կայ­ին ար­վես­տը տա­տան­վում է ար­տա­քին կեր­պա­րի և նրա քայ­քայ­ման միջև, նշա­նա­կու­թյան և ոչ ն­շա­նա­կու­թյան միջև: Բայց մենք ծա­րավ ենք ամ­բող­ջա­կան ար­վես­տի: Ոչ հա­մա­պար­փակ, ինչ­պես ցան­կա­նում էին ռո­ման­տիկ­նե­րը, այլ` հա­մա­պար­փա­կու­թյան ար­վես­տի: Նմա­նը կա՞ այ­սօր:

Թարգմանեց ՇԱՆԹ ՄԿՐՏՉՅԱՆԸ
Изображение
Аватара пользователя
Harutin (Автор темы)
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team



Вернуться в Թարգմանություններ



Активность

Сейчас этот форум просматривают: CCBot и гости: 0