ՆԱՐ – ԴՈՍ

В этом разделе запрещается писать русскими или латинскими буквами.
Այս բաժնում կարելի է գրել միայն հայերեն տառերով

ՆԱՐ – ԴՈՍ

Сообщение Meriko » 15 май 2009, 14:42

Կենսագրություն

ՆԱՐ - ԴՈՍ
(1867-1933)

Текст:
Նար-Դոսը (Միքայել Հովհաննիսյանը) ծնվել է 1867 թվականին Թիֆլիսում։ Հավլաբարի ծխական դպրոցում սկզբնական կրթությունն ստանալուլց հետո նա ընդունվում է քաղաքային երկդասյան դպրոցը։ Ուսման վարձը վճարել չկարողանալու պատճառով կիսատ է թողնում Քութաիսիի ուսուցչական սեմինարիան։ Անյուհետև մի տարի սովորում է Թիֆլիսի արհեստագործական դպրոցում։


Նար-Դոսը երկար տարիներ քարտուղարի և սրբագրիչի պաշտոնով աշխատել է “Նոր դար”, “Աղբյուր—Տարազ”, “Սուրհանդակ” պարբերականներում, որոնք խլել են նրա ժամանակի մեծ մասը։ Հոգնատանջ աշխատանքից հետո միայն գիշերային ժամերին է նա կարողացել ստեղծագործել։ Նար-Դոսը գրել սկսել է դեռևս արհեստագործական դպրոցում սովորելու տարիներին։ 1866 թվականփն տպագրում է “Ճըշմարիտ բարեկամ” պատմվածքը և “Նունե” վիպակը, այնուհետև՝ “Քընքուշ լարեր” վեպը և “Աննա Սարոյան” վիպակը, որոնք պատկերում են հեղինակի ստեղծագործական ինքնատիպ աշխարհը։ Այս հատկանիշներն ավելի են խորանում “Մեր թաղը”, “Սպանված աղավնի”, “Տանտիրոջս աղջիկը”, “Նեղ օրերից մեկը”, “Պայքար” և “Մահը” գործերում։

Ողջունելով սովետական կարգերը, Նար-Դոսը իր տաղանդը նվիրաբերում է սովետահայ մշակույթի զարգացմանը։ Նա գրում է “Անհետ կորածը”, “Վերջին մոհիկանները” ստեղծագործո՛ւթյունները և աշխատում “նոր մարդ” վեպի վրա։ Արձակագիրը փորձուլմ է նախահեղափոխական կյանքը պատկերել նոր լույսի տակ, ցույց տաք այդ կյանքով ապրած մարդկանց հոգեբանությունը։

Նար-Դոսի “Ես և նա” պատմվածքը հայ գրականության լավագույն

երկերից է: Բուրժուական իրականության հարվածներից խեղված՝ անհատը կործանվում է, իսկ հատակից բարձրացող շնորհաշատ երիտասարդը հաղթահարում է “վերևի” և “ներքևի” տարբերությունները և գրավում արվեստի բարձունքները:

“Ես և Նա” պատմվածքը ունի ճանաչողական և դաստիարակչական մեծ նշանակություն:
Никогда не отказывайся от своей мечты... "Когда чего-нибудь очень сильно захочешь, вся вселенная будет способствовать тому, чтобы желание твое сбылось.
Подробнее в профиле пользователя

Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Аватара пользователя
Meriko (Автор темы)
Ночь
Ночь

ՆԱՐ - ԴՈՍ

Сообщение Meriko » 15 май 2009, 14:44

ԵՍ ԵՎ ՆԱ


Ե Ս

Текст:
Ես սիրում Էի նրան:

Կրկնե՞մ արդյոք սիրո այն խոսքերը, որոնք այնքան ծիծաղելի ու տաղտկալի են թվում կյանքի հմայքը կորցրած սկեպտիկներին, բայց որոնք մի֊մի Հայտնություններ են նորաբողբոջ սիրող սրտերի համար։ Ամեն անգամ, որ նայում Էի նրա զարմանալի պայծառ աչքերին, որոնց մեջ կարծես արևն Էր վառվում, ամեն անգամ, որ լսում Էի նրա կենսաթրթիռ ծիծաղը, որի մեջ կարծես գարնանային չարաճճի վտակ էր քլքչում, ամեն անգամ, որ առնում Էի նրան գիրկս ու ականջիս մոտ լսում նրա կուսական կրծքի հևքը, այտերիս վրա զգում Էի նրա թավիշ մազերի Էլեկտրականացնող շփումը,– ինձ տիրում Էր այնպիսի այնպիսի մի խենթ զգացում, որի՛ ազդեցության տակ պատրաստ էի գործել և՛ ամենամեծ առաքինությունը, և՛ ամենամեծ ոճիրը— միսյն թե նա հրամայեր:

Սիրում Էր նա ,ինձ նույնպես,— այդ ես հիմա չգիտեմ, բայց այն ժամանակ լիովին հավատում Էի, որ չի կեղծում, երբ հավատացնում Էր, թե սիրում Է և երդվում Էր, թե մահն անգամ չի կարող անջատել մեզ իրարից։

Այն ժամանակ վերջին կուրսի ուսանող Էի և շուտով պիտի ավարտեի իրավագիտական ֆակուլտետը։ Վստահ երիտասարդական թարմ ուժերիս և մանավանդ հասարակական լայն գործունեության բուռն տենչանքիս վրա՝ լցված Էի փառավոր ապագայի վառ հույսերով։ Ոգևորված աչդ ապագայով և խրախուսված երջանիկ սիրով, բուռն եռանդով առանց հանգիստ առնելու, պատրաստում Էի ավարտական դիսերտացիաս, որը ապագա մեծությանս ու փառքիս հաստատուն հիմնաքարը պիտի հանդիսանար։

Բայց...

Օ՜հ, այդ “բայց”՝–ը…

Այժմ Էի երբ ամեն ինչ կորած Է, ամեն ինչ խորտակված վերջ նականապես ու անդարձ, այժմ Էլ, երբ հիշում եմ այդ մոմենտները, քիչ Է մնում ճչամ հոգեկան կարևեր մի ցավից֊ այն աստիճան ա(դ մոմենտներր դեռևս չեն կորցրել ինձ համար իրենց սրությունը:

Սակայն շարունակեմ պատմությունս:

Մի անգաւմ, երբ հեռու հյուսիսու՛մ՝ ուսանողական մենակյաց սենյակումս, փակված, դիսերտացիայիս վերջին գլուխներն Էի գրում, մի նամակ ստացա, որի մեջ ապշեցուցիչ անողոք անկեղծությամբ գրում Էր նա, որ իր սիրո նախկին հավաստիացումներն ընդունեմ իբրև ցավալի թյուրիմացություն և աշխատեմ մոռանալ իրեն, որովհետև ինքը ուրիշի կին Է լինելու շուտով։ “Գիտեմ, այս բանը շատ Էլ հաճելի չպիտի լինի քեզ համար, բայց ի՞նչ արած, աշխարհիս մեջ ամեե բան պա֊ տահում Է և ա՛մեն բան կարող Է պատահել”— այսպիսի հեգնական ասեմ, թե՞ դիվական անխիղճ խոսքերով Էր վերջացնում իր նա՛մակը։

Սկզբում կարևորություն չտվի այդ նամակին, կարծում Էի, թե մի կատակ Է այդ, որով չարաճճին ուզում Է զվարճալի մի խաղ խաղալ ինձ հետ կամ փորձել իմ սերր։ Բայց հետագայում որքան եղավ նախ զարմաքնս, հետո զայրույթս և, ի վերջո, հուսահատությունս, երբ իրար հետևից գրած նամակներիըս և հեռագրերիցս և ո՛չ մեկի պատասխանը չստացա։ Ու երբ այս խենթացնող լռությունից հետո, կատարյալ հուսահատության մեջ, ինչ անելիքս չգիտեի, անսպասելի կերպով ստացա մի լակոնական հեռագիր— “Ամուսնացա”։ Մի բառ միայն և ուրիշ ոչինչ։ Այս հեռագիրը տվել էր, երևի, նրա համար, որ այլևս չձանձ֊րացնեմ իրեն նոր նամակներով ու հեռագրերով։

Սկզբում այդ հեռագիրն ինձ այնքան էլ չազդեց, որովհետև արգեն նախապատրաստված էի, բայց հետո նկատեցի, որ ինչ-որ քարացում, հոգեկան ապատիա է եկել վրաս։ Իսկ երբեմն էլ մանավանդ գիշերները, երբ քնել չէի կարողանում և ուղեղս գործում էր հիվանդագին հուզման մեջ, ինձ թվում էր, թե խելագարվում եմ։ Առաջ, երբ բնավ չէի կասկածում նրա սիրոււն և լիովին հավատացած էի, որ նա իմս է և իմս է լինելու, իմս անբաժան ու հավիտյան, ինձ թվում էր, թե այնպես ուժգին չէի սիրում նրան, ինչպես այժմ, երբ նա դավաճանել էր ինձ, և ես արդեն կորցրել էի նրան առմիշտ ու անդարձ։ Այդպես է լինում, սիրույդ առարկան կրկնակի սիրելի է թվում նրան կորցնելուց հետո:

Այլևս չէի հասկանում, թե ինչ է պատահում ինձ, այնպիսի մի դատարկություն էի սգում շուրջս ու ներսս, որ կարծես ուղեղս հանել էին գանգիցս ու ինձ նետել մի անապատ՝ թափառելու սոսկալի մի ամայության մեջ, աննպատակ ու անղեկ, առանց ձգտումների, առանց իդեալների, առանց փրկության որևէ հույսի: Մի բան միայն զգում էի շատ պարզ ու շատ որոշակի, դա վրեժի թույնն էր, որ կաթիլ առ կաթիլ կուտակվում էր սրտիս մեջ և սպառնում պա յթելու այն աղջկա գլխին, որ այնքան անխղճորեն անարգել՝ էր ոչ միայն ի՛մ ամենանվիրական զգացումները, այլև ինձ իբրև մարդու, և սպառ– սպուռ ջախջախել բո֊լոր հույսերս, իմ ամբողջ ապագան։ Քանի նա չէր դավաճանել ինձ, ես մի արծիվ էի հոգով ու մտքով բարձունքներում սավառնող, այժմ դարձել էի թևերը կտրած ողորմելի լի ճնճղուկ՝ գետնի վրա ցատկոտող։

Կարո՞ղ էի ես այդ ներել նրան։ Ու վճռեցի անողոք լինել դեպի նա նույնքան, որքան անողոքի եղավ նա դեպի ինձ։

“Ես չկամ, թող ինձ հետ նա էլ չինի”,— ասացի ես ու մի օր վեր կացա, թողի համալսարանն էլ, դիսերտացիան էլ, ամեն բան և եկա վճիռս իրագործելու։ Բայց այստեղ ինձ այնպիսի մի հուսահատություն էր սպասում, որի մասին բնավ չէի մտածել.– դավաճան աղջիկը մեկնել էր արտասահման իր, ինչպես իմացա, շատ հարուստ ամուսնու հետ։

Հուսալքումր նորից եկավ տիրեց ինձ նոր թափով և այնքան ուժեղ, որքան վրեժի զգացում ս մնացել էր անհագուրդ՛։ Այն գիտակցությունը, որ ես կատարելապես զինաթափ եմ եղած, պարզապես խելագարեցնում էր ինձ։ Ու եղավ մի րոպե, որ քիչ մնաց ձեռք բարձրացնեի ինքս ինձ վրա՝ հոգեկան անտանեյի տառապանքներիս միանգամից վերջ տալու համար։ Քայց հետո մտածեցի, որ այդ արդեն չափազանց փոքրոգություն կլիներ և, բացի այդ, հույս ունեի, որ վաղ թե ուշ կհանդիպեմ նրան, ինձ հասցրած անարգանքի փոխանցումը տալու։

Հոգեկան այղ դրությանը նորից հաջորդեց ծայր աստիճան անտարբերություն ու անզգայություն դեպի ամեն ինչ։ ՈՒժեղ ցնցումներ էին պետք՝ ինձ այդ անտարբերությունից ու անզգայությունից հանելու համար, և այդ ցնցումները ես ուրիշ բանի մեջ չգտա, բայց եթե միայն ծախու կանանց և գիշերները լուսացնող ընկերներիս շրջանում։ Կյանքի ճահիճը կամաց-կամաց ծծում էր ինձ ե ես չէի նկատում այդ: Ու, երբ նկատեցի, շատ ուշ էր. ես կորած մարդ էի արդեն։

Երբեմնի իրավագիտության վերջին կուրսի ուսանող, փառավոր ապագայի հույսերով լեցուն, հասարակական լայն գործունեության երազանքներով թևավորված,— այժմ դարձել էի դատարանների կողմանոցների կեղտոտ սեղանների վրա զանազան խնդրագրեր ու կլյաուզներ գրող, զանազան մութ գործեր պաշտպանող, միշտ արբած և միշտ քնատ մի աբլակատ՝ այդ զզվելի տիպի բոլոր բացասական հատկանիշներով։ Եվ իմ ամբողջ տրագեդիան այն էր, որ ես լիովին զգում ու գիտակցում էի այդ սոսկալի անկումը, բայց ելնել այդ տիղմից անզոր էի. ճահիճն արդեն ինձ շատ էր ծծել իր խորքը։ Եվ մի անգամ, որ խաչ էի քաշել ինձ վրա, հարություն առնելու այլևս անկարող էի զգում ինձ։ Մի անգամ,— այդ մեր հարաբերությունների խզման հինգերորդ տարում էր,— փողոցում բոլորովին պատահական կերպով, երես առ երես հանդիպեցի նրան՝ իմ սիրո նախկին առարկային: Այդ հանդիպումն այնքան անսպասելի էր ինձ համար, որ կարծես կածակնահար գամվեցի տեղնուտեղը նրա առջև և ապշությունից ծափ զարկեցի ակամա։ Ըստ երևույթին, նա սաստիկ վախեցավ այդ անակնկալից և, ինչպես նկատեցի, սկզբում բնավ չճանաչեզ ինձ: Եվ չէր էլ կարող ճանաչել որովհետև իր ճանաչած նախկին միշտ լավ հագնված լայնաթիկունք ու լայնակուրծք, 24—25 տարեկան գեղեցիկ ուսանողի տեղ այժմ տեսնում էր իր առջև կեղտից պլպլացող հնամաշ վերարկուով, մաղակալած երեսով, պրոֆեսիոնալ արբեցողի կարմիր քթով, կուրծքր ներս րնկած սապատավորի մի մարդ, որի բերանից էժանագին գինու, ծխախոտի և սխտորի հոտ էր փչում։ Իսկ նա ամենևին չէր փոխվել կամ ավելի ճիշտր, փոխվել էր դեպի այնքան լավր, որ ոչ մի գեղագետ նկարիչ չէր կարող նրա մեջ որևէ փուտ գտնել. նախկին մի քիչ նիհար , չարաճճի աղջիկը դարձել էր բարձրահասակ, փարթամ մի կին, որի մոտով անկարելի էր անցնել առանց ետ նայելու։ Իսկ հագո՜ւստր: Ես, երևի, երբեք չէի կարող այդքան շքեղորեն հագցնել նրան ս զարդարել նրա ականջներր, կուրծքն ու մատներր շողակներով ու մարգարիտներով, որքան էլ որ արդարանային փառավոր ապագայի վրա մի ժամանակ ունեցած հույսերս։ Ամեն բանից երևում էր, որ ընկել էր մի մարդու ձեռք, որը ոչինչ չէր խնայում նրա համար։


Ապշությանս հետ միասին ինձ տ ի րեց ակամա մի վարանում պատկառանք նրա այդ հաղթական շքեղության առջև։ Մի րոպե աշխատեցի հոգուս խորքում պրպտել վրեժի այն զգացումը, որ մ՛ի ժամանակ լափում էր ինձ և որի ազդեցության տակ այնքան հպարտ, այնքան անխոցելի ու արդարացի էի զգում ինձ, ու ոչինչ չգտա, հոգիս միանգամայն ամայացել էր։

Ու, երբ շփոթված և կակազելով, ներողություն հայցող ձայնով փորձեցի հիշեցնել նրան, թե ով եմ ես, նա սկզբում կարծես թե զարմացավ, շփոթվեց, հետո հանկարծ թողեց ինձ առանց մի խոսք անգամ արտասանելու, կառք նստեց և հեռացավ, ըստ երևույթին վախեցած, որ ես կարող եմ հետապնդել իրեն։

Այդ օրը ես անցկացրի գինետանը, որտեղից ինձ դուրս բերին թևերիցս բռնած։

Այնուհետև, այս հանդիպումից հետո, այն սակավ ժամերին, երբ
խմած չէի լինում և կարողանում էի քիչ թե շատ խորանալ մտքերիս
մեև, ինձ շատ էր մտատանջում այն հանգամանքը, թե ի՞նչ էր բուն
պատճառը, որ ես այս աստիճան ընկել էի։ Իսկապես, որ խո չէր կա
րելի այդ պատճառը դժբախտ սերը համարել,— մի բան, որ շատ-շատ
կարող էր միայն ժամանակավորապես ընկճել, բայց ոչ առմիշտ կործանել մարդու։ Դա անհեթեթություն կլիներ։

Բուն պատճառը պետք է որ ուրիշ տեղ լիներ: Ու սկսեցի այդ պատճառը որոնել սիրածս աղջկա դավաճանությունից դուրս, որոնել իմ էության մեջ, որովհետև անկարելի էր, որ ես այղ աստիճան ընկնեի, եթե անկմանս սաղմերը չկրեի ինքս իմ մեջ։ Բայց որո՞նք էին այդ սաղմերը, որտեղի ց էին ընկել իմ ՛մեջ, ի՞նչ էր նրանց արմատը,— այս ուղղությամբ կատարած պրպտումներս դեռ երկար ժամանակ մտատանջում էին ինձ առանց որևէ եզրակացության հանգելու, մինչև որ, վերջապես, միանգամայն պատահական կերպով գտա բուն արմատը մի պատմվածքի ընթերցումից հետո, որը հանկարծ լուսավորեց իմ մինչ այդ մութ ներքին աշխարհը։

Այդ պատմվածքն իտալական մի սիրավեպ էր “Վրեժ” վերնագրով։

Այստեղ բառացի թարգմանությամբ առաջ եմ բերում այդ սիրավեպը, որի վերնագիրը, սակայն, դնում եմ “Նա”՝ պատմվածքի հերոսին ինձ հակադրելու համար։
Никогда не отказывайся от своей мечты... "Когда чего-нибудь очень сильно захочешь, вся вселенная будет способствовать тому, чтобы желание твое сбылось.
Подробнее в профиле пользователя

Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Аватара пользователя
Meriko (Автор темы)
Ночь
Ночь

ՆԱՐ - ԴՈՍ

Сообщение Meriko » 15 май 2009, 14:46

ՆԱ


Текст:
1

Վենեցիայում, դոժերի, ջրանցքների և գեղարվեստների աչդ հրա ՛շակերտ քաղաքում, մի հին ազնվական րնտ անիքի մեջ ապրում էր այդ ընաանիքի միակ զավակը՝ գեղեցիկ Ջուլիետան։ Այնքան էր գեղեցիկ նա, որ թվում էր, թե հողեղեն չէ, այլ մի հավերժահարս, որ դուրս է եկել ծովի փրփուրներից։ Աչքերը կապույտ էին, ինչպես Իտալիայի ջինջ երկինքը, հայացքը զվարթ ու անհուն, ինչպես Ադրիատիկի հորիզոնները։ Ոսկեգույն ծամերը սքանչելի գանգուրներով պսակում էին նրա փոքրիկ, սիրունիկ գլուխը։ Երբ ժպտում էր (բայց ե՞րբ չէր ժըպտում), նրա չքնաղ այտերի վրա մատնեհարներ էին գոյանում և փոքրիկ բերանի մեջ վարդագույն շրթունքների տակ շողշողում էին փղոսկրի պես սպիտակ ու ամուր մանրիկ ատամները։ Միշտ զվարթ էր գարնան արևի պես, միշտ թրթռուն՝ թիթեռնիկի պես, միշտ չարաճճի՝ կայտառ երեխայի պես։ Երկու գույն էր սիրում— կարմիր ու սպիտակ, և նրա արդուզարդի ու կրծքի վրա միշտ անպակաս էին այդ երկու գույնի ծաղիկներր՝ մեխակր և շուշանը։ Նա ինքը թարմ ու հոտավետ ծաղիկ էր կարմիր կամ սպիտակ, նայելով թե ինչ գույնի հագուստ է հագնում՝ մեխակի պես կարմի՞ր, թե՞ շուշանի պես սպիտակ։


2

Մի անգամ, գարնանային մի սքանչելի երեկո, որպիսին միայն Ագբիատիկի ափերումն է լինում, երբ Ջուլիետան իր հոր պալացցոյի վերին հարկի իր փոքրիկ սենյակում զբաղված էր րր սպիտակ հագուստով և կրծքին մեխակի կարմիր ծաղիկն էր ամրացնում, որ զբոսանքի գուրս գա Հոնտե-Ռիալտոյի տակ Մեծ ջրանցքի վրա, դրսից ինչ-որ նվագածության ձայն լսեց։ Մի հմուտ ձեռք սերենագ էր նվագում ջութակի վրա։ Ջուլիետան վազեց դեպի Բաց պատուհանը և ցած նայեց դեպի փողոց։

Նվագողը մի պատ անի էր իտալական լայնեզր գլխարկով։ Այնքան մեղանուշ, այնքան դյութիչ էր նվագած եղանակը, որ Ջուլիետան կարծում էր, թե իր սրտի լարերի վրա են նվագում։ Նա մեքենայաբար կիսով չափ հանվեց պատուհանից և լսում էր ամենայն ուշադրութայմբ: Իր ամբողջ էությամբ լսողություն դարձած, ագահորեն կլանում էր մարմինը փաղաքշող այն դյութիչ ձայները, որ պատանի երաժիշտը հնչեցնում էր ջութակի լարերից, ինչպես աղբյուրի ակունքը դուրս է Հոսեցնում իր քչքչան ականակիտ ջուրը անբռնազբոսիկ ու սահուն։ Շունչը պահել էր, որ ոչ մի հնչյուն չթռցնի: Սքանչացման արցունքը գոհարի պես խաղում էր նրա աչքերի մեջ։

Վերջապես լռեցին ջութակի հնչյունները, և այգ հնչյուների հետ
կարծես ամեն ինչ լռեց բնության մեջ։

— Ո՞վ ես դու, նայի՞ր վերև, պատանի մաեստրո,— կանչեց բարձ֊րից Ջուլիետան։

Պատանի երաժիշտը նայեց վերև։

—Հանիր գլխարկդ, երեսդ չեմ տեսնում։

Պատանի արտիստը վերցրեց լայնեզր գլխարկը, երկայն մազերը գլխի մի շարժումով ետ գցեց ճակատից և նայեց վերև։ Ի՜նչ հրաշալի աչքեր, բայց լուրջ ու խոհուն և թախծալի, ՝ ինչպես այն եղանակը, որ մի քիչ առաջ նվագում էր նա. ի՜նչ գրավիչ դեմք, բայց գունատ ու տխուր, ինչպես մարմարի մի անդրի. ի՜նչ բարձր ու հպարտ ճակատ, որի վրա փայլում էր ոչ երկրային մի վեհություն։

— Ի՞նչ Է անունդ,— կանչեց Ջուլիետան։

— Անտոնիո։

— Անտոնիո, նվագիր ինձ համար դարձյալ մի բան:

Ու նորից հնչեցին լարերն աոաջվանից ավելի փւսղաքուշ ու դյութիչ, և Ջուլիետան, պատուհանին գամված, չէր հագենում լսելուց, մինչև որ լարերն իրենց վերջին սիրակեզ հառաչանքն արձակեցին ու մարեցին։

— Անտոնիո, ասս ինձ, ո՞ վ ես դու։

— Ես որբ եմ։

— Ո՞վ է հայրդ։

— Մի բանվոր, որ մեքենայի տակ ջարդվեց և մեռավ:

— Մա՞ յրդ։

— Մայրս գնաց հորս ետևից։

— Քույր չունե՞ս.

— Ո՛ չ մի հարազատ։

— Կուզես ես քո քույրր լինեմ, դու իմ եղբայրը: Ես կխնդրեմ հորս , որ դու մեր տանն ապրես և ինձ համար միշտ այդպիսի եղանակներ նվագես: ե ։ Դու այլևս ստիպված չես լինի փողոցե-փողոց թապառել մի կրոտ հացի համար:։ Մենք շատ հարուստ ենք:

— Ես շատ հպարտ եմ, սինյորինա։

— Իմ անունը Ջուլիետա է:

— Ես հպարտ եմ , սիրուն Ջուլիետա:

— Մենք չենք խլի քո հպարտությու՛նը, Ան տ ոնիո։

— Կխլեք, երբ ինձ մի կտոր հաց տաք։

Ջուլիետան մի դրամ նետեց նրա ոտքերի առջև և բարկացած հեռացավ պատուհանից։ Բայց իսկույն Էլ նորից մոտսցավ պատուհանին։

Անտոնիո,— կանչեց նա։

Պատանի երաժիշտ ը, որ վերցրել Էր դրամը և ուզում Էր հեռանալ, կանգ առավ և նայեց վերև։

—Համաձայնիր գոնե, որ ամեն երեկո, ճիշտ այս ժամին, կգաս
կնվագես պատուհանիս տակ։

—Կգամ։ Բայց ոչ նորից սրա համար,– ասաց Անտոնիոն ցույց
տալով ձեռքի դրամը։

— Գեղեցկության համար։

Այս ՛անգամ պատահի երաժշտի ոտների առջև ընկավ գեղեցիկ աղջկա կրծքի կարմիր մեխ ակր։

3

Ու գալիս էր։

Ամեն երեկո, երբ արևի վերջին ճառագայթներր էլեկտրական լույսեր էին վառում պալացցոների պատուհաններին, Ջուլիետայի լսողությունը փաղաքշում էին միշտ նոր, մրշտ դյութիչ հնչյունները։

—Անտոնիո, մի թե այնքան հպարտ ես, որ չես համաձայնի բարձրանալ ինձ մոտ, իմ սենյակում նվագելու։

Անտոնիոն լուռ բարձրացավ Ջուլիետայի սենյակը։

—Անտոնիո, մի՞թե այնքան հպարտ ես, որ չես համաձայնի ինձ
հետ մի զբոսանք կատարելու ծովի վրա։

Լուսնի կաթնագույն լույսի տակ, ծովի հանդարտ ջրերի վրա մեղմիկ սահում էր մակույկը և գիշերային անհուն խաղաղության մեջ տարածվում էին դյութական հնչյունները։ Ամբողջ բնությունը, կարծես լսողություն դարձած, ականջ էր դնում այդ հնչյուններին, որոնք տևատարած, սահուն ու թետև տռչում տարածվում էին չորս բոլորը և մարում ծովի խաղաղ ջրերի մեջ, պարզ ու թափանցիկ օդի մեջ:

—Անտո՛նիո, մի՞թե այնքան հպարտ ես, որ թույլ չես տա գլուխս դնեմ ծնկանդ վրա։

—0՜ … — հ աոաչում է միայն պատանի արտիստը վառված աչքերով և նրա կնտնտոցի՝ տակ ՜ութակի հնչյունները նոր թափ են առնում, նոր, մինչև աքդ չլսված նյուանսներով։

Զուլիետայի ոսկեգանգուր գլուխը հանգչում է Անտոնիոյի ծնկան վրա և թավշյա աչքերը հիացքով, սիրով ու երջանկությամբ վարից վեր նայում են պատանի երաժշտի վերասլաց դեմքին։ Մակույկի մեջ, լուսնի կաթնագույն լույսի տակ, ինչպես ձյուն, փայլում էր նրա սպիտակ թեթև հանդերձը, որով նա նմանվում էր իսկական հավերժահարսին՝ ընկղմված ծովի փրփուրների մեջ։

Պատանի արտիստը վերից վար նայում էր իր ծնկան վրա հանգչող երազական գեղեցկությանը և ինքը ևս զարմանում էր, թե այն ինչ նոր հնչյուններ են, որ իր ձեռքի շարժումից զեղում է ջութակն այնքան տիրականորեն։

—Անտո՛նիո, մի՞թե այնքան, հպարտ ես, որ մի համբույր չես
տա ինձ։

Ջութակը լռում է։ Պատանի արտիստը կամաց խոնարհվում է հավերժահարսի դեմքի վրա, նրանց մազերը գրկախառնվում են և թրթռուն շրթունքները հիանում են մի բոցոտ համբույրի մեջ։



- Անտոնիո, Անտոնիո...

- Ջուլիետա, Ջուլիետա…


4

Մի երեկո էլ, սովորական ժամին, պատանի երաժիշտը գոթական ապարանքի բարձր պատուհանի տակ կանգնած՝ իզուր աշխատում էր իր դյութական հնչյուններով դուրս կանչել հավերժահարսին։

Պատուհանը փակ էր։

Պատանի արտիստը, սակայն, չէր հուսահատվում. ջութակը մերթ կանչում հրամայաբար, մերթ խնդրում աղերսագին , մերթ խ ո սու մ լալագին, մերթ հաոաչամ ու լալիս հուսահատորեն:

Պատուհանը միշտ փակ էր։

Այնու՞ետև, երբ ջութակն իր վերջին հուսահատկան ճիլերն Էր արձակում, պատուհանի մի փեղկը կիսով չափ պացվեց, նախ մի դրամ զրնգաց գետնին և ապա թղթի մի կտոր, օդի մեջ պտտվելով, ցած յնկավ պատանի երաժշտի ոտների առջև:

Թուղթը վերցրեց և կարդաց.

“Հայրս ասաց, որ իմ և քո միջև անանց անդունդ կա։ Մենք վերևն ենք, դու ներքևը։ էլ մի՛ գա։ Մոոացիր ինձ”։

Կարդաց, առժամանակ շանթահար մնաց տեղնատեղը արձանացած, հետո ցնցվեց ուժգնորեն, մի կայծակնացայտ հայացք նետեց դեպի ազնվական ապարանքի բարձունքը, թուղթը, ցասումով լի, ուզեց պատառ-պատառ անել, բայց զսպեց իրեն, խնամքով ծալեց, ծոցը դրեց, ոտով դեն շպրտեց գետնին ընկած դրամը և, ջութակը պինդ սեղմելով վիրավոր կրծքին, հեռացավ անարգանքի կսկիծը հպարտ սրտի մեջ պարուրած։

Այդ օրվանից Վենեցիայի փողոցներում Էլ ոչ ոք չտեսավ հանրածանոթ պատանի ջութակահարին։

5

Անցան տարիներ։

Նորից Վենեցիան։

Քաղաքի ամբողջ մամուլն ավետեց հռչակավոր ջութակահար Անտոնիո Բոնվինիի գալուստը, որ իր միակ կոնցերտը պիտի տար մեծ թատրոնում։ Վերջին ժամանակները ոչ միայն իտալական, այլև եվրոպական ու ամերիկյան ամբողջ մամուլը խոսում էր այգ նոր փայլուն աստղի մասին, որ երևացել էր երաժշտական հորիզոնի վրա։

Կոնցերտի գիշերր թատրոնում ասեղ գցելու տեղ չկար։ Այնտեղ էր

քաղաքի ամբողջ բարձր դասակարգը։

Անտոնիո Բոնվինի... Ամենքն անհամբեր սպասում էին նրա ելույթին։

Եվ ահա վերջապես, դուրս եկավ նա բեմ։

Մի՞թե սա այն Անտոնիոն չէ, որին ճանաչում էր ամեն մի վենեցիացի, այն պատանի ջութակահարը, որ միջնադարյան տրուբադուրի նման շրջում էր քաղաքից քաղաք, փողոցից փողոց. պատուհանների տակ նվագում էր սերենադներ:

Այո՛, այո՛, նա է, ինքը, որովհետև — ահա՛ նույն հնչյունները, բայց այս անգամ արդեն առնականորեն հասուն, ոինքնավստահ, ինքնամփփ, երբեմն վերասլաց, երբեմն մարտակոչի խիզախ ավյունով լեցուն:

Ու որքան այդ հնչյունները դյութիչ Էին, այնքան գեղեցիկ ու հմայիչ Էր ինքը՝ Անտոնիո Բոնվինին, բարեկազմ հասակը. հրացայտ աչքերը, վառված դեմքը, հանճարեղ ճակատը, ականջների մոտ ցրված երկար փայլուն մազերը, բոլորը, բոլորը մի սքանչելի ներդաշնակություն Էին կազմում նրա ջութակի մոգական հնչյունների հետ։

Երբ վերջին հնչյունները թրթռալով մարեցին գերեզմանային լռության մեջ, և արտիստը հեռացավ բեմից, ամբողջ դահլիճը դեռևս պահ մի նստած Էր լուռ ու անշարժ, կարծես անհունորեն քաղցր մի երազանքի մեջ կախարդված։ Ու հետո հանկարծ, որպես մի գերեզմանոց մեկեն հարություն առնի, ամբողջ դահլիճը շրջվեց ու թնդաց որոտագին.

—Բոնվի՛նի... Անտոնիո Բոնվի՛նի... Անտոնիո... Հանճա՛ր... Նոր Ստրադիվարիուս...

Եվ ամեն ոք շտապում Էր դեպի կուլիս՝ անձամբ սեղմելու երիտասարդ հանճարի ձեռքը և իր հիացքն ու շնորհակալությունը հայտնելու նրան։

Երիտասարդ մաեստրոն հոգնած էր։ Փակվեց իր սենյակում և հայտնեց, որ այլևս ոչ ոքի չի կարող ընդունել։

Բայց ահա մտնում են և հայտնում, որ մի կին ուզում է նրան տեսնել։

—Անկարող եմ ընդունել։

—Թախանձում է սաստիկ շատ նշանավոր անձի ամուսինն է։
Ու տալիս են ազնվազարմ տոհմի մի բարձրաստիճան մարդու

անունը, որից կախված է հազարավոր մարդկանց բախտո։

—Թ՛ող մտնի։

Գեղեցիկ՝ ինչպես Ռաֆայելի Մադոննան, հագնված ինչպես մի թագուհի, շտապով մտավ մի նորատիպ կին և ուղղակի ընկավ երիտասարդ հանճարի ոտների առջև։

-Անտո՛նիո, ես քո Ջուլիետան եմ, ես սիրում եմ քեզ...
Երիտասարդ մաեստրոն այլայլված բարձրացրեց գեղեցկուհուն։

Նրա աչքերը վաովում էին ինչ-որ տարօրինակ փայլով, նման այն հրացայտ հայացքին, որ նա, դեռևս պատանի մի խեղճ երաժիշտ, նետեց իր ստորին ծագումն ու հպարտությունն այնքան մեծամտորեն արհամարհող պալացցոյի բարձունքն ի վեր։

Առանց մի խոսք արտասանելոլ ձեռքը ծոցը կոխհց. հանեց հուշատետրը, հուշատետրից՝ խնամքով պահած թղթի մի կտոր և մեկնեց Ջուլիետային։

Զուլիետան առավ, նայեց և հանկարծ կաս-կարմիր կտրեց։

—Կարդացեք, սինյորա, կարդացեք,— ասաց Անտոնիոն, տեսնելով, որ նա ծայր աստիճան շփոթված, չի համարձակվում աչքերը վեր
բարձրացնել։

Ու հազիվ լսելի ձայնով Զուլիետան կարդաց իր նամակը։

“Հայրս ասաց, որ իմ և քո միջև անանց անդունդ կա։ Մենք վերևն ենք, դու ներքևը։ էլ մի՛ գա։ Մոռացիր ինձ”։

Անտոնիոն նամակը ետ առավ նրա թուլացած ձեռքից, և նորից խնամքով պահելով հուշատետրի մեջ, ասաց,

- Ավա՜ղ, սինյորա, ներեցեք ինձ, որ ես չլսեցի ձեզ և թեպետ այլևս չեկա ձեզ մոտ, բայց չմոռացա ձեզ, այլապես ձեր այս նամակը այսպես խնամքով չէի պահի ինձ մոտ։ Սա մի անգնահատելի գանձ է, որ դուք պարգևեցիք ինձ, և այս գանձն աչքիս լույսի պես կպահեմ մինչև մահս, որովհետև եթե ձեր այս նամակը չլիներ, ես թերևս այն չլինեի, ինչ որ եմ այժմ։ Ես մոռացա ձեզ, այո՛. բայց, ինչպես երևում է, դուք մոռացել եք այն անդունդը, որ մեզ բաժանում էր իրարից։ Դուք վերևն էիք,— ես ներքևը, և այդ ձեզ իրավունք էր տալիս արհամարհանքով նայելու դեպի ներքև։ Բայց դուք հաշվի չէիք առել, որ ներքև գտնվողները երբեմն թևեր են առնում, թռչում վերև, և, վրիժառության զգացումով լեցուն։ Այն օրը, որ դուք ձեր բարձունքից արհամարհանքով մերժեցիք ինձ— ներքև գտնվողիս, ես երդվեցի վրեժ առնել և դրա համար ուրիշ միշոց չգտա, բայց եթե միայն բարձրանալ, միշտ բարձրանալ, անդադար բարձրանալ, մինչև որ իր ձեռակերտ ապարանքի բար՛ ձունքից ինձ վրա նայող քմահաճույքն ինքը գար իմ անձեռակերտ բարձունքի առջև ծնրադրելու։ Այսօր ես հասա իմ նպատակին։ Բայց նորից սիրել նրան, ով խաղում է ուրիշի նվիրական զգացամների հետ, ով տարբերություն է դնում վերևի և ներքևի միջև, ավա՛ղ, սինյորա, ես չեմ կարող։

Այսպես էր վերջանում իտալական սիրավեպը:

Մի սիրավեպ՝ հար և նման իմ սիրավեպին, մի սուր հակադրությամբմիայն այստեղ ես էի իմ բուրժուական միջավայրի հարազատ ծնունդը, տաքուկ ապրելու սովոր, կամազուրկ, փափկամարմին մի ինտելիգենտ, որ առաջին իսկ հարվածից ընկնում է այլևս չելնելու համար, իսկ այնեղ նա՝ աշխատավոր ժողովրդի ծոցից ելած անապաստան, թափառական մի պատանի իր միջավայրի երկաթակուռ կամքով, որով զինված, ոչ թե ընկճվում Է ինձ պես առաջին իսկ հարվածից, այլ ընդհակառակը, ո՛վ գիտե ինչ դժվարություններ հաղթահարելով, հետզհետե բարձրանում է մինչև գլխապտույտ բարձունքները, որպեսզի այնտտեղ վրիժառության թույնը թափի իր մարդկային արժանապատվությունն արհամմարհողների, իրեն նվաստացնողների գլխին։

Բարձրանալ, միշտ բարձրանալ, անդադար բարձրանալ… 0՜ ի՜նչ, հրաշալի վրիժառություն, որի համար, սակայն, ես անընդունակ եղա։

Եվ այնուհետև ինչպե՞ս չհավատամ իմ դասակարգի ճակատագրին, որին բնական մի անեծքով դատապար՛տված նա հետզհետե այլասերվելով, պիտի դառնա ինձ պ՛ես իբրև փտած ծառի կոճղին բսած մի մգլած մակաբույծ և չքանա անհետ, տեղի տալով նրա՛նց, որոնք ներքևից բարձրանում են վերև.
Никогда не отказывайся от своей мечты... "Когда чего-нибудь очень сильно захочешь, вся вселенная будет способствовать тому, чтобы желание твое сбылось.
Подробнее в профиле пользователя

Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Аватара пользователя
Meriko (Автор темы)
Ночь
Ночь

ՆԱՐ - ԴՈՍ

Сообщение Meriko » 12 окт 2009, 01:41

Հոգուն վրա հասավ


Текст:
Ձմեռնամուտ օրերից մեկն էր: Մութը դեռ չէր կոխել երկիրը: Երկինքը պղտոր էր գարնան ջրի պես: Կատաղի քամին վժժալով ներս էր պրծնում փողոցի մի բերանից, թռցնում էր առաջին պատահած մարդու գդակը, լիզում էր գետնից աղբն ու փոշին, ծեծում էր դռներն ու պատուհանները, բարձրացնում, պատովն էր տալիս մանրավաճառի խանութի ճակատից կախված ցուցանակն ու կորչում փողոցի մյուս բերանից: Լապտերավառը, սանդուղքն ուսին, փոքրիկ լապտերը ձեռքին, վազում էր լապտերները վառելու: Փողոցի անկյունում արդեն վառված լապտերը, հողմածեծ, ծռել էր գլուխը և նայում էր շուրջը կեղտոտ ապակիների միջից` մարդու ցավագար ճպռոտ աչքերի պես: Ամայի փողոցում մի փոքրիկ շուն կուչ էր եկել մի փակ դռան առջև, սրթսրթում էր ամբողջ մարմնով և կաղկանձում:

Նախշքար Դավիթը գնում էր տուն, մատների ծայրերը կապույտ արխալուղի գրպանները կոխած: Քամին փռփռացնում էր նրա մաշված չուխայի փեշերը և կարմիր աղլուխը, որ մի ծայրով պնդացրած էր կողքին կաշու գոտկից: Ամբողջ հագուստը, սկսած գոտիկից մինչև ոտնամանները, ծածկված էր ամեն գույնի ներկերի բծերով, որոնց մեջ առանձնապես աչքի էին ընկնում սպիտակները: Նա անցնում էր անհույս ու աննպատակ մարդու անորոշ քայլերով և քթի տակ մրթմրթում էր տրտունջի և հայհոյանքի պես մի բան: Ցուրտ քամին ծեծում էր նրա մազակալ երեսը, փոշով ծածկում մորուքը, բեղերն ու թավ հոնքերը, ստիպում ծածկել աչքերը, սպառնում խլել գդակը, որ նա քաշել էր մինչև ականջները, և երբեմն–երբեմն գրոհ տալիս նրա վրա այնքան ուժգին, որ նա ակամա կանգ էր առնում և ամբողջ մարմնով առաջ թեքվում, որ ետ–ետ չգնա: Բայն նա ոչինչ չէր զգում. զգում էր միայն մի բան–սիրուհու չափ տենչալի և մահվան չափ անդիմադրելի. զգում էր ծարավ. ոգելից խմիչքի անհուն ծարավ, որից լեզուն ցամաքել էր բերանում, որկորը քերվում էր, աղիքները գալարվում էին փորում և ամբողջ մարմինը կարծես զրկվել էր սովորական ջերմությունից:

Ամբողջ երեք շաբաթ էր, որ պարապ էր. գործ չկար, չէր ճարվում: Ձմեռնամուտ էր. տուն շինողը շինել պրծել էր, վերանորոգողը` վերանորոգել պրծել. այլևս ոչ ոք նոր տուն չէր շինում, ոչ ոք հատակները, պատշգամբները, տանիքները ներկել չէր տալիս, պատերին նոր պաստառներ կպցնել չէր տալիս: Նախշքարների բանի օրերը անցել գնացել էին:

Ամառվա և աշնան աշխատանքի փողն օրը գալիս էր, օրը գնում: Այժմ–ոչ մի սև գրոշ գրպանում, որ աչքը կոխեր: Իսկ այսօր առաջին անգամն էր, որ բերանը մի կաթիլ անգամ չէր առել ոչ արաղից, ոչ գինուց: Մի ամբողջ օր…Խենթանալու բան էր այդ, և նա անկեղծ կերպով զարմանում էր, որ մինչև այժմ դեռ խելքը չէր կորցրել կամ չէր մեռել: Այնինչ մինչև այսօր, մինչև այս տաժանելի մի օրը, ամբողջ ամսվա ընթացքում և հետո, երբ գրպանում միշտ փող կար, պատահե՞լ էր մի օր, գեթ մի հատիկ օր, որ բանի ժամանակ ձեռաց չվազեր մոտակա , բերանը մի քիչ թաց անելու կամ բանից հետո ամբողջ ժամերով չնստեր գինետանը իր ընկերների հետ և լավ տուն չդառնար կեսգիշերին բայաթի երգելով: Իսկ ա՞յժմ…Գոնե ապառիկ տային մի կես թունգի գինի կամ մի արաղ.–չէ՛,չէին տալիս անխիղճները, այսինքն` տվել էին, բայց էլ չէին տալիս, տեսնելով, որ արդեն հավաքված պարտքը վճարել չի կարողանում, մինչդեռ այդ ապերախտների մոտ էր թողել իր վաստակած գրեթե բոլոր փողերը: Գոնե ընկերներից մեկն ու մեկը հրավիրեր.–չէ՛, չէին հրավիրում.ամենքն էլ իր պես պարապ էին, ամենքի գրպանումն էլ մկներ էին խաղում: Անտեր տանն էլ չկար այնպիսի մի բան–արծաթե գդալ, ոսկե մատանի, ականջի օղ կամ գորգ, թեկուզ կնոջից ծածուկ տաներ գրավ դներ կամ ծախեր.–տունը սրբած, կինն ու երեխաները` տկլոր, ինքը` դառ ու դատարկ:

Այսօր գինեվաճառը, որի մոտ նա թողել էր իր ամառվա գրեթե ամբողջ վաստակը, բաց արեց նրա առջև դավթարը և ասաց.

-Այ, ուստա Դավիթ, տասը մանեթ հինգ շայի նիսիա կա վրեդ. բե տու, ախպեր, ու

էլի ինչքան ուզում ես` նստի խմի, քեզ անուշ ըլի:

Ու, չնայելով Դավթի աղաչանք–պաղատանքին, մեռավ–կտրվեց` մի բաժակ օղի չտվեց, որ ցամաքած բերանը թաց աներ ու մի քիչ տաքանար այս անպիտան ցուրտ եղանակին:

Այժմ նա տուն էր դառնում հույսը բոլորովին կտրած և խիստ չարացած ամենքի և ամեն բանի վրա: Ու որ մտածում էր, թե վաղն էլ, մյուս օրն էլ, երրորդ օրն էլ–ո՞վ գիտե դարձյալ քանի օրեր–նույն անհաջողությունը պիտի ունենար, ինչ որ այսօր, քիչ էր մնում իսկապես խենթանար: Մատներով անդադար պրպտում էր արխալուղի գրպանները, հուսալով թե մի գուցե տասը կամ տասնհինգ կոպեկանոց մի դրամ խցկված լինի կարկատանների արանքը, ինչպես շատ անգամ էր պատահել փող ունեցած ժամանակ, բայց մատների ծայրերը միայն շոշափում էին գզգզված գրպանների մազանման մճճված կեղտը:

Քամու դեմ կռվելով, նա մտավ իրենց նեղ ու ծուռ փողոցը, որի երկայնքով այս ու այն կողմը իրար հենված էին, կարծես չթաղվելու համար, խղճուկ տնակներ ցածր, հողածածկ կտուրներով, ծուռտիկ–մուռտիկ պատուհաններով, փտած դռներով, ո՛րը գետնի մեջ խրված, ո՛րը գետնից բարձր:

Դավիթը կանգ առավ այդ դռներից մեկի առջև, որի ծակոտիներից և ճեղքերից ճրագի լույս էր երևում: Փոխանակ ծեծելու, նա ոտը բարձրացրեց և մի պինդ հարված տվեց դռանը: Դուռը ճռճռաց, քիչ մնաց տեղահան լիներ, բայց չբացվեց. ներսից փակ էր: Այդ բանն ավելի կատաղեցրեց Դավթին, և նա կրկնեց հարվածն առաջվանից ավելի պինդ:

-Մեռել ե՞ք, սատկել ե՞ք,– գոռաց նա սարսափելի հայհոյանքներ թափելով:

Ներսից լսվեց դռան փականքի շրխկոցը: Ոտաբոբիկ, պատառոտուն հագուստով, խճճված մազերով մի փոքրիկ աղջիկ դուռը բաց արավ և, ցրտից սարսռալով, մի կողմ քաշվեց, որ հայրը ներս մտնի:

Դավիթը մտավ արյուն կտրած աչքերով:

Աղջիկը սովալլուկ հայացքով աչքի տակից նայեց հոր դատարկ ձեռներին, և այն միջոցին, երբ փակում էր դուռը, մի ծանր հարված զգաց գլխին: Նա ձայն չհանեց, այլ ձեռքերը դրեց գագաթին և տեղն ու տեղը պպզեց տապ–տապ արած հավի պես: Ըստ երևույթին սպասում էր, թե հարվածը պիտի կրկնվի, և իր մանկական սովալլուկ մարմնի ֆիզիկական ամբողջ ուժը ոսկրացած ձեռքերի մեջ հավաքած` աշխատում էր պաշտպանել գլուխը` շեքերի մեջ կոխած:

Սակայն հայրը բավականացավ մի հարվածով միայն և անմիջապես դարձավ կնոջը, որ թախտի վրա նստած կար էր անում լամպի լուսով.

– Հա՞ա, մեռել ե՞ք, սատկել ե՞ք: Տո, դուռն էսքան կոտրատում եմ, չեք իմանո՞ւմ: Այ խլանաք դուք, խլանաք: Պինդ էլ կողպել եք, թե ի՞նչ: Գիտամ, էնքան բան–ման ունես անտեր տանդ, որ վախենում ես նի չթափվեն, չթալանեն: Վայ ձեր ծնունդը չորանա, ձեր ծնունդը: Դուք խո ինձ հմար կնիկ ու որդիք չեք, ցավ ու կրակ եք ինձ հմար, ցավ ու կրակ գա ձեր գլխին: Էլ ջըբումս բարաքաթ չմնաց, ինչ դու էդ կոտրած ոտդ տուն դրիր ըստեղ…

Դավթի արտասանած ամեն մի պարբերությունը համեմված էր ամենաընտիր և երբեմն շատ ինքնուրույն հայհոյանքներով:

Կինն ամենևին ձայն չհանեց, նույնիսկ գլուխը չբարձրացրեց կարի վրայից: Ամուսնու գոռգոռոցն ու հայհոյանքն այնքան սովորական բան էին դարձել նրա համար, որ միանգամայն կորցրել էին իրենց բոլոր նշանակությունն ու ազդեցությունը, և վաղուց էր արդեն, որ Մային այլևս չէր պատասխանում, մի անգամ առ միշտ համոզվելով, որ այդ ոչ միայն անօգուտ, այլ նույնիսկ վտանգավոր է, որովհետև խոսքը խոսք էր բերում, և Դավիթը վերջիվերջո խոսքից անցնում էր : Կնոջ միակ պատասխանը լռությունն ու անտարբերությունն էր լինում: Շունը հաչեր, թե Դավիթը– այդ միևնույն էր նրա համար: Պատահում էր, որ Դավիթն ամբողջ ժամերով գոռում–գոռգոռում, հայհոյում էր ամենազզվելի ածականներով, բայց Մային գլուխը կախ` մնում էր իր բանին, քարի պես լուռ ու անտարբեր:

Ծանր, շատ ծանր էին խեղճ կնոջ քաշած օրերն արբեցող ամուսնու ձեռքին: Ինչ Մային ոտ էր դրել ամուսնու տունը, ոչ մի լավ օր չէր տեսել, միշտ ծեծ ու հայհոյանք, միշտ հայհոյանք ու ծեծ: Ծեծն ու հայհոյանքն էլի վնաս չունի,– այդ բանին այսպես թե այնպես դեռ կարելի էր դիմանալ,– բայց գոնե տան և երեխաների հոգսը քաշեր. այդ էլ չկար: Ինչ վաստակում էր, իր փորն էր ածում: Ուրեմն էլ ինչացո՞ւ էր. ավելի լավ չէ՞ր լինի, որ իսկի չլիներ. խեղճ կինը գոնե հանգիստ իր բանին կկենար, գոնե գիշերները չէր սպասի ահ ու դողով, թե ահա որտեղ որ է` պիտի գա իր դահիճը արբած–տրաքած, երեխաներին լեղաճաք անի, ամբողջ թաղը հավաքի գլխին: Տունը ինքն էր պահում, երեխաներին ինքն էր հագցնում, կերակրում իր ձեռքի աշխատանքով, ուրեմն էլ ինչացո՞ւ էր այդ միշտ արբած մարդը, էլ ի՞նչ սրտով էր բղավում, հայհոյում, ծեծում, ինչո՞ւ և ի՞նչ իրավունքով:

Մային աշխատում էր, գիշեր–ցերեկ աշխատում–կար էր անում, լվացք էր անում, հաց էր թխում, թոկ էր գզում, բարդաններ էր կարում, հինած էր հինում, պարսիկ վաճառականների համար նուշ, ընկույզ, տխիլ էր կոտրում. կարիքը ստիպել էր նրան վարժվելու ամեն տեսակ աշխատանքի, և ոչ մի օր նրա ձեռքը դադար չէր առնում: Հարատև աշխատանքը, զրկանքներն ու հոգսերը և ամուսնու պատճառած ֆիզիկական ու բարոյական տանջանքները հալումաշ էին արել խեղճին: Նրա կյանքը դարձել էր մի տեսակ անասնական. չէր իմանում ի՛նչ օր է լուսանում, ի՛նչ օր մթնում. մի բան էր միայն իմանում– երեխաները քաղցած են` պետք է աշխատել, երեխաները տկլոր են` պետք է աշխատել, տանտերը պահանջում է վարձը` պետք է աշխատել:

Ահա այս գիշեր էլ, չնայելով շաբաթ գիշեր է, կիրակշտեք է, երբ ամեն աշխատանք դադար է առնում, նա դարձյալ աշխատում է. կարում է ամբողջ օրը` վաղ առավոտից նստած, որպեսզի վերջացնի, տանի տա տիրոջը, մի քանի կոպեկ փող ստանա` գեթ վաղը մի քիչ հաց առնելու: Առանց այն էլ երեխաները այսօր ամբողջ օրը սովից վնգստում էին: Փոքրն արդեն շատ վնգստալուց հոգնել, քնել է, մեծն էլ, աղջիկը` չես իմանում ինչի է սպասում: Նրա մատները փետացել են, ասեղը հազիվ են բռնում. մեջքը կորացել, չորացել է, որ շտկում է, կարծում է, թե ողնաշարն ուզում է կոտրվել:

Երկար, շատ երկար գոռաց, գոռգոռաց Դավիթը, հայհոյեց, էլ մեռել ու կենդան չթողեց, հետո պառկեց թախտի վրա, ձեռները դրեց գլխի տակ և սկսեց նայել առաստաղի կաթիլքից բազմազան գույներ ստացած, ճաքճքած գերաններին:

Փոքրիկ աղջիկը, որ հոր ահից հենց այնպես էլ մնացել էր դռան մոտ պպզած, ուր դռան ճեղքերից փչող սառը քամին մրսեցնում էր նրա վտիտ մարմինը, կամաց վեր կացավ, կատվի քայլերով գնաց բարձրացավ թախտը և նստեց մոր մոտ, մերկ սրունքները ծածկելով չթի դերիայի կարճ փեշերի տակ: Շուտով նրա աչքերի կոպերը ծանրացան, և նա նստած տեղը սկսեց նիրհել:

Մայրն ատամներով կտրեց կարի թելը, որի ժամանակ աչքն ընկավ նիրհի մեջ գլուխը բարձր ու ցածր անող աղջկա վրա:

-Աղջի, քունդ տանում ա, գնա քնի:

Աղջիկը բաց արեց շաղված աչքերը, մի րոպե ապուշ–ապուշ նայեց մորը, հետո սուր–սուր եղունգներով սկսեց քորել գլուխը և կամացուկ վնգստաց.

-Հաց եմ ուզում:

-Ես էլ եմ ուզում,– արձագանք տվավ թախտի ծայրից փոքրիկը, որ հոր գոռգոռոցի վրա զարթնել էր և, մինչև այժմ լուռ, մթելի տակից պլզած աչքերով նայում էր ճրագին:

-Էգուց, էգուց, բալա ջան, հմի քնեցեք,– ասաց մայրը:

Բայց փոքրիկը և նրանից սիրտ առած մեծը սկսեցին ավելի ու ավելի վնգստալ:

-Սուս, շան լակոտներ, թե չէ, էս ա վեր կացա,– հանկարծ գոռաց Դավիթը, արագորեն շուռ գալով պառկած տեղը և բռունցքը ուժգին զարկելով թախտին:

Փոքրիկն իսկույն սուս արավ և մթելը գլխին քաշեց: Աղջիկը նույնպես լռեց, չոքեչոք գնաց դեպի անկողինը, պառկելուց առաջ քորումոր եկավ ամբողջ մարմնով, հետո մթելի մի ծայրը բարձրացրեց, մտավ տակը, գլուխը դրեց եղբոր գլխի մոտ, կուչ եկավ սրթսրթալով և համարյա թե նույն րոպեին էլ քնեց:

Քամին շվշվացնում էր դուրսը, բզզում էր բուխարու մեջ, ծեծում էր դուռը ու պատուհանը, իսկ ներսը լռության մեջ լսվում էր քնած երեխաների շնչառությունը և երբեմն–երբեմն Դավթի մռմռոցը: Այնինչ Մային, գլուխը միշտ կախ, կարում էր հա՛ կարում, և սպիտակ քաթանը նրա հոգնած աչքերի առաջ երբեմն–երբեմն շերտավորվում էր կարմիր, կանաչ, դեղին զոլերով:

Պառկած տեղն էլ հանգիստ չէր կարողանում մնալ Դավիթը, տենդով բռնված մարդու պես դես էր շուռ գալիս, դեն էր շուռ գալիս, մռնչում էր, փռնչում, ոգելից խմիչքի ծարավն ավելի ու ավելի էր նեղում նրան: Նրան թվում էր, թե այդ գիշեր չի լուսացնի. կամ կմեռնի, կամ կգժվի: Առհասարակ ամբողջ օրը հիվանդ էր զգում իրեն. գլուխը ծանր էր քարի պես, աչքերից ջուր էր գնում, ձեռները դողում էին, ծնկների մեջ ինչ–որ մղմիղ էր զգում, իսկ ստամոքսի մեջ կարծում էր, թե մժեղներ են դժվժում. չնայելով, որ ոչինչ չէր կերել, այնուամենայնիվ քաղց չէր զգում և ուտելու մասին չէր էլ մտածում: Զգում էր միայն, որ մի քանի բաժակ օղին բավական էր այդ հիվանդագին բոլոր երևույթները ձեռաց վանելու համար:

– Օ՜, ես ձեր,… – մի ծանր բռունցք իջեցնելով թախտի վրա, զորավոր հայհոյանք ուղղեց նա հայտնի չէ ում հասցեին, նստեց, ոտները կախեց թախտից, խոնարհվեց և գլուխն առավ ձեռքերի մեջ: Գոնե քունը գար, որ թերևս առժամանակ մոռանար այդ անտանելի պապակը: Ոգելից խմիչքի ծարավը չէր այնքան, որ տանջում էր նրան, այլ ավելի երևակայությունը, որ այնքան հրապուրիչ ու գայթակղիչ մտապատկերներ էր ստեղծում օղու և գինու շուրջը ընկերական շրջանում, դուդուկի և արգանի ձայների տակ, գինետան մեջ, որի քացախած օդը նրա համար ավելի ախորժելի էր, քան բուրավետ վարդն ու ծաղիկը:

Նա վեր կացավ և սկսեց քայլել սենյակի երկայնքով: Մտածում էր` ի՞նչ աներ այդ սոսկալի դրությունից ելնելու համար. մտածում էր կյանքի և մահվան առեղծվածի առջև կանգնած մարդու մտատանջանքով: Ամեն անգամ, որ մոտենում էր սենյակի անկյանը, նրա աչքովն էր ընկնում ջրի կուլան: Սկզբում ուշադրություն չէր դարձնում, հետո կանգ առավ կուլայի առաջ և երկար ժամանակ չէր կարողանում հաղթահարել իր մեջ մի տարօրինակ զզվանք, որ, իբրև արբեցող, տածում էր դեպի ջուրը: Բայց ոգելից խմիչքի ծարավը սպանում էր նրան, թուքը ցամաքել էր, որկորը խանձվել, պետք էր բերանը մի բանով թաց անել: Եվ Դավիթը կամա–ակամա խոնարհվեց դեպի ջրի կուլան:

Բայց այդ միջոցին հանկարծ մի միտք ծագեց նրա գլխում, և նրա դաժան դեմքը մի րոպե կարծես պայծառացավ:

Նա արագորեն մոտեցավ պատի մեջ գտնված պահարանին, բաց արեց, հանեց օղու դատարկ շիշը, կուլայից մի գավաթի չափ ջուր ածեց մեջը և սկսեց ողողել: Ողողեց, ողողեց օղու շիշը, հետո գլխին քաշեց և սկսեց ծծել: Ծծում էր աչքերը փակ և շրթունքները պինդ սեղմած շշի պռնկին: Այդ միջոցին նրա դեմքը գարշանքի այնպիսի արտահայտություն էր ստացել, որ կարծես լուծողական էր ընդունում:

Կինն առաջին անգամ բարձրացրեց գլուխը, նայեց նրան, հետևից մի չանչ արավ և նորից շարունակեց կարը:

Դավիթը չտեսավ այդ չանչը, բայց նրան թվաց, թե կինն իր հասցեին ինչ–որ փնթփնթաց քթի տակ:

– Հ՛ը, ի՞նչ ես փնթփնթում,–կամաց դարձավ նա կնոջ կողմը, շիշը հեռացնելով շրթունքներից: Հրացայտ աչքերով երկար ժամանակ լուռ ու անշարժ խեթում էր կնոջը, հետո ավելացրեց ծանր ու սպառնալից,– ջանդ խո քոր չի գալիս: Թե քոր ա գալիս, քորեմ…

Կինը ձայն ծպուտ չհանեց:

Դավիթը շիշը տեղը դրեց, պահարանի դուռը շրխկացնելով փակեց և գնաց նորից պառկեց թախտի վրա, չմոռանալով հայհոյանքի մի նոր փունջ հրամցնելու կնոջը: Ջուրը թեև մի քիչ օղու համ էր ստացել, բայց, իհարկե, այն չէր, ինչ–որ քթից ծուխ հանող, աչքերից արտասուք քամող օղին, որ խմելուն պես բալասանի նման տարածվում է մարդու երակների մեջ, և այդ բանն էր, որ ավելի ջղայնոտ էր դարձրել Դավթին, ավելի ևս գրգռելով նրա ոգելից խմիչքի պապակը: Նա սաստիկ ցանկանում էր, որ կինը ձայն հաներ, բան ասեր, որպեսզի իսկույն վեր թռչեր և մի լավ տրորեր նրան, սրտի բոլոր մաղձը նրա վրա թափելով: Բայց Մային ձկան պես լուռ, իր բանին էր:

Դուռը դրսից ծեծեցին:

Դավիթը գլուխը բարձրացրեց, նայեց դռանը և նորից պառկեց: Այդ անշուշտ Ակոբն էր – անդրանիկ որդին` ութ տարեկան, որ նոր էր վերադառնում խանութից: Չորրորդ ամիսն էր, որ նրան աշակերտ էր տվել մի պղնձագործի` մի տարի անվարձ ծառայելու, մինչև որ արհեստ սովորեր:

Որովհետև դուռն իսկույն բացող չեղավ, նորից ծեծեցին:

Դավիթը վեր թռավ, նստեց և դարձավ կնոջը կատաղած.

– Տո խլացել ե՞ս, չես իմանո՞ւմ: Էս էլ խո ես չեմ, վե կաց բաց արա, է՛լի: Այ չորանաս էդ ճրագի տակը, հը՜, ընենց կպչես էդ թախտիցը, որ էլ պոկ չգաս: Մի հարցնող ըլի, օգուտդ ի՞նչ ա, է՞, էդ անտեր–մունդռիկ կարիցը: Նավթն էլ մինչև լիս էրում ես:

Մային կարը մի կողմ դրեց, մեջքը հազիվ շտկեց, վեր կացավ, իջավ թախտից և ամուսնու անհատնում հայհոյանքների ուղեկցությամբ գնաց դուռը բանալու:

Մտավ Ակոբը գզգզված հագուստով, մրից սևացած դեմքով, ձեռքերով և մինչև սրունքները մերկ ոտներով: Ցրտից սրթսրթում էր ամբողջ մարմնով և ատամները նկատելի կերպով զարնում իրար. բայց աչքերն իրենց տարօրինակ սպիտակուցներով սևացած դեմքի վրա փայլում էին մանկական ինչ–որ անհուն բերկրանքով:

-Մայիլո ջան,– մտնելուն պես բացականչեց նա,– ըսօր մեկն եկավ, պղինձներ առավ, տարա տուն, մի աբասի փող բաշխեց: Ա՜յ:

Դավիթը փողի անունը լսելուն պես ծտի նման թռավ տեղից և մի ոստյունով հասավ դռան մոտ.

-Աբա՛, աբա՛…

Ու քաղցած գայլի պես վրա ընկավ երեխային:

Մայրն ընկավ որդու և նրա մեջտեղ:

-Չտաս, չտաս, Ակոբ ջան, հաց չունենք. հաց կառ…

Խոսքը չվերջացավ կնոջ բերանում. Դավիթն երկու ձեռքով բռնեց նրա ոսկրացած ուսերից և այնպիսի ուժով ետ շպրտեց նրան, որ նա փռվեց գետնին մեջքի վրա:

-Ի՛նձ տու,– բղավեց և այնպես պինդ հուպ տվեց որդու բռունցքը, որ նա ցավից ճչաց և իսկույն փողը վայր գցեց ձեռքից:

Դավիթը փողը թռցրեց գետնից և խելագարի պես դուրս թռավ…

Երբ Մային ուշքի եկավ և աչքերը կամաց բաց արեց, կարծես երազի մեջ տեսավ, որ Ակոբը պատին կպած` լաց է լինում երեխայական ուժգին հեծկլտանքով, և ցուրտ քամին փչում է բաց դռնից, բլբլացնելով լամպի լույսը թախտի վրա: Մեծ դժվարությամբ նստեց, երկու ձեռքով բռնեց ծոծրակը, աչքերը փակեց ինչ–որ սուր ցավից և մի երկար ու ձիգ թառանչ քաշեց:

-Դուռը կողպի, Ակոբ ջան, դուռը կողպի, ցուրտ ա,– հազիվ կարողացավ արտասանել նա:
Никогда не отказывайся от своей мечты... "Когда чего-нибудь очень сильно захочешь, вся вселенная будет способствовать тому, чтобы желание твое сбылось.

anahit2019 это нравится.
Подробнее в профиле пользователя

Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Просмотр в полноэкранном режиме  
1 штука.
Аватара пользователя
Meriko (Автор темы)
Ночь
Ночь

ՆԱՐ – ԴՈՍ

Сообщение Harutin » 23 окт 2010, 00:40

Անհետ կորածը

Текст:
Նորատի կինը երեխայի և դայակի հետ նոր էր վերադարձել զբոսանքից և հագուստը փոխելու վրա էր, որպեսզի որդու և ամուսնու գալուց առաջ ճաշի սեղանը պատրաստի, երբ աղախինը մտավ և հայտնեց, որ մի պարոն ուզում է տեսնել նրան:

— Ինչ պարոն, — հարցրեց տիկինը հետաքրքրված:

— Չգիտեմ:

— Ինձ է ուզում:

— Այո:

— Թե պարոնին:

— Ոչ, ձեզ,

— Եվ ի՞նչ:

— Ասացի ճաշի ժամանակ է, չեն ընդունում, չհեռացավ. ասաց՝ շատ կարևոր գործ ունի:

Նորատի կինը մոտեցավ դեպի փողոց նայող բարձր պատուհաններից մեկին, բարձրացավ ոտների ծայրերի վրա, աշխատեց ներքև նայել ապակու միջից, բայց ոչինչ չտեսավ դռան մոտ, բացի մի մոխրագույն փափախի ծայրից:

— Լավ, գնա ներս հրավիրիր հյուրասենյակ, մինչև որ ես գամ, — դարձավ նա աղախնուն:

Աղախինը դուրս գնաց:

Նորատի կինը նորից կոճկեց շագանակագույն մետաքսյա բլուզը մեջքի վրա, մոտեցավ հայելուն. փոշի ցանեց փոքր-ինչ քրտնած երեսի ու պարոնոցի վրա, մազերը շտկեց և դիմեց դեպի հյուրասենյակ:

Հյուրասենյակ մտնելուն պես նա կանգ առավ հանկարծ, մեկ ուզեց ճչալ և ետ փախչել մի խելագար սոսկումով բռնված, բայց մեկ էլ` զարմանքն ու հետաքրքրությունն այնքան մեծ էին, որ տեղնուտեղը գամվեց և արձանացավ՝ աչքերը չորս շինած:

Նրա հանդեպ մուտքի դռան մոտ, բարձր պատահաններից ներս թափանցող միչօրեի արևի ճառագայթների տակ կանգնած էր այցելուն սպասողական դրության մեջ: Նա 30 — 35 տարեկան բարձրահասակ երիտասարդ էր, մաշված, արևավառ դեմքով, զորականի մոխրագույն հնամաշ շինելով, առանց ուսադիրների և ջարդված մորթե փափախով, որի ճակատին պորտի պես խրված էր սպայական կոկարդ՝ ներկը կիսով չափ թափված: Ոտքի մեկը չուներ, երկար շինելի փեշի տակից երևում էր մի ոտը միայն՝ հնամաշ և երկար ժամանակից ի վեր չմաքրված երկարաճիտ կոշիկի մեջ, իսկ մյուս ոտի տեղ նեցուկ էր կրում թևի տակ:

Որովհետև աջ ձեռքը զբաղված էր նեցուկով, այցելուն փափախը վերցրեց ձախ ձեռքով, լուռ բարևի նշան արավ գլխի շարժումով և տեղից չշարժվեց, ըստ երևույթին վախենալով, որ նորատի կինը արտաքո կարգի մի բան կանի — կճչա, կփախչի սարսափահար, օգնություն կկանչի, որովհետև այդ էր ցույց տալիս նրա դեմքը, և ուրիշ բան չէր կարող թելադրել նրան այդ անակնկալ տարապայման հանդիպումը:

Սակայն նորատի կինը կանգնած էը ծայր աստիճան զարմանքից ու հետաքրքրությունից քարացած, չկարողանալով չռած աչքերը հեռացնել նրա խոշոր, խոհուն սև աչքերից, որոնք այնքա՜ն ծանոթ էին, այնքա՜ն մերձ ու սիրելի՝ մոտիկ անցյալում և որոնցով միայն կարողացավ իսկույն ճանաչել:

— Արա՜մ… — շշնջաց նա կես-սարսափով և կես-թերահավատությամբ:

— Այո, ես եմ, Ֆլորա, — կամաց արտասանեց այցելուն, գլուխը մի քիչ առաջ երկարացրած և սիրով ու կարոտով, նայելով նրա աչքերին:

Այդ ձայնը... Այլևս ո՛չ մի տարակույս: Եվ նnրատի կնոջ զարմանքն ու հետաքրքրությունը հանկարծ տեղի տվին մի մահասարսուռ վախի, որպիսին պատում է մարդու մի ահավոր անակնկալի հանդեպ, երբ փրկության ոչ մի ելք չի լինում: Ահռելի իրականության գիտակցությունը եկավ շանթելու նրա առժամապես ընդարմացած ուղեղը և հիմն ի վեր ցնցելու նրա ամբողջ էությունն այնքան ուժգնորեն, որ մի րոպե նրա աչքերը մթնեցին, սիրտն սկսեց բաբախել վայրկենական արագությամբ, գլուխը պտտվեց, և նա վար կընկներ անպատճառ, եթե չնստեր մոտիկ գտնված աթոռի վրա:

Այցելուն, իր մի հատիկ ոտով ցատկոտելով և փայտե նեցուկը թրխկթրխկացնելով հատակի վրա, արագորեն մոտեցավ նրան և կանչեց վախեցած.

— Ֆլո՛րա...

Նորատի կինը, գույնը նետած, աչքերը փակեց, գլուխն իջեցրեց ծնկների վրա և ձեռքերը բարձրացրեց գլխի վրա, որպես թե պաշտպանվելով սպասած հարվածից:

Բայց այցելուն քնքշորեն առավ խնամքով պահված այդ սպիտակ, այդ ողորկ, գոհարազարդ մատանիներով օղակված այդ գեղեցիկ ձեռքերից մեկը իր ձախ ձեռքով, մոտեցրեց շրթունքներին և ասաց գորովալից, հանգստացուցիչ ձայնով.

— Մի՛ վախենար, Ֆլորա: Վրեժը չէ, որ ինձ բերել է քեզ մոտ, այլ կարոտը, անձկությունը, որից այսքան ժամանակ տառապել եմ հեռավոր մենությանս մեջ: Ես հասկանում եմ քեզ և լիովին մտնում եմ քո դրությունը: Մեռելները հարություն չեն առնում, բայց եթե պատահի, որ մի հրաշքով հարություն առնեն, անշուշտ այդպիսի ահ ու սարսափ կազդեն, ինչքան որ ծով արցունք լինի թափված նրանց համար: Բարձրացրու գլուխդ, մեկ լավ նայեմ աչքերիդ. չէ՞ որ եկել եմ քեզ տեսնելու քեզ... քեզ և զավակիս և կարոտս առնելու:

Նրա ձայնը երերաց և աչքերը լցվեցին արտասուքով: Նորատի կինը գլուխը բարձրացրեց, նայեց նրա գորովալից, արտասվալից աչքերին և փղձուկը հանկարծ բռնեց նրա կոկորդը: Նա աչքերը ծածկեց ափերի մեջ և հեծկլտաց մի անծայր խղճահարությունից, որ ֆիզիկական ցավ պատճառելու չափ ուժգին՝ հանկարծ համակեց նրան դեպի այդ թշվառ մարդը:

— Մի՞թե այս երազ է, — արտասանեց նա հեկեկանքի միջից:

— Երա՞զ, — վրա բերեց այցելուն: — Ո՞ր երազը կարող է այնքան հնարամիտ լինել, որքան իրականությունը, մանավանդ այս իրականությունը: Ո՞վ կարող էր երևակայել, թե ես քեզ պիտի հանդիպեի ա՛յսպես և ա՛յստեղ, այս օտար տան մեջ, ուր մտա ես սիրտս սեղմելով...

— Ես մեղավոր չեմ, Արամ: Հարցրու մորդ, հարցրու քրոջդ, նրանք էլ կվկայեն, որ ես միշտ հուսացել եմ, համբերել և սպասել...

— Հանգստացիր, սիրելիս, հանգստացիր, ես արդեն հարցրել եմ և ամեն բան գիտեմ. հանգստացիր:

— Քո անունը մեզ ցույց տվին անհետ կորածների պաշտոնական ցուցակում, — շարունակեց Ֆլորան, աչքերը սրբելով, — և բացատրեցին, թե դու կամ սպանված ես և դիակդ մնացել է կռվի դաշտում, կամ թե, լավագույն դեպքում, գերի ես ընկել: Եվ որովհետև դրանից հետո համարյա ամբողջ չորս տարի ոչ մի տեղեկություն չունեինք քեզնից, մեզ ուրիշ բան չէր մնում եզրակացնելու, եթե ոչ ա՛յն, որ պատահել է ամենավատ դեպքը, այսինքն, որ դու սպանվել ես, այլապես, եթե գերի լինեիր ընկած, մի՞թե ամբողջ չորս տարվա ընթացքում գեթ մի անգամ, տեղեկություն չէինք ստանա քեզնից նամակի կամ այլ միչոցով:

— Ինչ խոսք կարող է լինել նամակների փոխանակության մասին պատերազմի ժամանակ թշնամի երկրների միջև: Մանավանդ որ մեզ փակել էին կոնցենտրացիոն լագերում, որտեղից ոչ մենք կարող էինք մի լուր դուրս տալ և լուր ստանալ դրսից:

— Ուրեմն դու գերի՞ էիր ընկել:

— Այո, մերոնք փախան և ինձ թողին փշրված ոտով: Ինչո՞ւ ոտիս տեղ գանգս չփշրվեց, այս սոսկալի անոթը, որի մեջ ամբարված են բոլոր տանջանքների սաղմերը: Այն ինչ տառապանքներ էին, որ ես կրում էի նախ հիվանդանոցում և ապա՝ կոնցենտրացիոն լագերում… Ֆիզիկականը ինքնըստինքյան, խոսքս հոգեկան տառապանքներիս մասին է քեզ համար, զավակիս համար, մորս համար, քրոջս համար, հազար ու մի կասկածներ էի տանում, մեկը մյուսից մռայլ, մեկը մյուսից հուսահատական: Մտածում էի — արդյոք ի՞նչ են անում, ինչպե՞ս են ապրում. թշնամին խո ներս չի՞ խուժել, խո սրի չի՞ անցրել, կամ փախստական չեն դարձել, զոհ չե՞ն գնացել որևէ համաճարակ հիվանդության…

Արամը նստեց մոտիկ աթոռի վրա, նեցուկը հենեց պատին և ավելացրեց մռայլ մտախոհության մեջ.

— Եվ որ մտածում եմ, թե թերևս ոչինչ չլիներ, և ես այսքան չդժբախտանայի, եթե հնար լիներ, որ մի լուր տայի քեզ ինձնից և մի լուր ստանայի քեզնից...

Նա գլուխը դառնորեն շարժեց և լռեց:

— Դու քոնն ես ասում, հապա ի՞մ հոգեկան տանջանքները, — ասաց Ֆլորան: — Սկզբում շարունակ դողալ թանկագին մարդու կյանքի համար և ապա համարյա չորս տարի ապրել անստուգության, սպասումի և հուսալքումի մեջ... Հապա նյութական զրկանքները, առօրյա ապրուստի հոգսը: Ի՞նչ պիտի աներ մեզ այն չնչին նպաստը, որ ստանում էինք մենք: Մայրդ պառավ և շարունակ հիվանդ, քույրդ` դասերի հետևից և վերցրածն իր անձնական պետքերին հազիվ էր բավականանում, ես` փոքրիկ երեխան ձեռքիս: Սկզբում, քանի, մայրդ շատ չէր հիվանդ և կարողանում էր նայել երեխային, ինձ համար մի փոքրիկ պաշտոն գտա Քաղաբների Միության մեջ, բայց հետո ստիպված էի թողնել, որովհետև մայրդ ինքն արդեն խնամքի կարոտ դարձավ, և երեխան մնացել էր բոլորովին անտեր: Վերջը քույրդ ամուսնացավ, մորը տարավ իր մոտ: Մնացել էի մեն-մենակ, ապրուստի միջոցներից միանգամայն զուրկ, տանը բան չմնաց, որ չծախեցի:

Արամը նստած էր լուռ, փափախը դրած մի հատիկ ծնկան վրա և լսում էր իր նախկին կնոջ արդարացումները, ըստ երևույթին, հանգիստ ու անտարբեր: Նա մերթ դիտում էր ընդարձակ սենյակի փարթամ կահավորանքն ու ոսկեհուռ զարդարանքները, մերթ նայում նորատի կնոջ շքեղ հագուստին, մատների մատանիներին, ականջներին հուրհրատին տվող ադամանդյա օղերին, մազերի մեջ փայլող թանկագին ծամկալներին, և մի մռայլ կասկած ու թերահավատություն, որ դեռ գալուց առաջ թունավոր օձի պես սողոսկել էր նրա հոգին և տեսակցության առաջին րոպեների ազդեցության տակ առժամանակ հանգիստ պառկած էր այնտեղ, այժմ սկսել էր կամաց — կամաց բարձրացնել գլուխը:

Եվ երբ կինը վեջացրեց, նա դեոևս նստած էր լուռ և արտաքուստ հանգիստ, միայն մի հատիկ ծունկը հազիվ նկատելի կերպով դողում էր ջղայնորեն:

— Այդպես ուրեմն, — վերջապես խոսեց նա մի քանի րոպեի ծանր լռությունից հետո, առանց նայելու կնոջը, — մնացել էիր մեն-մենակ, ապրուստի միջոցներից զուրկ... Բայց ինչո՞ւ, — հարցրեց նա հազիվ լսելի ձայնով, — մի՞թե ոչ ոք չէր օգնում...

— Ո՞վ պիտի օգներ, — միամիտ զարմանքով հարցրեց կինը:

Արամը դանդաղորեն նայեց նրան ծուռ:

— Այն պարոնը, որ պատերազմի ժամանակ իր համար տաքուկ տեղ է գտել Քաղաքների Միության մեջ:

Ֆլորան ցնցվեց, որպես թե մի օձ խայթեր նրան, և ամբողջ իրանով առաջ նետվեց:

— Ի՞նչ ևս ուզում ասել դրանով: Որ ամուսնացե՞լ եմ նրա հետ:

— Ոչ, այդ չեմ ուզում ասել:

— Հապա ի՞նչ:

— Հապա այն, որ ինձ... ուրիշ բան ասացին, — հապաղելով և հանգիստ պատասխանեց Արամը, առանց նայելու նրան:

— Ուրի՞շ բան: Ի՞նչ: Ո՞վ:

— Ով-որ...

— Կիսաբերան մի՛ խոսիր, Արամ, — համարյա ճչաց կինը զպած վրդովմունքով: — Ասա՛ ուղղակի, որ քո՛ւյրդ է ասել:

Արամը չպատասխանեց, նստած էր մռայլ և հանգիստ և շարունակում էր չնայել նրան:

— Ինչու ես լռում և ինչո՞ւ չես նայում ինձ, — ասաց կինը մարտահրավեր համարձակ ձայնով: — Տեսնում ես — ես չեմ վախենում, որովհետև զզվելի բամբասանքի և զրպարտության դեմ ես ուրիշ զգացում չեմ կարող ունենալ, բացի նողկանքից: Իսկ գիտե՞ս ինչու է նա բամբասել և զրպարտել ինձ, որովհետև ես այլևս չկամեցա, որ նա իմ աղջիկպարոնը լիներ, իսկ ես՝ նրա աղախինը:

Արամը զարմացած նայեց կնոջը:

— Այդ նորություն է ինձ համար:

— Օ՛, իհարկե, այս բանը խո չէր ասի քեզ: Եվ լավ իմացիր, Արամ, այս նորությունը ես այնուամենայնիվ չէի հայտնի քեզ, եթե դու հավատացած չլինեիր նրա զզվելի բամբասանքներին:

— Նախ՝ ես չասացի, թե ինչ է ասել նա, և երկրորդ...

— Ինչի՞ս է պետք, որ ասես: Քո խոսակցության եղանակը և քո ակնարկներն արդեն իրենք աղաղակում են, թե չարամտությունը, չկամությունն ու նախանձը ինչեր են փսփսացել ականջիդ: Իմ ամենամեծ դժբախտությունն այն էր, որ ես հնարավորություն չունեի իմ ձեռքի աշխատանքով ապրելու և ուզեի-չուզեի՝ պետք է նրա ձեռքին նայեի: Եվ որովհետև նա մի կտոր հաց էր շպրտում ինձ և երեխայիս, իր իրավունքն էր համարում ամեն կերպ ստորացնելու ինձ, վիրավորելու ինքնասիրությունս: Շարունակ գանգատ ու քրթմնջոց, շարունակ երեսովս էր տալիս իմ ու երեխայիս կերած մի կտոր հացր, ում մոտ ասես գանգատվում էր, թե մենք մի-մի ծանր բեռ ենք դարձել իր վրա: Իսկ այն, որ տան ամբողջ հոգսն ինձ վրա էր, որ եփող-թափողն ես էի, որ լվացող-կարկատողն ես էի, որ նրա հիվանդ մոր խնամողն ես էի — այդ բոլորը ոչինչ, այդ բոլորը չէր երևում նրա աչքին: Իմ տեղ մի վարձկան աղախին լիներ, ավելի հարգանք ու պատիվ կվայելեր, քան թե ես, որ իր ընտանիքի անդամն էի, իր դժբախտ եղբոր դժբախտ կինը, նրա զավակի թշվառ մայրը: Իմ վիշտը, իմ տառապանքները հերիք չէին, և նա էլ մյուս կողմից էր թունավորում իմ կյանքը: Մի անգամ նույնիսկ այնպիսի դրության հասցրեց ինձ, որ քիչ մնաց առնեի երեխաս ու գնայի գետը նետեի ինձ, որպեսզի մի անգամից ազատվեի այդ դժոխքից: Ասե՞լ է նա քեզ այս: Իհարկե՝ ոչ: Նա կարող էր միայն ուրիշ բան ասել, որպեսզի ամբողջ մեղքն ինձ վրա ձգի: Ամո՜թ նրան:

— Ես նրա ասածներին ոչ մի կարևորություն չեմ տվել, և քո գանգատներն էլ միանգամայն ավելորդ են, — ասաց Արամը սառն կերպով:

— Ինչպե՞ս թե ավելորդ: Ուրեմն դու չես ուզում իմանալ, թե ինչից ստիպված ես այս քայլն արեցի:

— Չեմ ուզում, որովհետև դրանով ոչինչ չի ուղղվի: Դու ես մեղավոր, թե քույրս, չարաբաստիկ անհետ կորածների ցուցակն է եղել պատճառը, թե այն, որ ոչ մի հնարավորություն չի եղել ինձնից որևէ տեղեկություն հասցնելու քեզ — այդ բոլորն այժմ մեկ չէ՞ ինձ համար: Եթե ես մանրակրկիտ կերպով պրպտեմ և գտնեմ դժբախտությանս իսկական պատճառը, դրանով գեթ մի մազաչափ կփոխվի՞ իմ վիճակը: Առանց քո ասելու էլ ես շատ լավ գիտեմ, որ իմ գնալուց հետո քո դրությունը նախանձելի չպիտի՝ լիներ: Մի կողմից այդ, մյուս կողմից էլ այն, որ քեզ ու քեզ վճռել ես, թե ես այլևս չկամ, բավական է եղել, որ միանգամայն ազատ համարես քեզ և...

— Ինչպե՞ս թե ինձ ու ինձ, — արտասանեց կինը շանթահար:

Բայց Արամը շարունակեց անողոք հանգստությամբ.

— Դու տառապել, համբերել և սպասել ես այնքան, որքան պատշաճ է եղել, որքան հնարավոր է եղել, որքան կարող է տառապել, համբերել և սպասել մի ջահել, գեղեցիկ այրի կին, մինչև որ...

— Արա՜մ, — ճչաց Ֆլորան, վեր թռչելով տեղից:

— ...մինչև որ բախտի անիվը հանկարծ դարձել է և առջևդ բաց արել մի նոր կյանքի դուռ, — ըստ ամենայնի բախտավոր, բարեկեցիկ ու երջանիկ կյանքի, ինչպես տեսնում եմ այստեղ, քո շուրջը և քեզ վրա: Խոստովանում եմ, ես երբեք չէի կարող այդպես զարդարել և շրջապատել քեզ այսպիսի շքեղությամբ, և դու...

— Լռի՜ր Արամ, լռի՜ր, բավական է, — կանչեց կինը ծայրահեղ վրդովմունքի հանկարծական բռնկումով: — Ո՞վ է քեզ իրավունք տվել ինձ վիրավորելու: Ի՞նչ է նշանակում՝ ինձ ու ինձ վճռել եմ: Ի՞նչ է նշանակում ջահել, գեղեցիկ այրի կին: Ի՞նչ ես ուզում ասել դրանով:

— Ոչինչ ավելի, քան ինչ որ ասացի:

— Ես քո լեզուն չեմ հասկանում: Նայիր ուղիղ աչքերիս և պարզ ասա, ի՞նչ ես ուզում հասկացնել այդ ակնարկներով:

Արամը հանկարծ շեշտակի նայեց նրա աչքերին, և նրա մինչ այդ հանգիստ դեմքը դաժան արտահայտություն ստացավ, ըստ երևույթին, այլևս չկարողացավ զսպել իր ամբողջ ներքինը տակնուվրա անող խանդի այն զգացումը, որ մինչև այժմ ամեն կերպ աշխատում էր ծածկել արտաքին հանգստության քողի տակ:

— Ահա նայում եմ ուղիղ աչքերիդ և պարզ ի պարզո ասում, — ասաց նա յուրաքանչյուր բառը շեշտելով, — դու շատ ես շտապել քեզ ազատ համարելու:

— Ինչպե՞ս:

— Որովհետև ես դեռ կայի, դեռ գոյություն ունեի, դեռ գետինը չէի անցել:

— Ես գիտեի՞ այդ:

— Իսկ դու գիտեի՞ր, որ չկամ: Համոզվա՞ծ էիր: Հաստատ ապացո՞ւյց ունեիր:

— Ցուցակը...

— Այո՜, անհետ կորածների, բայց ո՜չ սպանվածների: Այդպես չէ՞:

Ֆլորան, հանկարծակիի եկած, առժամանակ մնաց կարկամած և ամենամեծ տարակուսանքով նայում էր նախկին ամուսնու սպանիչ աչքերին, որոնց մեջ կայծկլտում էր խանդի զգացումը: Հետո նստեց, աչքերը ծածկեց և սկսեց լալ:

— Անխի՜ղճ, անաստվա՜ծ, — արտասանեց հեծկլտանքի միջից: — Նրա համար էին իմ այնքան տարիների զրկանքներն ու տառապանքները քո պատճառով և քեզ համար, որ դու վերջը գաս և վիրավորե՞ս իմ զգացումները: Ամբողջ օրեր եմ մթնացրել քո մասին մտածելով, ամբողջ գիշերներ եմ լուսացրել անքուն քեզ համար լալով, ամբողջ տարիներ ականջս ձենի է եղել, որ մի լուր առնեմ քո մասին, քրոջդ թուք ու մուրը կրել եմ անտրտունջ՝ քո խաթեր, և դու ասում ես՝ շատ եմ շտապել: Ամբողջ չորս տարի վշտի և հուսահատության մեջ սպասելը շատ շտապե՞լ է նշանակում: Որտե՞ղ փնտրեի ես քո պահանջած ապացույցը, որ ինձ ազատ համարեի: Եվ, վերջապես, չէ՞ որ այս բանը ես արեցի ճարահատյալ, արեցի գլխավորապես քո զավակի համար, նա սոված էր, նա տկլոր էր, իսկ ես՝ մենակ, անօգնական: Իսկ դու բանն այնպես ես դուրս բերում, որպես թե ես օգտվել եմ առիթից և աշխատել կարելույն չափ շուտ ազատվել քեզնից: Այդպե՞ս ես ճանաչել ինձ մեր չորս տարվա կենակցության ժամանակ: Եվ դեռ ասում ես, թե վրեժը չէ, որ քեզ բերել է ինձ մոտ: Ահա թե ո՜րտեղ երևաց այն ուրիշ բանը, որ ասել է քեզ քույրդ իմ մասին, ահա թե ո՜ր աստիճան դու կարևորություն չես տվել նրա ասածներին:

Արամն այս անգամ խոնարհվել էր իր մի հատիկ ծնկան վրա, նայում էր հատակին մտառու, կենտրոնացած հայացքով և այլևս ոչ մի խոսք չէր արտասանում: Եվ երբ կինը լացի հետ վերջացրեց իր արդարացումներն ու հանդիմանությունները, սենյակում տիրեց մի երկարատև ծանր լռություն:

— Գիտե՞ս ինչ, Ֆլորա, — վերջապես խոսեց Արամր ուղիղ նստելով և նայելով կնոջն այնքան հանգիստ հայացքով, որ կարծես ոչինչ չէր պատահել: — Քեզ մոտ որ գալիս էի, չեմ ասում, թե հաշտված էի դրությանս հետ: Այդ անկարելի է: Սա այնպիսի դրություն է, որի հետ ո՜չ մի մարդ չի կարող հաշտվել: Բայց ինքս ինձ վճռել էի զսպել ինձ և ոչ մի հանդիմանություն չանել քեզ հենց թեկուզ միայն այն պատճառով, որ այդ ավելորդ և անօգուտ կլիներ, և դրանով անցածը չէր դառնա: Բայց եթե, այնուամենայնիվ, մի քանի անախորժ խոսքեր թռցրի բերնիցս, որոնց համար ես այժմ շատ եմ զղջում և քեզ էլ խնդրում եմ, որ ներես ինձ, այդ պետք է վերագրես այն բանին, որ... (նրա ձայնը դողաց): Ֆլորա, հասկանո՞ւմ ես արդյոք ինչ է կատարվում այս րոպեին իմ հոգու մեջ: Չէ որ դու ի՜մն էիր, ի՜մ հարազատը, ի՜մ սիրելին և, թվում էր, թե՝ ի՜մ անբաժանելին: Մինչդեռ ահա դու նստած ես այդտեղ, իմ հանդեպ, այդքան գեղեցիկ և այդքան ցանկալի և ըղձալի ինձ համար, և ես իրավունք չունիմ նույնիսկ մատով շոշափելու քեզ ու չգիտեմ ինչ անվանեմ քեզ: Եվ իմ դժբախտության ամբողջ ահռելիությունը երբե՜ք չեմ զգացել այնպես ուժգին, այնպես ցավագին, ինչպես զգում եմ այժմ, այստեղ, քեզ մոտ, քեզ տեսնելով: Ու մինույն ժամանակ երբե՜ք այնպես ողորմելի, այնպես անզոր ու անկար չեմ զգացել ինձ, որպես դարձյալ այստեղ, այս օտար տան մեջ, ուր մտել եմ ես՝ չգիտեմ իբրև ի՜նչ — իբրև օտարակա՞ն, իբրև անկոչ հյո՞ւր, թե իբրև մուրացկան: Չէ՞ որ իմ այսքան տարվա տաժանակիր խաչակրությունից վերադառնում էի այն հավատով, թե քո գրկի մեջ պիտի թաղեմ ու մոռանամ իմ տեսած ու կրած բոլոր զարհուրանքները և պիտի ապրեմ նոր կյանքի երազներով, մինչդեռ այդ գիրկը ես փակ եմ գտնում ինձ համար: Իմ միակ հույսը, իմ միակ ապավենը, իմ փրկության խարիսխը դու էիր, մինչդեռ քո մեջ ես գտնում եմ միայն իմ վերջնական կործանումը, իմ գերեզմանը...

Նա լռեց լացակումած և որպեսզի արտասվալից աչքերը ծածկի կնոջից, նորից խոնարհվեց ծնկան վրա:

— Ա՛խ, այս ինչ դրություն է, տե՜ր իմ աստված, — հառաչեց կինը ծայր աստիճան հուսահատությամբ և խղճահարությամբ:

— Այո, հասկանում եմ, քեզ համար էլ ծանր է, — մի քիչ հանգստանալուց հետո նորից խոսեց Արամը շտկվելով: — Բայց վնաս չունի, ես շուտով կգնամ, և դու... Բայց ներիր, ես պարտավոր եմ կծել շրթունքներս, որպեսզի նորից մի ավելորդ խոսք չթռցնեմ բերնիցս: Դու մեղավոր չես: Ես գիտեմ ո՜վ է մեղավոր կամ մեղավորները: նրանք նստած են այնտեղ, վերևը, գահերի և ոսկու տոպրակների վրա: Նրանք են, որ աշխարհը խառնել են այսպես իրարից մի բան թռցնելու համար: Նրանք են, որ ինձ պես միլիոնավորների դժբախտության և արյան գնով ուզում են լցնել իրենց անկշտում որկորը: Ահա թե ո՜ւմ օձիքից պետք է բռնել և հաշիվ պահանջել: Հոգուս մեջ կրակ է բորբոքվում, և իմ ամենամեծ դժբախտությունն այն է, որ ես, իբրև մի սոսկ անհատ, մի մոծակի չափ անգամ կարողություն չունեմ խայթելու նրանց: Բայց այսպես երկար չի կարող շարունակվել, կգա մի ժամանակ, երբ...

Նա հանկարծ լռեց և ականջները սրեց դեպի հարևան սենյակը: Այնտեղից լսվեց երեխայական մի ձայն, հետո մանրիկ ոտների մի վազք: Նույն րոպեին դուռը բացվեց աղմուկով, և ներս վազեց մոտ 7 — 8 տարեկան մի տղա ինչ-որ արտասովոր ուրախությունից վառված աչքերով, մի թուղթ ձեռքին:

— Մամա՜, — կանչեց նա, մոտ վազելով նորատի կնոջը, — այսօր վկայականները բաժանեցին, ոչ մի 2 չունեմ, տե՜ս:

Ֆլորան շփոթված վեր կացավ, մեքենայաբար թուղթն առավ որդու ձեռքից և նայեց նախկին ամուսնուն մի վարանոտ ժպիտով:

— Սա... մեր Սուրիկն է, — ասաց:

Արամը արձանացել էր նստած տեղը և նայում էր որդուն լայն բացած աչքերով, գլուխն առաջ երկարած: Ըստ երեվույթին, չէր ուզում հավատալ, թե երեք տարեկան այն փոքրիկ, վտիտ մանուկը, որին պատերազմ գնալուց առաջ թողել էր մոր խնամքին, կարող էր այդ մի քանի տարվա ընթացքում այդքան հասակ առնել, հասունանալ և փարթամանալ:

Հոր պես բարձրահասակ, հոր պես թուխ, հոր պես սև ու խոշոր աչքերով, բայց, հակառակ հոր, ջլապինդ ու լեցուն մարմնով: Սուրիկը կանգնած էր շինել հագած մի անծանոթ պարոնի առջև, նայում էր նրան մանկական անտարբերումթյամբ իբրև մի օտարականի, որի հետ ոչ մի գործ չունի:

Մայրը բռնեց երեխայի ձեռքից և մոտեցրեց Արամին.

— Սուրիկ ջան, սա այն հայրիկն է, որ պատերազմ էր . գնացել, հիշո՞ւմ ես, քեզ որ պատմում էի:

— Այն հայրի՞կը, — հարցրեց երեխան առանց որևէ առանձին հետաքրքրություն ցույց տալու:

— Այո, այն հայրիկը, բալաս, և ոչ նոր հայրիկը, — ասաց Արամը մի տեսակ կծու շեշտով, և մի տարօրինակ ժպիտ ծամածռեց նրա դեմքը:

Նորատի կինը կծեց շրթունքը և մինչև ականջները կարմրեց:

— Բայց դուք սպանված չէի՞ք, — հարցրեց երեխան, այս անգամ մանկական հետաքրքրությամբ նայելով անծանոթ հոր աչքերին:

— Ո՞վ ասաց, բալիկս, թե սպանված եմ:

— Մաման էր ասում:

— Մաման սխալվել է, ջանիկս, ես միայն վիրավորված եմ եղել ոտից: Այ, տես:

Արամր շինելի մի փեշը ետ ծալեց և ցույց տվեց կտրած ոտը: Ոտը կտրած էր ծնկից վերև, նույնչափ էլ կտրված էր զինվորական դեղին անդրավարտիքը և բերանը կարած տոպրակի պես:

Սուրիկը հետաքրքրությամբ նայեց, հետո ինքն իր ձեռքով զգուշորեն բարձրացրեց հոր շինելի մյուս փեշը, որի տակ գտնվում էր նրա առողջ ոտը:

— Հիմա այս մի ոտո՞վ եք ման գալիս, — հարցրեց:

— Չէ, էլի երկու ոտով:

— Ինչպե՞ս թե, — զարմացավ երեխան:

— Այ, տես, — հայրը ցույց տվեց պատին հենած նեցուկը, — թևիս տակն եմ առնում և ման գալիս ինչպես երկու ոտով:

— Գիտե՞ք ինչ, պարոն, — հանկարծ ասաց երեխան մանկական հետաքրքրությամբ, — փողոցում ես ուրիշ մարդիկ էլ եմ տեսնում այդպիսի փայտերով ման գալիս: Նրանք է լ են եղել պատերազմում:

— Բոլորը: Բայց լսիր, ջանիկս, ինչ եմ ասում, ինձ այլևս պարոն չանվանես, խո գիտես, որ ես քո հայրիկն եմ:

— Հա, Սուրիկ ջան, — նկատեց իր կողմից մայրը, — այսուհետև միշտ հայրիկ կանվանես: Լսո՞ւմ ես:

Սակայն Սուրիկը կանգնած էր լուռ և մանկական լուրջ տարակուսանքով նայում էր մերթ մոր աչքերին, մերթ շինել հագած այն հատոտանի մարդուն, որին ստիպում էին հայրիկ անվանել:

Հայրը բռնեց նրա ձեռքերից և մոտ քաշեց:

— Մի՞թե դու ինձ երբեք չես տեսել, բալիկս: Սուրիկը մտառու հայացքով նայեց նրա աչքերին և գլխով բացասական շարժում արավ:

Հայրը ավելի մոտեցրեց երեխային և կպցրեց իր ծնկանը:

— Լա՜վ նայիր ինձ, ջանիկս, գուցե հիշես, դու այն ժամանակ ախր շատ փոքր չէիր, խոսում էիր, վազվզում, պարում, նույնիսկ պստիկ-պստիկ ոտանավոր էիր ասում, երգում: Ես քեզ համար խաղալիքներ էի բերում — երկաթուղի, պվտոմոբիլ, ձի, ուրիշ շատ, շատ բաներ: Ձի էի դառնում, նստեցնում էի քեզ ուսերիս վրա և վազվզում սենյակներում, դու էլ ծիծաղում էիր, կչկչում: Հետո... Ես քեզ տանում էի՝ ինձ հետ ման ածելու, կարմիր, կապույտ օդապարիկներ էի առնում քեզ համար, միրգ էի առնում, կոնֆետ, շոկոլադ: Մի՞թե ոչինչ չես հիշում:

— Ոչ, չեմ հիշում, — պատասխանեց երեխան, նորից բացասաբար շարժելով գլուխը:

— Հիմա՜ր, ինչպե՞ս չես հիշում, — նկատեց մայրը, — քանի անգամ եմ պատմել:

— Վա, զոռով է՞, որ չեմ հիշում, — բացականչեց երեխան դեմքի այնպիսի մի կոմիկական ծամածռությամբ, որ հայրն էլ, մայրն էլ ակամա ծիծաղեցին:

Մինչև այժմ հայրը ամեն կերպ զսպում էր իրեն, աշխատում էր այնպիսի բան չանել, որ երեխան խրտնթ իրենից: Բայց է՜լ չդիմացավ, հանկարծ երկու ձեռքով բարձրացրեց նրան, նստեցրեց ծնկան վրա, պինդ կպցրեց իրեն և սկսեց մի խենթ ողջագուրանքով համբույրներ դրոշմել նրա գլխին, այտերին, շրթունքներին, աչքերին, ո՜ւր պատահեր: Եվ մեկ անգամ չէ, երկու անգամ չէ, թվում էր, թե վերջ չէին ունենալու հայրական սիրո և կարոտի այդ բուռն զեղումները, որոնք այնքան տարիների ընթացքում կուտակվել էին նրա սրտում:

Երեխան վախեցած խլպլտում էր հոր ջլապինդ ձեռքերի մեջ սեղմված, երեսը այս ու այն կողմն էր դարձնում, գլուխը ետ էր գցում, որ խուսափի նրա անախորժ համբույրներից և աղաղակում.

— Վա՜յ, ի՞նչ եք անում, թողեք, չեմ ուզում... Մամա...Իսկ հայրը կարծես միտք չուներ թողնելու, ավելի ու ավելի էր սեղմում երեխային իր գրկում և շարունակում էր խելագար համբույրները: Վերջապես Սուրիկը իր ճկուն մարմնի ճարպիկ գալարումներով դուրս պրծավ նրա անհաճո գրկից, հեռու փախավ և ճակնդեղի պես կարմրատակած սկսեց ուղղել շորերը, — միևնույն ժամանակ լուռ ու զայրագին հայացքներ ձգելով հոր կողմը:

Մայրը տեսավ այդ անհաշտ հայացքները և վախեցավ, որ նա կարող էր կոպիտ խոսքեր արտասանել հոր հասցեին, ինչպես անում էր երբեմն, երբ նրան չարացնում էին, ուստի արագ մոտեցավ նրան և ինչ-որ փսփսում էր նրա ականջին, երբ մի կարճ ու հատու հեծկլտոց լսեց: Փշաքաղվեց և ետ նայեց նախկին ամուսնու կողմը:

Արամը նստած էր ծնկան վրա խոնարհված, թաշկինակը աչքերին սեղմած, և նրա ուսերն ու մեջքը ցնցվում էին զսպած հեկեկանքի ջղաձգումներով:

Նույն րոպեին հարևան սենյակից լսվեց ծծկեր երեխայի լացի և ապա տղամարդու ինքնավստահ և ինքնագոհ մի ձայն: Տղամարդը, ինչպես երևում էր, խոսում էր դայակի հետ:

— Վա՜յ, հայրի՜կն է, — բացականչեց Սուրիկը, և նրա դեմքը մի վայրկյանում պայծառացավ: — Տո՜ւր, մամա, վկայականս տանեմ ցույց տամ հայրիկին:

Մայրը վախեցած՝ աչք-ունքով արավ նրան, որ լռի, բայց երեխան ոչ հասկացավ մորը, ոչ էլ ուշադրություն դարձրեց, թե ինչ է ուզում հասկացնել նա, խլեց նրա ձեռքից վկայականը և դուրս վազեց:

Որդու ուրախական բացականչության վրա Արամը արագորեն շտկվեց, կարծես ծնկան վրա խոնարհված նրա իրանը մեկեն վեր նետեցին և նրա մի ակնթարթում ցամաքած աչքերը տարօրինակ փայլով հառած մնացին այն դռան վրա, որի հետևը ծածկվեց երեխան: Այնուհետև նա հայացքը, նիզակի պես սուր ու ծանր, դանդաղորեն դարձրեց նորատի կնոջ վրա, մեքենայաբար որոնեց շինելի գրպանը, թաշկինակը պահեց, վերցրեց հատակի վրա ընկած փափախը, նեցուկն առավ թևի տակ և, մի հատիկ ոտի վրա ցատկռտելով, դիմեց դեպի այն դուռը, որտեղից աղախինը ներս էր հրավիրել նրան:

— Դու գնո՞ւմ ես, — կամաց և անհամարձակ հարցրեց նորատի կինը:

Ինվալիդը չպատասխանեց և դուրս գնաց:

Հետևյալ օրը կամրջի վրա, որի տակ հորդացած գետը կատաղի հորձանքով առաջ էր քշում իր գիրկն առած գարնանային ջրերը, մարդիկ գտան մի շինել և մի նեցուկ:

1920
Изображение
Аватара пользователя
Harutin
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

ՆԱՐ – ԴՈՍ

Сообщение Harutin » 23 окт 2010, 00:42

Ազատամտության դրոշակակիրը

Текст:
Կոմեդիա 4 արարվածով

ԳՈՐԾՈՂ ԱՆՁԻՆՔ

ՍԱՐԳԻՍ ԹԱԹՈՒԼՅԱՆ, հարուստ, վաճառական:

ՄԱՐԻԱՄ, նրա կինը:

ՍԵԴՐԱԿ ՄԱՐՈԻՇՅԱՆ, Նրանց հեռու-մոտիկ բարեկամի որդին:

ՄԻՆԱՍ, վաճառական:

ԱՆՈՒՇ, Թաթուլյանների տնային վարժուհին:

ԳՐԻԳՈՐ ԱԶԱՏՅԱՆ, դպրոցի հոգաբարձու, հրապարակախոս և այլն:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ, նրա կինը (քաղաքական ամուսնությամբ):

ԲԱՐՍԵՂ ՄԱՍԽԱՐՅԱՆ, Ազատյանի ընկեր-բարեկամը:

ԾԱՌԱ, Թաթուլյանի տանը:

ԾԱՌԱ, Ազատյանի տանը:

ԱՆՆԱ ՍԻՍԱԿՅԱՆ, ուսումն ավարտած երիտասարդ մանկաբարձուհի:

(ԱՐԱՐՎԱԾ ԱՌԱՋԻՆ)

ՏԵՍԻԼ Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, է, Ը, Թ, ժ, ԺԱ, ԺԲ, ԺԳ (Բեմը ներկայացնում է Թաթուլյանների ընդունարանը:

ՏԵՍԻԼ ԺԴ

Թաթուլյան, Մարիամ, Ազատյան

ԹԱԹՈՒԼՅԱՆ. Ասացեք, ինչո՞վ կարող եմ ձեզ օգտակար լինել:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Չէի՞ք կարող արդյոք մի ամիս ժամանակով միայն ինձ մի հազար ռուբլի փող տալ... կրկնում եմ, ինձ անչափ կպարտավորեցնեիք... մի ամիս ժամանակով միայն, ամիսը լրանալուն պես դուք կստանաք ձեր հազար ռուբլին... իհարկե, յուր տոկոսով:

ԹԱԹՈԻԼՅԱՆ. Չէ, ի՞նչ հարկավոր է տոկոս... զարմանալի է... ամոթ չի՞ լինիլ ինձ համար, եթե ես ձեզանից տոկոս առնեի... Հազար ռուբլին կարող եք ստանալ... իսկույն: (Դուրս է գնում աջ դռնից):

ՏԵՍԻԼ ԺԵ.

Մարիամ, Ազատյան

ՄԱՐԻԱՄ (Շտապով վեր է կենում, մոտենում է Ազատյանյին և ցածր). — Ինչի՞ համար ես ուզում հազար ռուբլին, Գրիգոր:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Հարկավոր է...

ՄԱՐԻԱՄ. Էլի:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Ուրիշ ժամանակ կասեմ, ուրիշ ժամանակ... Բայց ի՞նչ գեղեցիկ պենսնե ես գնել:

ՄԱՐԻԱՄ. Լա՞վն է... սա՞զում է:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Կատարելապես… կարծես եվրոպական համալսարաններում ավարտած դիպլոմատ լինես:

ՄԱՐԻԱՄ. Մի՞թե... Ախ, ինչ լավ է... (Մոտենում է հայելուն և նայում է): Եվ այդպես էլ կկարծեն, չէ՞, տեսնողները:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Անկասկած:

ՄԱՐԻԱՄ. Բայց... այս ի՞նչ է մազերս... Դիպլոմատ կանանց մազերը կարճ են լինում, իսկ ի՞մն…

ԱԶԱՏՅԱՆ. Քոնն ի՞նչ է որ:

ՄԱՐԻԱՄ. Երկար է... ինչ. պենսնես ով որ նայի, կասի՝ թե սա դիպլոմատ կին է, մազերն ինչո՞ւ է երկար, թե որ դիպլոմատ կին չէ, պենսնե ինչո՞ւ է դրել…. Ոչ, չեմ ուզում, մազերս պետք է կտրեմ... ամոթից ես այսպես դուրս գնալ չեմ կարող... Հը՞, չէ՞, Գրիգոր... մազերս պետք է կտրեմ, չէ՛...

ԱԶԱՏՅԱՆ. — Սս՛ս, Մարիա... ամուսինդ... այստեղ, ախր, այդպես չի կարելի անել...

ՄԱՐԻԱՄ. Միևնույն է ինձ համար... (Հանկարծ փաթաթվում է նրա վզովը, շտապով համբուրում է և թողնում է նրան, նստում յուր առաջվա տեղը):

ԱԶԱՏՅԱՆ. Մա՛րիա... գոնե այժմ այդպես մի անիր է...

ՄԱՐԻԱՄ.Միևնույն է ինձ համար, հասկանո՞ւմ ես դու ինձ... Ես նրանից չեմ վախենում, երբ որ քեզ սիրում եմ…

ԱԶԱՏՅԱՆ. Մա՛րիա, Մա՛րիա...

ՄԱՐԻԱՄ.Ուզո՞ւմ ես, իսկույն ևեթ թողնեմ նրան, այս տունը, և գամ քեզ հետ... մանավանդ, որ օր օրի վրա ինձ անտանելի է թվում այս խավար մթնոլորտը... ինձ շրջապատող տգետ, վայրենի հասարակությունը և առավելապես այս իմ խավարամիտ, բռնակալ ամուսինը...

ԱԶԱՏՅԱՆ. Մա՛րիա, ես գնում եմ...

ՄԱՐԻԱՄ. Ո՞ւր.

ԱԶԱՏՅԱՆ. Ո՞ւր... ախր դու ինձ այստեղ կխայտառակես...

ՄԱՐԻԱՄ. Լավ, կա՛ց, կա՛ց... էլ ոչինչ չեմ ասիլ... ահա խելոք նստում եմ և բերանս փակում եմ...

ԱԶԱՏՅԱՆ. Այդպես ի՞նչպես կարելի է... մի փոքր էլ հեռատեսություն պետք է ունենաս... քանի անգամ քեզ ասել եմ, որ այստեղ քո տանը, հենց թեկուզ ինձ հետ մենակ եղած ժամանակ, այդպիսի բաների մասին մի խոսք անգամ մի արտասանիր և վարվիր ինձ հետ այնպես... (Հանկարծ լսելով Թաթուլյանի ոտների ձայնը, շարունակում է բարձրաձայն): Այո՛, տիկին, դուք շատ ճիշտ եք ասում: Ես ևս համաձայն եմ ձեզ հետ... բայց ինչ արած դարուս պահանջն է, ուրիշ կերպ գործել անկարելի է...

ՏԵՍԻԼ ԺԶ

Թաթուլան, Մարիամ, Ազատյան

ԹԱԹՈԻԼՅԱՆ (Մտնում է). պ. Ազատյան, ահա ընդունեցեք հազար ռուբլին:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Անչափ շնորհակալ եմ, պ. Սարգիս… անչափ պարտավորեցնում եք ինձ… բայց, իհարկե, պետք է ապահովագիր տամ ձեզ...

ԹԱԹՈԻԼՅԱՆ. Ի՞նչ հարկավոր է. ամաչեցնե՞լ եք ուզում ինձ, ի՞նչ է...

ԱԶԱՏՅԱՆ. Չէ՛, ինչո՞ւ, պ. Սարգիս… ավելի լ՞ավ չէ՞, եթե ապահովագիրը ձեռքներիդ ունենաք:

ԹԱԹՈԻԼՅԱՆ. Ոչ, լավ չէ... մեզ համար լավ չէ... ես կատարելապես հավատում եմ ձեր ազնվությանը, (Նստում է գահավորակի վրա):

ԱԶԱՏՅԱՆ. (Ամուր սեղմելով նրա ձեռքը), — Որքան շնորհակալ եմ ես ձեզանից ձեր այդ հավատի համար... ընդունեցեք խորին հարգանք… և առ այժմ ցտեսություն…

ԹԱԹՈԻԼՅԱՆ. Ցտեսություն:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Ցտեսություն, տիկին... խնդրում եմ ներեցեք ինձ ձեզ անհանգստացնելու համար... (Մարուշյանը մտնում է):

ՏԵՍԻԼ Ժէ.

Մարուշյան, Թաթուլյան, Մարիամ, Ազատյան

ԹԱԹՈԻԼՅԱՆ.Խնդրում եմ ծանոթացեք, (Ազատյային): Մարուշյան, բարեկամիս որդին է համալսարանն այս տարի է ավարտել: (Մարուշյանին): Ազատյան:

ԱԶԱՏՅԱՆ. (Սեղմելով նրա ձեռքը): — Շատ ուրախ եմ, շատ ուրախ եմ.. բայց կարելի՞ է իմանալ որտեղ եք ավարտել:

ՄԱՐՈԻՇՅԱՆ. (Մարիամին բարևելուց հետո). Ես ավարտել եմ Գերմանիա:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Ես ևս այնտեղ եմ ավարտել, բայց այդ օրից անցել է ամբողջ յոթն տարի, և այդ յոթն տարվա ընթացքում, իհարկե, շատ ջուր կլինի անցած, ինչպես ռուսն է ասում: Բայց այստեղ ի՞նչ եք մտադիր անելու:

ՄԱՐՈԻՇՅԱՆ. Մտադիր եմ ուսուցչությամբ պարապել:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Տեղ ունե՞ք արդեն:

ՄԱՐՈԻՇՅԱՆ. Ոչ. դեռ նոր եմ որոնում:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Երբ որ այդպես է, ես ձեզ կարող եմ ընդունել տալ մեր ուսումնարանում: Դուք գիտեք, որ ես հոգաբարձու եմ...

ՄԱՐՈԻՇՅԱՆ. Այո, լսել եմ:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Հա, այդպես, այս քանի օրերս մեր ուսուցիչներից մեկը թողեց պաշտոնը հիվանդության պատճառով և նրա տեղ ես անպատճառ ձեզ ընդունել կտամ, չնայելով, որ մի քանի խնդիրներ արդեն տված են ուրիշները... Ներեցեք, խնդրեմ, ես այժմ շտապում եմ, չեմ կարող երկար խոսել... Եթե վաղը կբարեհաճեիք գալ ինձ մոտ, իմ տուն, մենք այնտեղ երկար կխոսեինք թե ձեր պարապելիք առարկաները և թե պայմանների մասին:

ՄԱՐՈԻՇՅԱՆ. Ինչո՞ւ չէ, ես վաղը մեծ ուրախությամբ կգայի ձեզ մոտ... բայց ներեցեք, չգիտեմ դուք ո՞րտեղ եք բնակում:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Հասցեն... ահա ձեզ իմ այցետոմսը...կամ թե չէ, կարող եք գնալ մեր խմբագրատուն: Ուրեմն՝ մինչև վաղը, ցտեսություն:

ՄԱՐՈԻՇՅԱՆ. Ցտեսություն:

(Ազատյանը դուրս է գնում):

ՏԵՍԻԼ ԺԸ.

Մարուշյան, Թաթուլյան, Մարիամ

ՄԱՐՈԻՇՅԱՆ. Այս ի՞նչ ազնիվ մարդ է...

ՄԱՐԻԱՄ. (Շտապով դուրս գալով Ազատյանի ետևից): Առանձին): Բաս ի՞նչ էիք կարծում...

Վարագույրն իջնում է:

ԱՐԱՐՎԱԾ ԵՐԿՐՈՐԴ

Բեմը ներկայացնում է գրադարան Ազատյանի տանը: Երեք դուռ:

ՏԵՍԻԼ Ա.

Ազատյան, Եղիսաբեթ

Ազատյանը խալաթով նստած է գրասեղանի առաջ, աջ կողմը և գրում է: Աջ դռանն երևում է Եղիսաբեթը:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Գրիգորի՛ս, թեյը բերե՞մ:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Բեր, (Եղիսաբեթը դուրս է գնում և վերադառնում է՝ ձեռքին թեյի բաժակ և բուլկի, որոնց դնում է Ազատյանի գրասեղանի վրա):

ԱԶԱՏՅԱՆ. (Շարունակում է գրել: Երկար լռություն: Հետո գրիչը վայր է դնում և նայելով). Ինչո՞ւ դու թեյ չես խմում:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Չեմ ուզում:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Կամ արդեն խմե՞լ ես:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Ոչ:

ԱԶԱՏՅԱՆ. (Վերցնելով յուր թեյի բաժակը և խմելով). Դե՛հ, էլ ի՛նչ ես պարապ նստել, գործ չունի՞ս:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Ոչինչ գործ չունիմ:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Գիրք վերցրու կարդա:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Չեմ ուզում:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Այսօրվա առաջնորդողս կարդացի՞ր քաղաքական ամուսնության վերաբերությամբ:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Այո:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Եվ, իհարկե, համակրում ես:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Ամենևին ոչ:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Այդ ի՞նչպես:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Ես հակառակ եմ դրան:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Քաղաքական ամուսնությա՞նը, դո՞ւ...

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Այո, հենց ես, հենց ես:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Իհարկե, դու կատակ ես անում:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Ընդհակառակը՝ ես շատ լուրջ կերպով եմ խոսում, իսկ կատակը և այն շատ անմիտ և վտանգավոր կատակը դու ես անում, որ մեր, հայերի մեջ քաղաքական ամուսնության նման բաներ ես քարոզում...

ԱԶԱՏՅԱՆ. Եղիսաբեթ, աստված է վկա, դու կատակ ես անում:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Ի՞նչ միտք ունի, ասա խնդրեմ, ներկա պայմանների մեջ, ներկա առանց այն էլ ապականված բարք ու վարքի մեջ, ներկա տգիտության մեջ քաղաքական ամուսնություն քարոզել... դու կարծում ես, թե մենք ապրում ենք մի որևիցե Ֆրանսիայում կամ Շվեյցարիայում և ոչ թե Ասիայում, որտեղ կինը տակավին չի կարողանում համարձակ նայել տղամարդի երեսին... Ազգայնության համարյա թե ամեն բան կորցնելով, մեզ մնացել է միայն եկեղեցին և նրա օրենքները, որոնց ամենայն ջերմեռանդությամբ հպատակում է հայը և որոնցով միայն ևեթ պահպանում է յուր ազգայնությունը, և դու այդ է՞լ ես ուզում ջնջել:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Շատ ժամանա՞կ է, ինչ դու ազգային եկեղեցու պաշտպան ես կանգնել:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Այն ժամանակվանից երբ հասկացա, թե որպիսի աններելի մոլորության մեջ եմ ընկել քեզ հետևելով... Անմեղ, միամիտ աղջիկ էի. տակավին չէի բացել աչքերս, չէի տեսնում, չէի հասկանում, թե ի՞նչ կա շուրջս, ովքեր են շրջապատում ինձ, երբ դու հայտնվեցար իմ առաջ, քո վտանգավոր, ճարպիկ լեզվով հանեցիր խելքս, գրավեցիր սիրտս և ես, մոռանալով ծնողներիս, նրանց իշխանությունը, ընկնելով նրանց անեծքի, նզովքի տակ և ոտի տակ տալով այն ամենը, ինչ որ ինձ համար սուրբ էր և նվիրական, կույր երեխայի նման հետևեցի քեզ, կարծլով, թե դու ինձ տանում ես մի որևիցե ավետյաց աշխարհ, բայց այժմ... երբ արդեն աչքերս բացվել են և ես ամեն բանի վրա կարողանում եմ մատների միջից նայել, — ի՞նչ եմ տեսնում այստեղ, շուրջս. — ապականված բարք, զեղխ կյանք, առանց մի չնչին պատկառանքի, առանց մի չնչին ամոթի... ստություն, կեղծիք, ցածություն, ամենայն սրբության ոտնակոխություն, — և այդ բոլորը լուսավորության, լուսավոր գաղափարների անունով...

ԱԶԱՏՅԱՆ. Եղիսաբեթ, ի՞նչ է պատահել քեզ այսօր, այդ ի՞նչ ազատ խոսքեր ես թողնում բերնիցդ…

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Ես ճշմարիտն եմ ասում և չեմ վախենում, որովհետև հիասթափությունս այնքան մեծ է և այնպե՞ս ազդել է սրտիս վրա, որ այլևս լռել անհնարին է ինձ համար... Ախ, եթե առաջ ես այս աչքերով լինեի նայելիս, եթե առաջ ես այս ուղեղով լինեի դատելիս, այն ժամանակ ես կընկնեի առաջին պատահած մղակի գիրկը: Բայց երբեք ոտք չէի դնիլ այս շրջանը, որտեղ ամեն սրբություն ոտնակոխ է արած առաջադիմության կեղծ դիմակի տակ… խոստովանիր, որ քեզ համար ոչ մի սրբություն գոյություն չունի, խոստովանիր, որ քեզ համար կրոն և եկեղեցի հիմար բաներ են, խոստովանի՛ր, որ քեզ համար միևնույն է ունես օրինավոր կին, թե ոչ, խոստովանիր, որ... ինչո՞ւ համար դու քարոզում ես քաղաքական ամուսնություն... ի՞նչ գործ ունի քեզ հետ Թաթուլյանի կինը... ի՞նչ գործ ունես դու օրիորդ Մանասյանի հետ... իսկ այն լիրբ Աննա Սիսակյանն ո՞վ է, որ ամենայն օր դուրս ու տուն է անում այստեղ... Ինչո՞ւ...

ԱԶԱՏՅԱՆ.(Սաստիկ բարկացած ձեռքով խփում է սեղանին և տեղից վերկենալով). Եթե դու դարձյալ մի ձայն ես հանել, չգիտեմ ինչ կանեմ... (Եղիսաբեթը հանկարծ լռում է և կարծես նոր ուշքի գալով, գլուխը խոնարհությամբ կախում է): Այս ի՞նչ է, այս ի՞նչ սկանդալ է... Երա՞զ ես տեսել, ի՞նչ է... Քո մինչև այժմ ցույց տված խոնարհությունդ, հեզությունդ ասեմ, թե այդ սանձարձակ լեզուդ...Այդ էլ նոր ես սովորել, ի՞նչ է.. Ես զարմանում եմ, ճշմարիտ... սաստիկ զարմանում եմ… ականջներիս չեմ ուզում հավատալ... տիկին Թաթուլյան, օրիորդ Մանասյան, Աննա Սիսակյան ասելով ի՞նչ ես ուզում դու ինձ հասկացնել...Որ իբր ես դրանց հետ ներքին հարաբերությո՞ւն ունեմ…

Հա՞… Եթե մի այդպիսի կասկած ունես, ինչո՞ւ ուղղակի չես ասում… Հա՛, Եղիսաբեթ, ես քեզանից ամեն բան կսպասեի, բայց այդ — երբեք, աստված է վկա — երբեք... Մտքովս անգամ չէի անցկացնիլ, թե դու կարող ես ինձ վրա մինչ այդ աստիճան ստոր կարծիք ունենալ... Այս րոպեիս դու ինձ այնպես բարկացրիր, այնպես վիրավորեցիր, որ... չգիտեմ, ճշմարիտ, ինձ մեղադրեմ, որ, գուցե, մի ամենահիմար բանով քեզ մի այդպիսի կասկածանքի տեղիք եմ տվել, թե մեղադրեմ քեզ, որ դու այդ աստիճան երեխայամիտ ես և նախօրեն չես կշռադատում, թե ինչ ես ասում և ո՞ւմն ես ասում... է՛հ... (Դուրս է գնում ձախ դռնից):

ՏԵՍԻԼ Բ.

Եղիսաբեթ (միայն)

(Երկար ժամանակ մնում է անշարժ, հետո գլուխը բարձրացնում է և հոգոց հանելով): Ինչպես անշնորհք եմ եղել ես... սկսեցի խոսել, բայց այն դուրս չեկավ, ինչ որ ուզում էի ասել... նրան էի մեղադրում, այն ինչ մեղավորը ես դուրս եկա… Տեր աստված, տեր աստված, կարծես, խելքս գլխիս չէ… (Ուզում է դուրս գնալ աջ կողմը):

ՏԵՍԻԼ Գ.

Եղիսաբեթ, Աննա

ԱՆՆԱ (Շտապով մտնում է).Բարև ձեզ: Ո՞ւր է պարոն Ազատյանը: Ա՛խ, ինչ հիանալի, ինչ հրաշալի էր նրա այսօրվա հոդվածը, այնպես չէ՞... Դուք, իհարկե, կարդացել եք:

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Ոչ:

ԱՆՆԱ. — Ո՛չ...Քաղաքական ամուսնության մասին գրած հոդվածը չե՞ք կարդացել... ձեր ամուսնու գրած հոդվածը...միթե կարելի է... ես կարծում էի, թե ամենից առաջ դուք կլինեք կարդացած, իսկ ասում եք ո՞չ...

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. Ժամանակ չունեի կարդալու:

ԱՆՆԱ. Ախ, շուտով կարդացեք, իսեր աստծո, և տեսեք, թե ի՞նչ հրաշալի, ի՛նչ աննման բան է… Մի կողմը թողած լեզուն, ոճը, որ կարծես մուզիկա լինի, դուք վերցրեք միայն նյութը, միտքը... քաղաքական ամուսնություն, — հասկանո՞ւմ եք, թե ինչ է նշանակում այդ հայերիս համար... Պարոն Ազատյանն առաջին մարդն է հայերիս մեջ, որ ազատամտության բարերար դրոշակը ձեռքին դուրս է գալիս հրապարակ և քարոզում է մեզ քաղաքակրթություն, լուսավոր Եվրոպայի այդ ամենասքանչելի օրենքը… Ախ, ո՞ւր է նա, ես ուզում եմ հայտնել նրան իմ անկեղծ, իմ ի սրտե շնորհակալությունը... երևակայեցեք…

ԵՂԻՍԱԲԵԹ. (Ձախ դուռը ցույց տալով). Այնտեղ է: (Դուրս է գնում աջ դռնից):

ՏԵՍԻԼ Գ.

Աննա (միայն)

Ի՞նչ անքաղաքավարություն, խոսքս կիսատ է թողնում և առանց ներողություն խնդրելու դուրս է գնում… Ա, հասկանում եմ… նա մի ուրիշ տեսակ էր… Երևի ամուսնու հետ մի որնևիցե տարաձայնություն է ունեցել.. Բայց եթե այդ հիմարը գիտենար, թե ինչպիսի գանձ է յուր ամուսինը... (Մասխարյանը մտնում է):

ՏԵՍԻԼ Ե.

Աննա, Մասխարյան

ԱՆՆԱ. Ա, պ. Մասխարյան... անպատճառ դուք ևս նույն նպատակով եք եկել…

ՄԱՍԽԱՐՅԱՆ. Ի՞նչ նպատակով:

ԱՆՆԱ. Որպեսզի պ. Ազատյանին հայտնեք ձեր շնորհակալությունն յուր այսօրվա սքանչելի հոդվածի համար:

ՄԱՍԽԱՐՅԱՆ.Այո՛, ես եկել եմ իմ ջերմաջերմ շնորհակալությունն հայտնելու պ. Ազատյանին... Մի՞թե դուք ևս նույն նպատակով եք եկել:

ԱՆՆԱ. Այո: Երևակայցեք` հոդվածը կարդալուն պես՝ առանց մի վայրկյան ուշանալու, վեր եմ կացել և իսկույն վազել եմ այստեղ... Այսքան ժամանակ նա զանազան խնդիրների մասին հոդվածներ է գրել, բայց այսօրվա հոդվա՞ծը...

ՄԱՍԽԱՐՅԱՆ. Օհ, այսօրվա հոդվածը այսքան տարվա գործունեության պսակն է կազմում, յուր այսօրվա հոդվածով նա մի այնպիսի առաջադեմ, մի այնպիսի համարձակ քայլ է դրել մեր կյանքի պրոգրեսի մեջ, որպիսին չէ արել և չի անիլ ո՛չ մի ռեֆորմատոր... (Ազատյանը մտնում է շորերը հագին):

ՏԵՍԻԼ Զ.

Ազատյան, Աննա, Մասխարյան

ԱՆՆԱ. Ահա և մեր ռեֆորմատորը:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Բարև ձեզ: Ի՞նչ կա:

ՄԱՍԽԱՐՅԱՆ.Ազատյան, ես եկել եմ հայտնելու ձեզ իմ ջերմաջերմ շնորհակալությունը ձեր այսօրվա... Ի՞նչ գեղեցիկ ածական ասեմ, որով վիրավորած չլինեմ ձեզ... մի խոսքով ձեր այսօրվա հոդվածի համար: Փոքր ինչ առաջ օրիորդ Սիսակյանին էլ էի ասում, որ ձեր այսօրվա հոդվածը ձեր այսքան տարվա գործունեության պսակն է կազմում, այսօրվա հոդվածով դուք մի այնպիսի առաջադեմ, մի այնպիսի համարձակ քայլ եք դրել մեր կյանքի պրոգրեսի մեջ, որպիսին չի արել և չի անիլ ոչ մի ռեֆորմատոր… ձեր այսօրվա հոդվածով...

ԱՆՆԱ. Պ. Ազատյան, ես ևս եկել եմ հայտնելու ձեզ իմ անկեղծ, իմ ի սրտե շնորհակալությունը ձեր այսօրվա ամենամտածված, ամենախելոք, ամենաօգտավետ, ամենասքանչելի, ամենահրաշալի և ամենա... հոդվածի համար: Փոքր ինչ առաջ ձեր կնոջն էլ էի ասում, դուք առաջին մարդն եք հայերիս մեջ, որ ազատամտության բարերար դրոշակը ձեռքներիդ համարձակ դուրս եք գալիս հրապարակ և քարոզում եք մեզ քաղաքակրթության, լուսավոր Եվրոպայի ամենասքանչելի օրենքներից մեկը — քաղաքական ամուսնությունը... Դուք առաջին մարդն եք...

ՄԱՍԽԱՐՅԱՆ.Այո, պ. Ազատյան, դուք առաջին մարդն եք, որ արհամարհելով ամեն տեսակ նախապաշարում և սնոտիապաշտություն, ազատամտության բարերար ձեռքով կամենում եք խորտակել կրոնական բռնակալության շղթաները, որոնցով այսքան ժամանակ կաշկանդված էին հայերը...

ԱՆՆԱ.Եվ այդ պատճառով, պ. Ազատյան, ձեր անունը մեր ապագա սերունդների բերնում անմոռանալի կմնա դարերից դար, իսկ պատմության մեջ ոսկե տառերով կդրոշմվի:

ԱԶԱՏՅԱՆ. Այս րոպեիս ես այնպես հուզված եմ, օրիորդ Սիսակյան և պարոն Մասխարյան, որ չգիտեմ, ճշմարիտ, ի՞նչպես հայտնեմ ձեզ իմ շնորհակալությունը ձեր այդքան գովասանքների համար, որոնք ես արժանի չեմ: Ես կատարել եմ իմ պարտքս, իսկ թե ապագա սերունդներն և պատմությունը ինչպես կվարվեն անվանս հետ, այդ իրենք գիտեն: Ես միշտ իմ սրտում պարտականությունս եմ համարել և կհամարեմ մինչև վերջին շունչս գործել լուսավոր գաղափարների անունով, պատերազմել խավարամտության դեմ, որի մեջ նեխում է մեր խեղճ ազգը և առաջ մղել այդ ազգը դեպի ցիվիլիզացիայի, քաղաքակրթության հոսանքը: Գիտեմ, դառն է ճակատագիրս մի այնպիսի ծանր ասպարեզի մեջ և գուցե, մինչև անգամ շատ կարելի է, որ վերջ ի վերջո ես նահատակվեմ այդ ասպարեզի վրա մոլեռանդ խավարամիտներից, հետադեմներից, բայց ես չեմ հուսահատվում և չպետք է հուսահատվեմ, քանի որ իմ գործունեության դեվիզը ընդհանուր բարօրությունն է:

(Այստեղ ձեռագիրն ընդհատվում է)

1887, նոյեմբերի 29.
Изображение
Аватара пользователя
Harutin
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

ՆԱՐ – ԴՈՍ

Сообщение Harutin » 23 окт 2010, 00:45

Եղբայր

Текст:
Դրամա 4 արարվածով և 8 պատկերով

(Ոտանավորով)

ԳՈՐԾՈՂ ԱՆՁԻՆՔ

ՍՏԵՓԱՆՈՍ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ, պաշտոնաթող աստիճանավոր, 55 տ. Ծերունի:

ԱՇԽԵՆ, նրա աղջիկը, վարժուհի, 20 տ.:

ՍՈՒՐԵՆ, նրա տղան, նորավարտ համալսարանական, 25 տ.:

ԱԶԱՏՅԱՆ:

ԲԱԶԵՆՅԱՆ, իշխան երիտասարդ:

ՍԻՆԱԿՅԱՆ:

ՉՈԹԱԼՅԱՆ, Եվ Բաղենյանի ուրիշ շատ ընկերներ, հյուրեր, ծառաներ:

ԱՐԱՐՎԱԾ ԱՌԱՋԻՆ

ՊԱՏԿԵՐ I

Միջակ կերպով զարդարված մի սենյակ Հասրաթյանների տանը: Դիմացը և ձախ կողմը դռներ. դիմացինը տանում է դեպի նախասենյակն, իսկ ձախը. դեպի մյուս սենյակը, աջ կողմը երկու լուսամուտ, որոնց առաջը դրված են ծաղկամաններ զանազան հոտավետ բացված ծաղիկներով: Ատեփանոսը նստած է բազկաթոռի մեջ և ակնոցներն աչքերին լրագիր է կարդում: Փոքր ինչ հետո մտնում է Ազատյանը:

ՏԵՍԻԼ I

Ստեփանոս, Ազատյան

ԱԶԱՏՅԱՆ:

Պարո՛ն Ստեփանոս, մի ուրախալի
Լուր ունիմ այժմ ձեզ հաղորդելու. —
Տեսնում եք, ինչպես ես հեթեթալի
Վազել եմ ձեր տուն:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Ի՞նչ կա, Ազատյան, Ի՞նչ լուր եք բերել:

ԱԶԱՏՅԱՆ:

Ձեր որդին արդեն Թիֆլիս է եկել:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Սուրե՛նս... մի՞թե: Ի՞նչ գիտեք դուք այդ:

ԱԶԱՏՅԱՆ:

Ընկերիցս մեկն ասաց ինձ այդ:
Նա մի ժամ առաջ անձամբ տեսել էր
Նրան երկաթուղու կայարանումը,
Բարևելուց հետ, նա նրան խնդրել էր,
Որ իմաց անի ինձ իր գալուստը:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Բայց ո՞րտեղ է նա, որ մինչև այժմ
Տանս չեմ տեսնում:

ԱԶԱՏՅԱՆ:

Հա՛, նա ընդ այժմ
Ասել էր, որ նախ, քան յուր տուն գալը
Մի պարոնի հետ շտապ գործ ունի.
Որն իսկույն ևեթ վերջացնելով,
Դեպ տուն կշտապի:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Տեսնո՞ւմ եք նրան: — Համալսարանը
Ավարտել, պրծել եկել է Թիֆլիս,
Եվ փոխանակ նախ անհամբերությամբ
Շտապելու յուր տան, ծերունի հորը
Ուրախացնելու, նա ուրիշ գործի
Ետից է վազում: Ի՞նչ ասեմ ապա՛,
Եվ զարմանալի բան է, ճշմարիտ.
Նա ամեն անգամ, երբ Ժնեվիցը
Թիֆլիս է եկել, այդպես է արել.
Ինչևէ: Բայց դուք, պարոն Ազատյան,
Իզուր շտապեցիք ինձ ավետելու
Որդուս գալուստը:

ԱԶԱՏՅԱՆ:

Մի՞թե դժգոհ եք:

ԱՏԵՓԱՆՈՍ:

Ընդհակառակը, — ես շնորհակալ եմ.
Բայց դուք գիտեք, որ ոչինչ ավելի
Անտանելի չէ, որքան անհամբեր
Մեկին սպասելը: Եվ այժմ եթե
Դուք ինձ առաջուց որդուս գալուստը
Բնավ չհայտնեիք, ես այժմ ինձ համար
Հանգիստ կլինեի: Բայց այժմ սիրտս,
Թեպետև ուրախ, բայց սարսափելի
Անհամբերությամբ սպասում է նրան:

ԱԶԱՏՅԱՆ:

Ես մի կարևոր տեղ պիտի գնայի,
Բայց գնալուց առաջ լավ համարեցի
Որդուդ գալուստը ձեզ ավետելու:
Բայց և, իհարկե, նա շատ շուտ կգա.
Ինչպես ասել էր այդ ընկերոջս:
Ցտեսություն ձեզ, պարոն Ստեփանոս:
Ես ևս սաստիկ անհամբերությամբ
Ցանկանում եմ նրան շուտափույթ տեսնել:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Հետո, իհարկե, կանցնեք մեր կողմը:

ԱԶԱՏՅԱՆ:

Անպատճառ կանցնեմ:
(Դուրս է գնում):

ՏԵՍԻԼ ΙΙ

Ստեփանոս, միայն, Հետո՝ Աշխեն:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Վերջապես որդիս — սիրելի Սուրենս
Վերադարձել է... Ո՞ւր է Աշխենս:
Աշխե՛ն, աղջի՛կս: Չե՞ս լսում դու ինձ:
Ի՞նչ է անում նա, ո՞ր ժամանակից
Փակվել է այնտեղ և դուրս չի գալիս:
(Գնում ձախ դուռը բացում է և այնտեղից
դեպի դուրս)
Աշխե՛ն, աղջի՛կս, դու ինձ չե՞ս լսում
Այսքան կանչում եմ:

ԱՇԽԵՆ:

(Մտնում է)

Ի՞նչ ես ասում, հայր:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Ի՞նչ էիր այնտեղ լուսամատի մոտ
Միայնակ նստել. Ի՞նչ էիր մտածում:

ԱՇԽԵՆ:

Ե՞ս... ոչինչ, հայրիկ, Իմ մտածմունքս
Եղբորս վրա էր:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Բայց ինչո՞ւ այդքան տխուր էին քո
Մտածմունքներդ եղբորդ մասին:

ԱՇԽԵՆ:

Դու ի՞նչ գիտես, հայր.
Թե տխուր էին մտածմունքներս:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Մի՞թե չեմ տեսնում քո դեմքի վերա:

ԱՇԽԵՆ:

Ո՛չ, իմ հայրիկս. Ի՞նչպես կարող է
Իմ խեղճ ուղեղս եղբորս մասին
Տխուր մտածել, քանի որ սիրտս
Անհուն բերկրանքով ամեն մի րոպե,
Ամեն մի վայրկյան նրա վերադարձի
Մոտալուտ ժամն է ավետիս տալիս
(առանձին)
Աստված իմ, որպես ծանր է խաբելը...

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Եվ քո սիրտը քեզ չէ խաբում, որդիս. —
Եղբայրդ արդեն վերադարձել է:

ԱՇԽԵՆ:

Իրա՞վ ես ասում...

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Այո, աղջիկս, վերադարձել է:
Ազատյանն այժմ, մի փոքր առաջ,
Այստեղ էր, ինձ մոտ և ուրախալի
Այդ ավետիքը նա հաղորդեց ինձ.

ԱՇԽԵՆ (առանձին)

Աստվա՛ծ իմ, աստված, ի՞նչ պիտի անեմ.
Կարո՞ղ եմ արդյոք նրան էլ խաբել...

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Սակայն, աղջիկս, քեզ ի՞նչ պատահեց.
Դու գունատվեցիր և մինչև անգամ
Դողում ես թեթև, ես այդ տեսնում եմ,
Իզուր մի ծածկիր: Կարծես մի տխուր
Լուր հաղորդեցի... Վահ, ի՛նչ եմ տեսնում,
Դու լալիս է՞լ ես:

ԱՇԽԵՆ: (Փաթաթվելով նրա վզովը):

Օ՛, ոչինչ չկա, իմ ազնի՛վ հայրիկ.
Այս ուրախական արցունք է միայն —
Արտահայտություն այն անհուն սիրո,
Որ ես տածում եմ դեպի իմ միակ
Անգին եղբայրս: Չէ՞ որ քո հայտնած
Ուրախ համբավը — անսպասելի
Նրա վերադարձը — իմ սիրտը սաստիկ
Երջանիկ դարձրեց: Ես կին եմ, հայրիկ:
Դու ուշ մի դարձնիր արցունքիս վերա:
Անսպասելի ուրախությունը
Թեթև վշտի հետ հավասարապես
Կնոջ աչքերից արցունք է քաղում:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Ապրիս, աղջիկս: Իսկ ինձ թվաց, թե
Քո այդ արցունքը ուրախությանց
Չէ: Որտէղ որ է Սուրենը կգա:
Չեմ ուզում, որ նա ինձ այսպես տեսնե:
Ես գնամ շուտով շորերս հագնեմ
Եվ խոհարարին ասեմ, որ այսօր
Ի պատիվ որդուս՝ լավ ճաշ պատրաստե:

ԱՇԽԵՆ:

Սպասիր, հայրիկ, քո տեղը ես կերթամ:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Ոչ, դու կաց այստեղ, այս սենյակս էլ
Դու կարգի գցիր:
(Դուրս է գնում):

ՏԵՍԻԼ III

Աշխեն: (Միայն)

ԱՇԽԵՆ: (Միայն)

Իզուր եմ ճգնում, իզուր աշխատում
Այս ահեղ միտքը հալածել ինձնից.
Նա անջնջելի կերպով դրոշմված է
Ուղեղիս վերա, որպես դրոշմը
Անառակության, որպես անփոփոխ
Երկնային պատիժ մարդկային սեռի
Թույլ կամքի համար: Նա ամենուրեք
Հալածում է ինձ, որպես արհավիրք
Մեղապարտության, որպես ծնողական
Սոսկալի անեծք և որպես ամոթ
Խախտված կուսության... Շուտով ես արդեն
Մայր եմ լինելու... Մա՛յր... Ի՞նչ ես ասում
Թշվառականս… Եվ այս երազ չէ՞...
Մի՞թե ինձ միայն իրականություն
է շրջապատում...Մի՞թե այդ ահեղ
Իրականության մեջ ոչինչ չկա
Խաբուսիկ մի բան, այնպես, ինչպես որ
Միշտ պատահում է երջանկության մեջ...
Օ՛հ, գիտակցությո՛ւն, գոնե դու այդպես
Սոսկալի կերպով մի՛ գործիր իմ մեջ.
Որքան ես շատ եմ մտածում, այնքան
Առավել ևս դու տանջում ես ինձ:
Իրականությանն ինչո՞ւ ես նայում.
Թո՛ղ նա ինչպես որ կուզե ընթանա.
Բայց դու մեղմացրու քո հալածանքը:
Սակայն ի՞նչ պիտի ես պատասխանեմ
Հանցանքիս համար իմ թշվառ հորը:
Առավել ևս — նորեկ եղբորս...
Այսքան ժամանակ ես ամեն ջանքով
Գաղտնի եմ պահել իմ այդ հանցանքը,
Իսկ ա՞յժմ, այժմ... Օ՛հ, աստվա՛ծ, աստված,
Մի՞թե չես կարոդ փոխել սահմանած
Ահեղ օրենքդ որդեծնության
Իմ թշվառ անձիս վերաբերությամբ…
Օ՛հ, եթե միայն քո ամենատես
Աչքը թափանցեր սրտիս, հոգուս մեջ
Եվ տեսներ, թե ինչ սոսկալի դժոխք
Բոլոր շանթ-կիզող յուր տանջանքներով
Վառվում է այնտեղ, — անշուշտ դու այս հեք
Թույլ արարածիս կբանայիր քո
Դուռը գթության:

ՏԵՍԻԼ IV

Աշխեն, Սուրեն:

ՍՈԻՐԵՆ: (Մտնում է):

Աշխե՛ն, քույրի՛կս:

ԱՇԽԵՆ:

Եղբա՛յրս:

(Գրկվում են):

ՍՈԻՐԵՆ:
Անգի՛ն քույրիկս,
Օ՛հ, ահա դարձյալ ես գրկածում եմ
Եվ սեղմում եմ քեզ իմ կարոտ կրծքին:
Որի տակ սիրտս անհամբերաբար
Դողում, ցնցում էր այս ժամի համար:
Դարձյալ համբույրս իմ եղբայրական
Հանգչում է քո պարզ ճակատի վերա.
Որպես ժպիտը նինջ մտած մանկան —
Պայծառ սիրունիկ նրա դեմքի վերա:
Եվ այս համբույրս, գրկածությունս
Քնքուշ է, քաղցր, սրպես աղոթքը,
Որ բխում է մի սուրբ, անմեղ սրտից
Եվ որպես խիղճը հանգիստ, անարատ:
Բայց ինչո՞ւ, քույրիկ, դեմքդ ծածկում ես:

ԱՇԽԵՆ:

Ես խիստ հուզված եմ:

ՍՈԻՐԵՆ:

Եվ երջանիկ, որ
Եղբորդ դարձյալ տեսնում ես այժմ:

ԱՇԽԵՆ:

Այո:

ՍՈԻՐԵՆ:

Բայց ո՞ւր է հայրս,
Ես նրան չեմ տեսնում:

ԱՇԽԵՆ:

Նա այնտեղ, դուրսն է.
Սպասիր կանչեմ:

(Շտապով դուրս է գնում):

ՏԵՍԻԼ V

ՍՈԻՐԵՆ (միայն):

(Դեռ մի րոպե լուռ և զարմացած նայում է նրա ետևից):

Ինձ թվում է, թե նրա մեջ մի ուրիշ
Բան է կատարվում, որ ամեն կերպ նա
Ջանք էր գործ դնում ինձանից ծածկել.
Նրա համեստ դեմքը սաստիկ գունատ էր
Եվ մինչև անգամ — ես զգում էի —
Գրկածությանս մեջ նա դողում էր...
Հիվա՞նդ է արդյոք: Թե՞ այդպես միայն
Ինձ երևում էր, միայն այդպես թվում,
Եվ երկարատև անջատումից ետ
Քաղցր տեսության առաջին րոպեն
Այդպես է լինո՞ւմ... Այո՛, նրա կուրծքը
Սաստիկ հուզմունքից ալեկոծվում էր,
Որպես մրրկածուփ ծովի մեջ նավը:
Ախ, իմ քույրի՛կս, որպես անգին ես
Դու սրտիս համար:

ՏԵՍԻԼ VΙ

Սուրեն, Ստեփանոս, Աշխեն

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Զա՛վակս…

ՍՈԻՐԵՆ:

Հա՛յրիկ...
(գրկվում են)՝

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Վերջապես սիրտս հանգստացավ: Դու
Եկար, զավակս: Իսկ մինչև այժմ
Սաստիկ անհամբեր սպասում էի քեզ:

ՍՈՒՐԵՆ:

Ձեզ իմ գալուստս
Իմա՞ց են տվել:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:
Այո, զավակս: Ազատյանն այդ
Համբավը բերեց: Բայց ինչո՞ւ դու նախ
Քան քո տուն գալը, գնում ես ուրիշի
Գործի ետևից:

ՍՈԻՐԵՆ:

Ներիր ինձ: Հայրիկ:
Ես Ժնեվից մի հանձնարարական
Նամակ ունեի այստեղ շուտափույթ
Մեկին հասցնելու, և որովհետև
Վերջինիս տունը իմ ճանապարհի
Վրա էր գտնվում, այդ իսկ պատճառով
Լավ համարեցի ձեռքիս նամակը
Նախ տիրոջը տալ և ապա արդեն
Այդ հոգսից պրծած՝ ուղղակի տուն գալ:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Այդ լավ ես արել:
Դու չես կամեցել մի չնչին գործը
Երկուսը շինել: — Բայց դու այս ասա,
Ո՞նց ավարտեցիր համալսարանը: —
Իհարկե, — հաջող:

ՍՈԻՐԵՆ:

Այո՛, հայր, — հաջող:
Ես ավարտեցի համալսարանը:
Համալսարանից ես դուրս բերեցի
Այն ազատ զենքը, որով այսուհետ
Ես պիտի գործեմ ընդհանուր կյանքի
Եվ վաղուց ընտրած դրոշակի ներքո:
Այժմ ազատ եմ, հա՛յր: — Այսքան ժամանակ
Մանկությունիցս մինչ այս հասակս —
Դուք, իմ անգի՛ն հայր, խնամել եք ինձ
Ավելի, քան ձեր ուժերն են ներել.
Ուսումի տալով, ինձ մարդ եք դարձրել: —
Այգեպանն ամեն ջանք է գործ դնում,
Խնամում է յուր պտղատու այգին,
Որպեսզի հետո վայելե նորա
Տված պտուղները: — Դուք ևս, հայրիկ.
Որպես այգեպան, իրավունք ունիք
Եվ մե՛ծ իրավունք սպասելու ինձնից
Բարի պտուղներ: Եթե ես այժմ
Փքուն խոսքերով սկսեմ ճառել,
Թե ի՛նչ պտուղներ ես այսուհետև
Պիտի ձեզ բերեմ և թե ինչպես ես
Երախտամատույց պիտի լինիմ ձեզ, —
Հա՛յր, դոքա միայն խոսքեր կլինեն
Եվ միայն խոսքեր: — Դատարկ տոպրակը
Որքան էլ փչես, երբեք չի լցվիլ: —
Բայց, հա՛յր, եթե դուք հավատացած եք
Ձեր որդու միայն ազնվության վրա,
Ապա կթողնեք, որ այժմ լռեմ,
Հույս տալով միայն ապագայի վրա:
Սակայն ես այժմ համարձակ մի բան
Կարող եմ անել, — այն է բերնիցս
Մի բառ միայն հնչել, մի, միայն մի բառ
Շնորհակալություն — որը իհարկե
Չպիտի հասկանաք, իբրև լոկ հնչյուն,
Այլ այնպես, որպես ես այդ զգում եմ
Այստեղ, սրտիս մեջ:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Ա՛խ, հավատում եմ, հավատում, որդիս:
Ի՞նչ հարկավոր են այդպիսի խոսքեր:
Դու գոհ ես ինձնից, — այս էլ բավական
է, որ ես արդեն վարձատրված լինիմ: —
Գիտցիր, որ հայրը միշտ երջանիկ է,
Երբոր զավակը գոհ է նրանից,
Գոհ է և գիտե երախտամատույց
Լինել դեպի նա:

ՍՈԻՐԵՆ:

Բայց, աստծո՛ սիրուն,
Հա՛յր, ասացեք ինձ. ի՞նչ է պատահել
Իմ քրոջս հետ: — Նրա դեմքը, տեսեք,
Աշնանային թուխպ երկնքի նման
Տխուր է, մռայլ: — Արդյոք հիվա՞նդ է:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Իրավ, աղջիկս,
Ի՞նչ է պատահել:

ԱՇԽԵՆ:

Գլուխս ցավում է:

ՍՈՒՐԵՆ:

Այդ շատ հին երգ է:
Ամեն մի դեպքում — ընդունված բան է —
Կեղծ գլխացավը միշտ պատճառ բերել:
Իրողությունը ծածկելու համար:

ԱՇԽԵՆ:

Ես ձեզ չեմ խաբում:

ՍՈԻՐԵՆ:

Ո՛չ, դու խաբում ես,
Խաբում ես, Աշխե՛ն: Դու բաց համարձակ
Չես ուզում ասել, որ իմ գալուստս է
Քեզ այդպես դարձրել:

ԱՇԽԵՆ:

Սուրե՛ն...
(Լալիս է և ուզում է դուրս գնալ)

ՍՈԻՐԵՆ:

(Շտապով բռնում է նրա ձեռքերից և պահում է)

Ա՛խ, ների՛ր, քույրիկ, ներիր եղբորդ
Անմտությանը: Գիտեմ դորանով
Ես խոցեցի խոր քո զգայուն սիրտը. —
Բայց ի՞նչ անեմ, ի՞նչ, իմ անգի՛ն քույրիկ, —
Դու ևս պակաս չես խոցում սիրտս
Քու այդ լուռ ու մունջ մռայլ տեսքովդ:
Ախ, երբ ես եղել դու այդպես, քույրիկ.
Այդպես անտարբեր դեպ իմ գալուստը: —
Ուրիշ ժամանակ, երբ ես եկել եմ,
Դու որպես թռչնիկ, որպես մի մանուկ
Մեծ ուրախությամբ վզովս ես ընկել
Եվ անհուն սիրով սեղմել ես կուրծքիդ:
Քո հպարտությամբ բաբախող կուրծքդ
Եվ քո զանազան անմեղ հարցերով,
Ջերմ համբույրներով ինձ րոպե անգամ
Հանգիստ չես տվել: — Իսկ ա՞յժմ, ա՞յժմ,
Ո՛չ, խոստովանիր, որ քո գլուխը
Չէ ցավում երբեք: Խոստովանիր, որ
Մի ուրիշ վիշտ է կրծում քո սիրտը,
Մի ուրիշ բան է տանջում քեզ այդպես:
Օ՛հ, եթե միայն դու գիտենայիր,
Թե իմ սրտիս մեջ ի՛նչ տեղ ես բռնում:
Եթե դու միայն, միայն գիտենայիր,
Թե ո՛րպես ես քեզ սիրում եմ, քույրիկ,
Թե եղբայրական այդ սիրո համար
Ինչ անկարելի բաներ չեմ անիլ, —
Ապա դու այժմ իմ այս խոսքերին
Միայն լռությամբ չես պատասխանիլ:

ԱՇԽԵՆ:

Հավատա՛, եղբայր,
Ես ոչինչ չունիմ պատասխանելու:

ՍՈԻՐԵՆ:

Այդ պատասխանը
Չէ արդարացնում քո դրությունը:

ԱՇԽԵՆ:

Ինձ ի՞նչ կա, Սուրեն, —
Ես զարմանում եմ:

ՍՈԻՐԵՆ:

Օ՛հ, այդպես միայն
Դու ձևացնում ես: — Ապա, եկ այստեղ:
Նայիր հայելում: — Նայի՛ր, լավ նայիր, —
Այն ո՞վ է այնտեղ: — Ես չեմ ճանաչում:
Մի՞թե Աշխենը — իմ քույրն է նա:
Օ՛հ, աստված վկա, ես չե մ ճանաչում: — -
Իսկ դո ւ: Դո՞ւ ինչպես: Դու ճանաչո՞ւմ ես: —
Ո՞ւր է քրոջս զվարթագին, տեսքը,
Գոռոզ հայացքը, որի նման միայն
Մեդեյան ուներ: Ո՞ւր է գեղահրաշ
Նորա պատկերը, որն ամեն անգամ
Ինձ հիշեցնում էր վեհ Ռաֆայելի Անմահ Մադոննան:
Հապա նորա այն Վառվռուն աչքերը և սիրահամբույր
Շրթանց ժպիտը: Հապա նրա դեմքի
Անհոգ ու անվիշտ մանկական
Արտահայտությունը: — Օ՛հ, և ոչ մեկը
Չեմ տեսնում նրա մեջ, բացի մի նիհար,
Մելամաղձային, գունատված դեմքից
Եվ մի ինչ-որ խիստ տանջանքով լցված
Մեծ-մեծ աչքերից, որոնք բացորոշ
Արտահայտում են մի թշվառ դրություն,
Օ՛հ, հա՛յրիկ, հա՛յրիկ: Ինքներդ նայեք: —
Ես նոր եմ տեսնում: — Ինքներդ նայեք:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Որդի՛ս, այս քանի ժամանակ է, ինչ,
Քույրդ այդպես է. Չէ՞ որ շարունակ
Ամբողջ մի ամիս պառկած էր հիվանդ:

ՍՈԻՐԵՆ:

Քույրս հիվա՞նդ էր:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Սաստիկ ջերմ ուներ:

ՍՈԻՐԵՆ:

Եվ այդ մասին դուք
Ինձ չէի՛ք գրում:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Ինչո՞ւ իզուր քեզ,
Սիրելի որդիս, հոգս պատճառեի: —
Պանդխտությունդ էլ քեզ բավական էր:
Հիվանդ էր, պրծավ: Այժմ, փառք աստծո,
Բավական լավ է. միայն ասում է,
Որ այսօր գլուխը փոքր ինչ ցավում է:

ՍՈԻՐԵՆ:

Փոքր ինչ, ասում եք: Եվ այդ փոքր ինչը
Նրան խանգարում է գեթ փոքր ինչ ժպտա՛լ:

ԱՇԽԵՆ: (ժպտում է):

Ախ, Սուրե՛ն...

ՍՈԻՐԵՆ: (բուռն սիով գրկելով նրան)

Օ՛, քույրիկդ իմ: —
Ահա՛, դարձյալ ճանաչեցի քեզ
Այդ հրեշտակային, քաղցր ժպտի մեջ,
Որը որպես մի պայծառ արևիկ
Կենդանություն տվեց քո մռայլ դեմքին:
Օ՛հ, մի անգամ էլ, մի անգամ քույրիկ: —
Հա՛, այդպես, հրեշտակ: Մի՞թե եղբորդ
Անսահման սիրուն պիտի խնայես
Քո ժպիտները, քո ժպիտները,
Որոնց նա այնքան հաճախ սովոր էր
Տեսնել գեղանի քո դեմքի վերա,
Որոնց նա այնքան խանդով սիրում էր,
Որոնցով հրճվում, սքանչանում էր: —
Ժպիտը քաղցր է, որպես մեղրը,
Անուշ է, որպես նորաբաց ծաղիկ
Եվ պայծառ, որպես գարնանային արև:
Բայց կան ժպիտներ, որոնք ավելի
Դառն են, քան օձի սոսկալի թույնը,
Որոնք շանթում են նայողի սիրտը
Ավելի, քան մի երկնային կայծակ
Եվ որոնց տեսքից արյուն է պաղում, —
Ժպտա՛, օհ, ժպտա՛, սիրական քույրիկ.
Անդադար ժպտա: — Քո յուրաքանչյուր
Մեղմիկ Ժպիտը, որպես հոգեբուխ
Սրբազան աղոթք թեթևացնում է
Իմ եղբայրական միշտ սիրող սրտիս
Այն ծանրությունը, որ պատճառում է
Քո մռայլ տեսքը: — Ասա՛, քույրիկս
Այսուհետև դու ուրա՞խ կլինիս:
Տալի՞ս ես ինձ խոսք, որ բնավ այլևս
Ոչ մի տխուր գիծ մռայլել չի կարող
Սիրունիկ դեմքդ: — Այդ չնչին բանն եմ
Խնդրում քեզանից: Տալի՞ս ես ինձ խոսք:

ԱՇԽԵՆ:

Տալիս եմ, եղբայր:

ՍՈԻՐԵՆ:

Բայց, օ՛, եթե դու այդ բանի համար
Պիտ բռնաբարես զգացմունքիդ վրա,
Կեղծավորելով, որպեսզի միայն
Եղբորդ հաճույքը կատարած լինիս, —
Ավելի լավ է ինձ բնավ խոսք չտաս:

ԱՇԽԵՆ:

Սիրելի եղբայրս, իմ գլխացավին
Իզուր այդպիսի տալիս ես դու մեծ
Նշանակություն: Շուտով նա կանցնի
Եվ ես դարձյալ նույն Աշխեն — քույրիկդ եմ:

ՍՈԻՐԵՆ:

Եթե միայն իրավ գլխացավդ է
Ուղիղ պատճառը:

ԱՇԽԵՆ:

Հարցրու հայրիկին,
Թե չես Հավատում:

ՍՈԻՐԵՆ:

Մարդկային սիրտը
Յուր խորշերի մեջ երբեմն այնպիսի
Բաներ է ծածկում, որոնք մինչ անգամ
Ամենամոտիկ մտերիմ մարդուց
Մնում են գաղտնի, որպես գաղտնիքը,
Որոնք բնավին մազաչափ անգամ
Սրտի պատերից չեն ուզում դուրս գալ,
Այնտեղ ապրում են և մեռնում այնտեղ: —
Հայրը, կարող է այդ չգիտենալ:

ՍՏԵՓԱՆՈՍ:

Շատ խիստ ես, Սուրեն, դեպի քրոջդ
Այդպիսի չնչին անմեղ-հանցանքը:
Աշխենը հորը այնքան սիրում է
Փոխադարձությամբ կրկնապատիկը
Հարուստ լինելով, որ մտքով անգամ
Կարող չէ անցնել՝ նրանից ծածկելու
Որևէ գաղտնիք, թեկուզ այն լիներ
Մի մտադրություն — հորը սպանելու: —
Գոնե ես այդպես հավատացած եմ, —
Բայց թե դու այժմ որևէ մութ բան
Դրա սրտում գտնել, կարողանում ես, —
Այդ ես չգիտեմ: Ինձ միայն կմնա
Զարմանալ, ապշիլ և սաստիկ տանջվել
Որ զավակիս այն բոցավառ սերը
Կեղծության միայն դիմակ է եղել:

ԱՇԽԵՆ:

Օ՛հ, այլևս ձեզ չեմ կարող լսել:

(Լալիս է և դուրս է վազում):

ՊԱՏԿԵՐ II

Մի շքեղ զարդարված սենյակ Բազենյանի տանը: Աջ և դիմացը դռներ:

ՏԵՍԻԼ I

1 ԸՆԿԵՐ: (Մտնում է)

Լա՛վ, նա տանը չէ և ոչ ոք չկա:
Ես կասկածում էի, թե ամենից ուշ
Ես եմ շտապում, այնինչ, տեսնում եմ,
Որ ամենից վաղ ես եմ շնորհ բերում:
Անպիտան ծառան էլ ո՞ւր է կորել,
Որ թղթի սեղան դեռ չէ պատրաստել:
Հե՛յ, ծառա՛, ծառա՛: — Ո՞ւր կորավ այն
Անպիտան տղան: — Էյ, չեմ իմանում: —
Չկա, կորել է: Իմ ծառան լինի,
Րոպե չեմ պահիլ: Ծառա է, էլի:
Գոնե ես սկսեմ պատրաստել սեղան,
Մինչև բոլորն էլ կհավաքվեն, կգան:
(Սկսում է խաղաթղթի սեղանք պատրաստել)
Ասա, է՛լ ի՞նչ եք սեղանն հավաքում,
Երբ ամենայն օր սրանով են զբաղվում: —
Մի գործը իզուր երկուս են շինում:
Տեսնեմ իմ բախտս այսօր ո՞նց կերթա: —
Թե երեկվա պես դարձյալ տանուլ տվա:
Աստված ո՛չ անե,
Անկարելի՛ է:

II ԸՆԿ. (Մտնում է)
Ա՛, մենակ դո՞ւ ես:

I ԸՆԿ.

Ինչպես տեսնում ես:

II ԸՆԿ.

Այդ ի՞նչ ես անում.
Ծառայի դերը դո՞ւ ես կատարում.

IԸՆԿ.

Տեսնում ես, էլի, էլ ի՞նչ ես հարցնում:

IIԸՆԿ.

Ո՞ւր են մյուսները: Բազենյանն ո՞ւր է.
Նա այս ժամանակ միշտ տանն էր լինում:

IԸՆԿ.

Ես շատ գիտե՞մ, որ ինձ ես հարցնում:

IIԸնԿ.
Բաս եկ մենք նստենք, երկուսով խաղանք:

I ԸՆԿ.

Երկուսով խաղը ոչ մի ժամանակ
Համ չի կարող տալ:
(մտնում է III ընկերը):

ΙΙ ԸՆԿ.

Ահա, այժմ խո երեքը դարձանք, —
Երեքով խաղանք:

ΙԸՆԿ.

Երեքն երկուսից
Ավել է մեկով, իսկ մեկը ի՞նչ է:

III ԸՆԿ.

Է՛յ, դու ինձ ոչինչ
Նշանակություն չե՞ս տալիս, ի՞նչ է.
Ա՛, հասկանում եմ: Դու կարծում ես, թե
Հիմարի մեկն եմ, կամ երեխա եմ,
Խաղալ չգիտե՞մ, որովհետև ես
Ամենայն անգամ տանուլ եմ տալիս. —
Անպատճառ այդպես կարծում կլինիս:

I ԸՆԿ.

Բարեկամ, ի՞նչ ես այդպես բարկանում:
Ո՞վ ասաց քեզ թե հիմարի մեկն ես,
Կամ երեխա և այդ պատճառով քեզ
Նշանակություն տալ չեմ կամենում:
Եթե որ դու միշտ տանուլ ես տալիս,
Ուրեմն ես պետք է, ընդհակառակը,
Ավելի տամ քեզ նշանակություն,
Որովհետև իմ քեզնից ստացած
Օգուտն ավելի մեծ և շատ կլինի:

III ԸՆԿ.

Բայց այսուհետև բնավ չհուսաս,
Որ ինձանից դու օգուտ կստանաս.
էլ այսուհետև ես չեմ տանուլ տալ,
Օ՛, աստված վկա, էլ չե՛մ տանուլ տալ:

I ԸՆԿ.

Բայց որ տանուլ տաս:

ΙΙΙ ԸՆԿ.

Ես ասում եմ — ո՛չ.

I ԸՆԿ.

Խո ասում ես — ոչ.
Այժմ կտեսնես, ոնց կկպցնեմ
Հետևիցդ — պոչ:
Դե՛հ նստեք խաղանք:

II ԸՆԿ.

Խաղանք, լա՛վ, խաղանք:

IV ԸՆԿ.

(Մտնելով)

Սպասեք, է՛յ, սպասեցեք, ինձ մի մոռանաք:

I ԸՆԿ.

Ըհը, այս լավ է, չորս հոգի դարձանք:

III ԸՆԿ.

Ես, գիտես, եղբայր, չեմ սիրում կատակ,
Երբ որ տանուլ տամ, դու այն Ժամանակ
Ուզում ես խփիր փորումս դանակ:

I ԸՆԿ.

Նստիր, լա՛վ, սկսենք,
Հետո կտեսնենք:
(բոլորն էլ նստում են սեղանի շուրջը)

ΙΙΙ ԸՆԿ.

Ոչ, թուղթն ինձ տուր, ես պիտի բաժնեմ:

ΙԸՆԿ.

Ա՛ռ բայց մտիկ տուր, — դարձյալ կտանեմ:

IV ԸՆԿ.

Փող վայր եկեք է՛:

III ԸՆԿ.

Այդ դժվար բան չէ:

Ι ԸՆԿ.

Ահա, այս իմ ռուբլիանոցը:

ΙΙԸՆԿ.

Ահա, այս էլ իմ մի ռուբլիանոցը:

IIIԸՆԿ.

Նու, այս էլ իմը:

IVԸՆԿ.

Իսկ այս էլ իմը:
Դե՛հ, բաժանում եմ, սկսենք խաղը:
(Սկսում են մի րոպե լուռ խաղալ)

ՏԵՍԻԼ II

Նրանք և Բազենյան:

ԲԱԶԵՆՅԱՆ: (Մտնում է)

Հիանալի է, սքանչելի՛ է:
Այնպես համարձակ, ազատ մտել եք
Սեփական տունս և առանց ինձ գեթ
Փոքր ինչ սպասելու, ուղղակի նստել
Սեղանի շուրջը, սկսել եք ձեր
Թղթախաղը, որ կարծես գետինը
Այլևս ինձ բնավ չէ կրում յուր վերա:

IԸՆԿ.

Քեզ սպասելով մեր հոգիները
Ուղիղ դուրս եկան:

ԲԱԶԵՆՅԱՆ:

Եվ պե՛տք է դուրս գար
Քանի որ ես ձեզ իրավունք չեմ տվել
Առանց ինձ երբեք ոչինչ սկսել:

IIԸՆԿ.

Լա՛վ, մի բարկանար, աստծո սիրուն.
Ի՞նչ կա որ: Հենց նոր սկսեցինք մենք
Մեր թղթախաղը:

ԲԱԶԵՆՅԱՆ:

Տեղ տվեք ինձ իսկույն:
Ես ներում եմ ձեզ, որովհետև այս
Առաջին անգամն է, որ դուրս եք գալիս
Իմ պատվիրանից, հակառակ դեպքում.
Գիտեք, — թուղթ տուր ինձ — հակառակ դեպքում
Խո գիտեք էլի ձեզ ինչ կանեի:

I ԸՆԿ.

Աստված ազատի: Բայց ո՞րտեղ էիր
Այսքան ժամանակ:

ԲԱԶԵՆՅԱՆ:

Հը՛ ի՞նչ ես հարցնում,
Որտեղ որ էի:

IIԸՆԿ.

Էլ ի՞նչ ես ծածկում, —
Այդ ո՞ւմ չէ հայտնի:

I ԸՆԿ.

Հա՛, անպատճառ մի
Հողեղեն սիրուն հրեշտակի գրկում:

ԲԱԶԵՆՅԱՆ:

Դու շատ ես խոսում, քո թուղթը խաղա՛:

IIIԸՆԿ.

Բրա՛վո, ես տարա:
Հը՛, որ ասացի, էլ չե՛մ տանուլ տա.

I ԸՆԿ.

Մի ուրախանա. —
Մեջներս եկար, որ այժմ տարար:

III ԸՆԿ.

Օ՛, ես անպատճառ կտանեմ դարձյալ:

ԲԱԶԵՆՅԱՆ:

Դե՛հ, շատ մի խոսեք, շուտով բաժանեք:
(Մի րոպե լուռ խաղում են)

ՏԵՍԻԼ III

Նրանք և Չոթալյան

ՉՈԹԱԼՅԱՆ: (Մտնելով).

Կատուն ու մուկը
Մուկն ու յուղը,
Յուղն ու ժանգը,
Ժանգն ու սուրը,
Սուրն ու գայլը,
Գայլն ու այծը,
Այծն ու այգին,
Ձեզ բարիկենդան,
Մեզ բարի զատիկ:
Բարև, պարոններ.արդյոք ի՞նչպես է
Ձեր բոլորեցունց առողջությունը:
Ա՛յ դուք զբաղված եք ձեր թղթախաղով
Եվ պատասխանի ժամանակ չունեք:
Ուրեմն, փառք աստծո, բոլորեքյանդ էլ
Ողջ և առողջ եք: — Շատ ուրախ եմ, շատ:
Կատուն ու մուկը,
Մուկն ու յուղը,
Յուղն ու ժանգը. —
Գիտե՞ք, պարոններ, ես այս հրաշալի
Ոտանավորը երբ եմ սովորել. —
Բայց նախ պիտ ասեմ, որ սարսափելի
Սիրում եմ ես այս ոտանավորը,
Այնքան սիրում եմ, որքան մեծ կատուն
Սիրում է մուկը: Եվ ով որ նորա
Միտքը հասկանալ չէ կարողանում:
Նույնքան հիմար է, որքան այն մարդը,
Որ չէ հասկանում, թե ո՞նց և ինչո՞ւ
Ապրում է ինքը աշխարհիս վերա: —
Հա՛, այս հրաշալի ոտանավորը
Ես սովորել եմ այն ժամանակ, երբ
Դեռ ութ տարեկան հասակում ես
Աշակերտ էի ծխական դպրոցում. —
Իսկ այժմ ես դեռ երեսունից էլ
Ավելի կլինեմ. — ուրեմն ամբողջ
Քսան երկու տարի իմ այդ սիրելի
Ոտանավորը միտս եմ պահել: —
Ես բռա՛վո, բռա՜վո: Ա՛յ հիշողություն: —
Իսկ այդ հրաշալի ոտանավորը
Ես սովորել եմ Տեր-Ղևոնդյանի
Մայրենի լեզվի դասագրքի վրա:

ԲԱԶԵՆՅԱՆ:

Ես քո բերանի վրա կողպեք կդնեմ,
Շատախո՛ս Չոթալ: — Կարծեմ, ես տարա:

ՉՈԹԱԼՅԱՆ:

Աստված ոչ անե բերնիս կողպեք դնեք.
Ես որ չըխոսեմ, իսկույն կըմեռնեմ,
Ինչպես չուտելուց կըմեռնե կատուն:
Հապա ի՞նչ անեմ այս երկար լեզուն,
Որ աստված տվել և հետզհետե
Երկարացնում է: Եվ ի՞նչ եք կարծում:
Շատախոսելը վատ բա՞ն է միթե: —
Հա՛, ճշմարիտ է, նա ձանձրացնում է
Երբեմն լսողին, բայց և մյուս կողմից
Հարստացնում է խոսված բառերը.
Իսկ դուք գիտե՞ք, որ ամեն մի բերնից
Դուրս թռած բառից մարդ միշտ կարող է
Մի բան սովորել, ինչպես կարող է
Սովորել գրքից: Ինչպիսի էլ որ
Լինի այդ բառը — խելոք թե հիմար, —
Այդ միևնույն է, նա դարձյալ մի բան
Կարող է սովորել: Եվ չնայելով որ
Այդ սովորածը միևնույն կլինի:
Թե մի ահագին խորխորատում մի
Կաթիլ ջուր ընկնի, բայց խո նա դարձյալ
Բան կըսովորի. հենց դրա համար էլ
Առածն ասում է «մի կաթիլ ջուրն էլ
Շահ է ջրաղացին»: Ես ու իմ աստված,
Խելոք է աստված:
(Այդ խոսակցության ժամանակ ծառան մտնում է և Բազենյանի ականջում բան է ասում)

ԲԱԶԵՆՅԱՆ (տեղից վեր կենալով)

Պարոններ, խնդրեմ մյուս սենյակըգնաք,
Մեկը եկել է ինձ այցելության:

Ι ԸՆԿ.

Վա՛, ի՞նչ ես ասում, խաղը կիսա՞տ մնա:

ΙΙΙ ԸՆԿ.

Ի՞նչ ժամանակ է. հազիվ տանում եմ:

ԲԱԶԵՆՅԱՆ:

Ես ձեզ ասում եմ կորե՛ք մյուս սենյակ.
Խո գիտեք, որ ես չեմ սիրում կատակ:
Դե՛հ, շո՛ւտ, շո՛ւտ արեք:

ՉՈԹԱԼՅԱՆ:

Հիմա չի՞ լիսիի որ այցելողին
Մյուս սենյակ տանեք:

ԲԱԶԵՆՅԱՆ:

Ո՞ւր տանեմ, հիմար, չգիտե՞ս որ այն
Իմ ննջարանս է:

ՉՈԹԱԼՅԱՆ:

Եվ ավելի լավ, եթե իհարկե
Այցելուն սիրուն մի Վեներա է:

ԲԱԶԵՆՅԱՆ:

Էլ ինչ եք նայում, դուք ինձ չե՞ք լսում:

I ԸՆԿ.

Գնում ենք, գնում, էլ ի՞նչ ես գոռում:

ԲԱԶԵՆՅԱՆ:

Շո՛ւտ կործանվեցեք:

Ι ԸՆԿ.

Պետք է սեղանն էլ մեր հետը տանենք.
Այնտեղ խո պարապ չըպետք է նստենք:
Դեհ վերցրեցեք:

ՉՈԹԱԼՅԱՆ:

Կատուն ու մուկը,
Մուկն ու յուղը,
Յուղն ու ժանգը
Սուրն ու գայլը:
Այծն ու այգին,
Ձեզ բարեկենդան,
Ձեզ բարի զատիկ,

ԲԱԶԵՆՅԱՆ:

Հիմարն ու գիժը,
Գիժն ու էշը,
Էշն ու խուլը,
Քեզ մի լավ ապտակ,
Ինձ ներողություն:
Դու էլ դուրս կորիր:
(Դուրս է ձգում մյուս սենյակը և դառնալով ծառային)
Գնա ներս հրավիրիր:
(Ծառան դուրս է գնում)

ՏԵՍԻԼ III

Բազենյան, միայն, հետո Աշխեն

ԲԱԶԵՆՅԱՆ,

Դարձյալ եկել է: Տե ր իմ, երբ պիտի
Այս խեղճ աղջիկը ինձ հանգիստ թողնի:
(Գնում է դեպի մյուս սենյակի դուռը և այնտեղից դեպի ներս)
Մի ձայն չլսեմ, թե չէ — լսո՞ւմ եք —
Չգիտեմ, ինչ կանեմ:

ԱՇԽԵՆ: (Շտապով մտնում է)

Օ՛հ, վերջապես ես դարձյալ քեզ մոտ եմ…
Ինչո՞ւ ինձ այսքան սպասեցնել տվիր.
Վախենում էի, թե մի գուցե ինձ
Այժմ էլ չընդունես, — ո՛չ, այսինքն ես
Ուզում էի ասել — մի գուցե այժմ էլ
Տանը չլինես, ինչպես շատ անգամ
Վերջին օրերս այդ պատահել է,
Երբ ես եկել եմ քեզ այցելության:
(Ձեռագիրն այստեղ ընդհատվում է):
Изображение
Аватара пользователя
Harutin
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

ՆԱՐ – ԴՈՍ

Сообщение Harutin » 23 окт 2010, 00:47

Հենակներով մարդը

Текст:
Դրամա 1 գործ.

ԳՈՐԾՈՂ ԱՆՁԵՐ

ԱՐԱՄ

ՖԼՈՐԱ

ՌՈԻԲԵՆ

ՍՈՒՐԻԿ

ԱՂԱԽԻՆ

ԴԱՅԱԿ

Հյուրասենյակ շքեղորեն զարդարված: Դիմացը դուռ, որը եթե բացվի՝ երևում է նախասենյակը մուտքի դռնով, սեղանային հայելիով և վերնազգեստի կախարանով: Աջ կողմը դարձյալ դուռ դեպի ներքին սենյակները: Ձախ կողմը պատուհաններ դեպի հրապարակ, ուր երևում են հասարակական պարտեզի ծառերի կատարները:

Գարնանային վճիտ օր, կեսօրից քիչ անց: Աջ դռնից մտնում է աղախինը և գնում է մուտքի դուռը բանալու: Դրսից մտնում է դայակը՝ առջևից գլորելով մանկական մի փոքրիկ սայլակ, որի մեջ քնած է Ֆլորայի մանուկը: Նրան հետևում է Ֆլորան շատ գեղեցիկ մի կին 27 տարեկան, ճաշակով հագնված, առանց գլխարկի: Նրանք վերադառնում են պարտեզից:

Ι

Ֆլորա, դայակ աղախին:

ՖԼՈՐԱ. Սուրիկը դեռ չի՞ եկել:

ԱՂԱԽԻՆ. Ոչ:

ՖԼՈՐԱ. Ոչ էլ պարո՞նը:

ԱՂԱԽԻՆ. Ոչ էլ պարոնը:

ՖԼՈՐԱ. Իսկ սուրճը պատրա՞ստ է:

ԱՂԱԽԻՆ. Այո:

ՖԼՈՐԱ. Զարմանալի է, ինչու Սուրիկն այսքան ուշացավ:

Բոլորը դուրս են գնում աջ դռնից: Քիչ հետո աղախինը նորից մտնում է և գնում է մուտքի դուռը բանալու. Մտնում է Արամը՝ 30—35 տարեկան բարձրահասակ մի զինվորական մաշված արևվառ երեսով, հնամաշ մոխրագույն շինելով, առանց ուսադիրների և մոխրագույն մորթե փափախով՝ սպայական կոկարդով, նա ոտքի մեկը չունի և թևերի տակ կրում է հենակներ: Մի հատիկ ոտին հագած երկարաճիտ կոշիկ:

II

Արամ և աղախին (նախասենյակում):

ԱՂԱԽԻՆ. Ո՞ւմ եք կամենում:

ԱՐԱՄ. Ես կուզեի տեսնել տիկին... տիկին Ֆլորային:

ԱՂԱԽԻՆ. Ձեր անո՞ւնը:

ԱՐԱՄ. Անունս պետք չէ: Ասացեք` մի մարդ շինելով և հենակներով, — ինչպես տեսնում եք:

ԱՂԱԽԻՆ.Դուք օֆիցե՞ր եք, թե...

ԱՐԱՄ. Ինձ հարցաքննելու կարիք չկա, սիրելիս:

ԱՂԱԽԻՆ.Ոչ, ես նրա համար եմ հարցնում, որ գուցե դուք պարոնին եք ուզում: Նա ծառայում է Կարմիր Խաչի մեջ, և դուք կարող եք...

ԱՐԱՄ. Ոչ, սիրելիս, ես, կարծեմ, պարզ ասացի, ես ուզում եմ տեսնել տիկին Ֆլորային:

ԱՂԱԽԻՆ. Շատ բարի: Ապասեցեք այստեղ: (Գնում է):

Արամը մտնում է և կանգնում է դռան մոտ սպասողական դրության մեջ: Քիչ հետո մտնում է Ֆլորան: Արամին տեսնելուն պես նա հանկարծ մի թույլ ճիչ է արձակում, մեկ ուզում է ետ փախչել սարսափահար, բայց մեկ էլ մնում է ծայրահեղ զարմանքից տեղն ու տեղը գամված:

III

Արամ և Ֆլորա:

ՖԼՈՐԱ.(չհավատալով իր աչքերին).Արամ՛…

ԱՐԱՄ(կամաց սիրով և կարոտով). Այո, այս ես եմ: Ֆլորա:

ՖԼՈՐԱ. Մի՛թե... մի՛թե... (Երերվում է և չընկնելու համար նստում է մոտը դրած աթոռի վրա, սարսափից և զարմանքից չռած աչքերը միշտ հառած Արամի աչքերին):

ԱՐԱՄ. Այո, մեռելները հարություն չեն առնում, բայց եթե պատահի, որ հարություն առնեն, անշուշտ այսպիսի ահ ու սարսափ կազդեն, որքան էլ ծով արցունք լինի թափված նրանց համար: Ես քեզ տեսա այնտեղ, պարտեզում, բայց չմոտեցա, վախենալով այս վայրկյանից և մեկ էլ այն պատճառով, որ դու... (Խուլ ձայնով) մենակ չէիր... (Լռություն: Կամաց մոտենում է Ֆլորային):

ՖԼՈՐԱ. (աչքերը փակում է և վախից կուչ գալիս):

ԱՐԱՄ. Մի վախենար: Վրեժը չէ, որ ինձ բերել է քեզ մոտ, այլ կարոտը, անձկությունը, որից այսքան ժամանակ տառապել եմ հեռավոր մենությանս մեջ: Թեև դու իմը չես այլևս, բայց թույլ տուր մեր տեսակցության գեթ այս առաջին վայրկյանին իմս համարեմ քեզ և առնեմ քեզանից իմ այսքան տարվա կարոտը: (Համբույրներ է դրոշմում նրա ձեռքին և գլխին):

ՖԼՈՐԱ. Մի՛թե այս երազ չէ...

ԱՐԱՄ. Երազ... Ո՞ր երազը կարող է այնքան հնարամիտ լինել, որքան իրականությունը, մանավանդ այս իրականությունը: Ով կարող էր երևակայել, թե ես քեզ պիտի հանդիպեի այսպես և այստեղ, — այս օտար տան մեջ, ուր մտա սիրտս սեղմելով...

ՖԼՈՐԱ (լալիս է). Ես մեղավոր չեմ: Արամ: Հարցրու մորդ, քրոջդ, նրանք էլ կվկայեն, որ ես միշտ հուսացել եմ և սպասել...

ԱՐԱՄ. Մի լա: Ես արդեն հարցրել եմ և ամեն բան գիտեմ:

ՖԼՈՐԱ(զսպելով իրեն).Քո անունը մեզ ցույց տվին անհետ կորածների ցուցակի մեջ և բացատրեցին, թե դու կամ սպանված ես և դիակդ մնացել է կռվի դաշտում, կամ թե, լավագույն դեպքում, գերի ես ընկել: Եվ որովհետև դրանից հետո համարյա ամբողջ չորս տարի ոչ մի տեղեկություն չունեինք քեզնից, մեզ ուրիշ բան չէր մնում եզրակացնելու, եթե ոչ այն, որ պատահել է՝ ամենավատ դեպքը, այսինքն որ դու սպանվել ես, այլապես, եթե գերի լինեիր ընկած, մի թե գոնե մի հատիկ նամակ չէինք ստանալ քեզնից ամբողջ չորս տարվա ընթացքում:

ԱՐԱՄ (որ նստել է). Իսկ ես սկզբում շարունակ գրում էի և որովհետև պատասխան չէի ստանում, վերջը դադարեցի գրել: Հազար ու մի կասկածներ էի անում, մեկը մյուսից մռայլ, մեկը մյուսից հուսահատական: Մտածում էի — թշնամի՞ն է արդյոք ներս խուժել և սրի անցրել, փախստակա՞ն են դարձել, թե զոհ են գնացել որևէ համաճարակ հիվանդության: Մեզ փակել էին կոնցենտրացիոն լագերի մեջ, ինչպես անասունները գոմի մեջ, և թե ինչ էր կատարվում աշխարհիս երեսին, մենք գերիներս, ոչինչ չգիտեինք:

ՖԼՈՐԱ. Ուրեմն դու գերի էիր ընկել:

ԱՐԱՄ. Այո: Մերոնք փախան և ինձ թողին ընկած՝ փշրված ոտով: Ինչու ոտիս տեղ գանգս չփշրվեց, — այս սոսկալի անոթը, որի մեջ ամբարված են բոլոր տանջանքների սաղմերը: Ինչ տառապանքներ էին, որ ես կրում էի այնտեղ... Ֆիզիկականը չեմ ասում, այլ հոգեկանը... Եվ որ մտածում եմ, թե այս բոլորը չէր լինի, եթե նամակներիցս գեթ մեկը հասներ ձեզ և ձեզնից մի լուր ունենայի...

ՖԼՈՐԱ. Դու քոնն ես ասում: Հապա իմ հոգեկան տանջանքները... Սկզբում շարունակ դողալ թանկագին մարդու կյանքի համար և ապա համարյա չորս տարի ապրել անստուգության, սպասումի և հուսալքումի մեջ... Հապա նյութական զրկանքները, առօրյա ապրուստի հոգսը, ինչ պիտի աներ մեզ այն չնչին նպաստը, որ ստանում էինք մենք: Մայրդ պառավ և շարունակ հիվանդ, քույրդ՝ դասերի ետևից և վերցրածը իր անձնական պետքերին էլ հազիվ էր բավականանում, ես փոքրիկ երեխան ձեռքիս: Սկզբում, քանի մայրդ շատ չէր հիվանդ և այսպես թե այնպես կարողանում էր նայել երեխային, ես ինձ համար մի փոքրիկ պաշտոն գտա Կարմիր Խաչի մեջ. բայց հետո ստիպված էի թողնել, որովհետև մայրդ ինքն արդեն խնամքի կարոտ դարձավ, և երեխան մնացել էր բոլորովին անտեր. Վերջը քույրդ ամուսնացավ, մորը տարավ իր մոտ: Մնացել էի մեն-մենակ, ապրուստի միջոցներից միանգամայն զուրկ, տանը բան չմնաց, որ չծախեի:

ԱՐԱՄ (Սառն ու բազմախորհուրդ կերպով). — Ինչո՞ւ, մի՞թե ոչ ոք չէր օգնում…

ՖԼՈՐԱ. Ո՞վ պիտի օգներ:

ԱՐԱՄ (հանգիստ): Կարմիր Խաչի պարոնը...

ՖԼՈՐԱ. (առանց շփոթվելու, վիրավորված ինքնասիրությամբ): Ի՞նչ ես ուզում ասել դրանով: Որ ես ամուսնացա՞ նրա հետ:

ԱՐԱՄ. Ոչ, այդ չեմ ուզում ասել...

ՖԼՈՐԱ. Հապա ուրիշ ի՞նչ:

ԱՐԱՄ (հապաղելով և չի նայում նրան). Ուրիշ այն, որ ինձ... ուրիշ բան ասացին...

ՖԼՈՐԱ.Ուրիշ բա՞ն: Ի՞նչ: Ո՞վ:

ԱՐԱՄ. Ով որ...

ՖԼՈՐԱ (զսպված վրդովմունքով). Կիսաբերան մի խոսիր, Արամ: Ասա ուղղակի, որ քույրդ է ասել:

ԱՐԱՄ (լռում է մռայլ հանգստությամբ և շարունակում է չնայել նրան):

ՖԼՈՐԱ. Ինչո՞ւ ես լռում և ինչո՞ւ չես նայում ինձ: Տեսնում ես ես չեմ վախենում, որովհետև զզվելի բամբասանքի և զրպարտության դեմ ես ուրիշ զգացում չեմ կարող ունենալ, բացի նողկանքից: Իսկ գիտե՞ս ինչու է նա բամբասել և զրպարտել ինձ. — որովհետև ես այլևս չկամեցա, որ նա իմ աղջիկ պարոնը լիներ, իսկ ես նրա աղախինը:

ԱՐԱՄ. Այդ նորություն է ինձ համար:

ՖԼՈՐԱ. Օ՛, իհարկե, այս բանը խո չէր ասի քեզ: Եվ, լավ իմացիր, այս նորությունը ես այնուամենայնիվ չէի հայտնի քեզ, եթե դու հավատացած չլինեիր նրա զզվելի բամբասանքներին:

ԱՐԱՄ. Նախ՝ ես չասացի, թե ինչ է ասել նա, և երկրորդ...

ՖԼՈՐԱ. Ինչի՞ս պետք է, որ ասես: Քո խոսակցության եղանակը և քո ակնարկներն արդեն իրենք աղաղակում են, թե չարամտությունը, չկամությունն ու նախանձն ինչեր են փսփսացել ականջիդ: Իմ ամենամեծ դժբախտությունն այն էր, որ ես հնարավորություն չունեի իմ ձեռքի աշխատանքով ապրելու և ուզեի-չուզեի՝ պետք է նստեի նրա ձեռքին: Եվ որովհետև նա մի կտոր հաց էր շպրտում ինձ, իր իրավունքն էր համարում ամեն կերպ ստորացնելու ինձ, վիրավորելու ինքնասիրությունս: Շարունակ գանգատ ու քրթմնջոց, շարուկ երեսովս էր տալիս իմ ու երեխայիս կերած մի կտոր հացը, ում մոտ ասես գանգատվում էր, թե մենք մի-մի ծանր բեռ ենք դարձել իր վրա: Իսկ այն, որ տան ամբողջ հոգսն ինձ վրա էր, որ եփող-թափողն ես էի, որ լվացող-կարկատողն ես էի, որ իր հիվանդ մոր խնամողն ես էի, — այդ բոլորը ոչինչ, այդ բոլորը չէր երևում նրա աչքին: Իմ տեղ մի վարձկան աղախին լիներ, ավելի հարգանք ու պատիվ կվայելեր, քան թե ես, որ իր ընտանիքի անդամն էի, իր դժբախտ եղբոր դժբախտ կինը, նրա զավակի թշվառ մայրը: Իմ վիշտը, իմ տառապանքները հերիք չէին և նա էլ մյուս կողմից էր թունավորում իմ կյանքը: Մի անգամ նույնիսկ այնպիսի դրության հասցրեց ինձ, որ քիչ մնաց առնեի երեխաս և գնայի գետը նետեի ինձ, որպեսզի միանգամից ազատվեի այդ դժոխքից: Ասե՞լ է նա քեզ այս: Իհարկե, չէ: Նա կարող էր միայն ուրիշ բան ասել, որպեսզի ամբողջ մեղքն ինձ վրա ձգե: Ամոթ նրան:

ԱՐԱՄ. Ես նրա ասածներին ոչ մի կարևորություն չեմ տվել և քո գանգատներն էլ միանգամայն ավելորդ են:

ՖԼՈՐԱ. Ինչպե՜ս թե ավելորդ են: Ուրեմն դու չես ուզում իմանալ, թե ինչից ստիպված ես այս քայլն արեցի:

ԱՐԱՄ. Չեմ ուզում, որովհետև դրանով ոչինչ չի ուղղվի: Դու ես մեղավորը, թե քույրս, չարաբաստիկ անհետ կորածների ցուցակն է եղել պատճառը, թե այն հանգամանքը, որ իմ գրած նամակներից ոչ մեկը չի հասել ձեզ, — այդ բոլորն այժմ մեկ չէ՞ ինձ համար: Եթե ես մանրակրկիտ կերպով պրպտեմ և գտնեմ դժբախտությանս իսկական պատճառը, դրանով գեթ մի մազաչափ կփոխվի իմ վիճակը: Առանց քո ասելու էլ ես շատ լավ գիտեմ, որ իմ գնալուց հետո քո դրությունը նախանձելի չպիտի լիներ: Մի կողմից այդ, մյուս կողմից էլ այն, որ քեզ ու քեզ վճռել ես, թե ես այլևս չկամ, բավական է եղել, որ միանգամայն ազատ համարես քեզ և...

ՖԼՈՐԱ (շանթահար).Ի՞նչպես թե ինձ ու ինձ վճռել եմ...

ԱՐԱՄ (շարունակելով անողոք հանգստությամբ).Դու տառապել, համբերել և սպասել ես այնքան, որքան պատշաճ է եղել, որքան, հնարավոր է եղել, որքան կարող է տառապել, համբերել և սպասել մի ջահել, գեղեցիկ այրի կին, մինչև որ...

ՖԼՈՐԱ (գրեթե ճչալով). Արա՛մ...

ԱՐԱՄ. ...մինչև որ բախտի անիվը հանկարծ դարձել է և առջևդ բաց է արել մի նոր կյանքի դուռ, — ըստ ամենայնի բախտավոր, բարեկեցիկ ու երջանիկ կյանքի, ինչպես տեսնում եմ այստեղ, քո շուրջը և քեզ վրա: Խոստովանում եմ, ես երբեք չէի կարող այդպես զարդարել և շրջապատել քեզ այսպիսի շքեղությամբ, և դու...

ՖԼՈՐԱ (ծայրահեղ վրդովմունքի հանկարծական բռնկումով). Լռիր, Արամ, լռիր, բավական է: Ո՞վ է իրավունք տվել քեզ ինձ վիրավորելու: Ի՞նչ է նշանակում՝ ինձ ու ինձ վճռել եմ: Ի՞նչ է նշանակում ջահել, գեղեցիկ այրի կին: Ի՞նչ ես ուզում ասել դրանով:

ԱՐԱՄ (նույն հանգստաթյամբ). Ոչինչ ավելի քան ինչ որ ասացի:

ՖԼՈՐԱ. Ես քո լեզուն չեմ հասկանում: Նայիր ուղիղ աչքերիս և պարզ ասա ի՞նչ ես ուզում հասկացնել այդ ակնարկներով:

ԱՐԱՄ (շեշտակի նայում է նրա աչքերին զսպված, ներքին զայրույթով): Ահա նայում եմ ուղիղ աչքերիդ և պարզ ի պարզո ասում (շեշտելով յուրաքանչյուր բառը). — դու շատ ես շտապել քեզ ազատ համարելու…

ՖԼՈՐԱ (զարմացած) . Ինչպե՞ս...

ԱՐԱՄ (շարունակելով). Որովհետև ես դեռ կայի, դեռ գոյություն ունեի:

ՖԼՈՐԱ (վրդովմանքով). Ես գիտեի՞ այդ:

ԱՐԱՄ (ավելի հանգիստ). Իսկ դու գիտեի՞ր, որ չկամ: Համոզվա՞ծ էիր, որևէ հաստատ ապացույց ունեիր ձեռքիդ:

ՖԼՈՐԱ. Ցուցակը...

ԱՐԱՄ. Այո, անհետ կորածների, բայց ոչ սպանվածների: (Սպանիչ հայացքով): Այնպես չէ՞:

ՖԼՈՐԱ (կարճ ժամանակ չի իմանում ինչ ասի, հետո հանկարծ սկսում է լալ) — Անխիղճ, անաստված... Նրա համար էին իմ այնքան տարիների զրկանքներն ու տառապանքները քո պատճառով և քեզ համար, որ դու վերջը գաս և վիրավորե՞ս իմ զգացումները: Ամբողջ օրեր եմ մթնացրել քո մասին մտածելով, ամբողջ գիշերներ եմ լուսացրել անքուն, լալով քեզ համար, ամբողջ տարիներ ականջս ձենի է եղել, որ քո մասին մի լուր առնեմ, քրոջդ թուք ու մուրը կրել եմ անտրտունջ քո խաթեր, և դու ասում ես, թե շա՞տ եմ շտապել: Ամբողջ չորս տարի վշտի և հուսահատության մեջ սպասելը շատ շտապել է նշանակում, հա՞: Լավ, մինչև ե՞րբ սպասեի: Եվ ուրիշ ի՞նչ ապացույց կարող էի ունենալ, եթե ոչ այն, ինչ որ ինձ տվին և ասացին պաշտոնապես: Եվ, վերջապես, չէ՞ որ այս բանն ես արեցի գլխավորապես քո զավակի համար, նա սոված էր, նա տկլոր էր, իսկ ես մենակ, անօգնական, հասկանում ես դու: Իսկ դու բանն այնպես ես դուրս բերում, որպես թե ես օգտվել եմ առիթից և աշխատել եմ կարելույն չափ շուտ ազատվել քեզնից: Այդպե՞ս ես ճանաչել ինձ մեր չորս տարվա կենակցության ժամանակ: Եվ դու ասում ես, թե վրեժը չէ, որ քեզ բերել է ինձ մոտ: Ահա՛ թե որտեղ երևաց այն ուրիշ ասել է քեզ քույրդ իմ մասին, ահա թե որ աստիճան դու կարևորություն չես տվել նրա ասածներին: (Շարունակում է լալ):

ԱՐԱՄ (կարճ լռությունից հետո): Ֆլորա, հանգստացիր և խնդրում եմ ներիր ինձ: Երկինքը վկա, ես ոչ մի վատ զգացումով չեմ եկել քեզ մոտ և բնավ միտք չունեի որևէ հանդիմանություն անելու քեզ հենց թեկուզ միայն նրա համար, որ այդ ավելորդ կլիներ և դրանով չէր դառնա անցյալը: Բայց եթե, այնուամենայնիվ, անախորժ խոսքեր թռցրի բերնիցս, որոնց համար ես այժմ զղջում եմ, այդ պետք է վերագրես այն բանին, որ... (լացագին): Ֆլորա, հասկանո՞ւմ ես արդյոք, թե ինչ է կատարվում այս րոպեին իմ հոգու մեջ: Չէ՞ որ դու իմն էիր, իմ հարազատը, իմ պաշտելին և թվում էր թե՝ իմ անբաժանելին: Մինչդեռ ահա դու նստած ես այդտեղ, իմ հանդեպ, այդքան գեղեցիկ, այդքան ցանկալի ու ըղձալի ինձ համար, և ես իրավունք չունիմ նույնիսկ մատով շոշափելու քեզ, ու չգիտեմ ինչ անվանեմ քեզ: Եվ իմ դժբախտության ամբողջ ահռելիությունը երբեք չեմ զգացել այնպես ուժգին, այնպես ցավագին, ինչպես զգում եմ այժմ, այստեղ, քեզ մոտ, քեզ տեսնելով: Ու միևնույն ժամանակ երբե՛ք այնպես ողորմելի, այնպես անզոր ու անկար չեմ զգացել ինձ, ինչպես այստեղ, այս օտար տան մեջ, ուր մտել եմ ես՝ չգիտեմ իբրև ինչ — իբրև օտարական, իբրև անկոչ հյուր, թե՞ իբրև մի մուրացկան: Չէ որ իմ հինգ տարվա տաժանակիր խաչակրությունից ես վերադառնում էի այն հավատով, թե քո գրկի մեջ պիտի թաղեմ ու մոռանամ իմ տեսած ու կրած բոլոր զարհուրանքները և պիտի վերապրեմ նոր կյանքի երազներով, մինչ, դեռ այդ գիրկը ես փակ եմ գտնում ինձ համար: Իմ միակ հույսը, իմ միակ ապավենը, իմ փրկության խարիսխը դու էիր, մինչդեռ քո մեջ ես գտնում եմ միայն իմ վերջնական կործանումը, իմ գերեզմանը... (լռում է լացակումած):

ՖԼՈՐԱ (ծայր աստիճան հուսահատությամբ). — Ա՛խ, այս ինչ դրություն է, տեր իմ աստված...

ԱՐԱՄ. Այո, հասկանում եմ, քեզ համար ևս ծանր է: Բայց վնաս չունի, ես շուտով կգնամ և դու... Բայց ներիր, ես պարտավոր եմ կծել շրթունքներս, որպեսզի նորից մի ավելորդ խոսք չթռցնեմ բերնիցս: Դու մեղավոր չես: Բա՞խտը, ճակատագի՞րը: Ոչ, այստեղ վերացականն էլ մեզ չունի: Այստեղ մարդկային չարագործությունն է եկել իր դիվային խաղը խաղալու ինձ և ինձպես տասնյակ ու հարյուր հազարավորների հետ: Որ սատանան կարող էր հնարել այն դժոխքը, որ ես տեսա, որի մեջ ապրեցի և որի հետևանքն ահա նստած եմ առջևդ: Եվ իմ դժբախտությունը խո մենակ այն չէ, որ ես խեղանդամվել, անպետք ու անօգուտ մի կիսամարդ եմ դարձել և զրկվել եմ իմ բնից, իմ օջախից, իմ երջանկությունից: Իմ թերևս ամենամեծ դժբախտությունն այն է, որ ես անզոր եմ միանգամայն, որ ես մի մոծակի չափ անգամ կարողություն չունիմ խայթելու նրանց, որոնք իմ այսքան դժբախտության պատճառը դարձան, մինչդեռ հոգուս մեջ այնպիսի մի կրակ է բորբոքվում, որ կարող է լափել ամբողջ աշխարհը: Այդ կրակի ուժը առաջին անգամ ես զգացի այստեղ մտնելուց առաջ, այնտեղ, պարտեզում, երբ հեռվից տեսա քեզ գուրգուրելիս այն մանուկը… սայլակի մեջ… Ու չմոտեցա, որպեսզի ակամա... ոճրագործ չդառնամ...

ՖԼՈՐԱ (բնազդական սարսափով). — Արա՛ մ... ես վախենում եմ քեզնից…

ԱՐԱՄ. Անհոգ մնա: Ես դեռևս խելքս չեմ կորցրել: Ճիշտ է, ես գիտեմ, որ այդ տեսարանը մի անտանելի ծանր ու անվանելի մեզձավանջ պիտի դառնա ինձ համար, բայց և այնպես որոշել եմ պինդ պահել գիտակցությանս սանձը, և քանի այդ սանձը իմ ձեռքին կլինի, իմ ցասման զոհը չեն կարող լինել նրանք, որոնք մեղ չունին դժբախտությանս մեջ: Բարեբախտաբար, ես դեռ ամեն բան չեմ կորցրել, դեռևս պահպանում եմ մի բան, որը ոչ ոք չի կարող խլել ինձնից, իմ զավակը: Եվ եթե կա մեկը, որ այսուհետև պիտի կապի և հաշտեցնի ինձ այս աշխարհի և մարդկանց հետ, այդ միայն նա պիտի լինի, և ես ուրիշ ոչ մի հույս ու սպասելիքներ չունիմ:

ՖԼՈՐԱ (ուրախացած, որ առիթ ունի խոսակցությանը փոխելու). — Ի դեպ դու գիտե՞ս, որ Սուրիկն արդեն դպրոց է հաճախում:

ԱՐԱՄ.Այո, ասացին: Եվ ես սպասում եմ, թե երբ պիտի կանչես նրան, որ տեսնեմ:

ՖԼՈՐԱ. Այս րոպեին նա տանը չէ: Առավոտյան դպրոց գնաց: Երեկվանից արձակել են ամառվա համար: Այսօր վկայականները պիտի բաժանեին: Երևի շուտով կգա:

ԱՐԱՄ. Լա՞վ է սովորում:

ՖԼՈՐԱ. Շատ: Դեռ դպրոց չտված՝ արդեն գրում ու կարդում էր:

ԱՐԱՄ.Մեծացել, փոխվել է, իհարկե:

ՖԼՈՐԱ. Որ տեսնես, չես ճանաչի: Ով տեսնում է, չի հավատում, թե ութ տարեկան է — այնքան է բարձրացել: Իսկ քո գնացած ժամանակ ինչքան փոքրիկ էր և թմբլիկ:

ԱՐԱՄ. Երևակայիր, մոռացել եմ նրա պատկերը, որքան աշխատում եմ մտաբերել — չեմ կարողանում: Լուսանկարը, քոնն էլ հետը, շարունակ ծոցումս էի ման ածում, երկուսն էլ կորցրի: Կարծում եմ, որ վիրավորվածս ժամանակ կամ ընկել են ծոցիցս կամ հանել են հուշատետրիս և մյուս թղթերիս հետ: Ոչինչ այնքան չէի սիրում, որքան նրա ձեռքի այս մասը (ցույց է տալիս իր ձեռքի և դաստակի միացման տեղը), ուր մսերը ծալ-ծալ դրված էին իրար վրա: Հիշում ես. երբեմն որ սերս հանկարծ բռնում էր, այնպես պինդ հուպ էի տալիս կրծքիս, որ սկսում էր լաց լինել, և դու էլ միշտ կռվում էիր հետս այդ բանի համար. «Ինչ ես արջ ու քոթոթ խաղում» — ասում էիր դու և երեխան ձեռքիցս խլում. Մենք այդպես էլ անվանում էինք նրան — Քոթոթ. (Խոր հոգոց քաշելով): Ա՛խ, ինչ երջանիկ ժամանակներ էին: Եվ այդ բոլորը գնաց, կորավ հավիտյան: Խաչ բոլոր ցնորքների վրա...

Երկարատև ծանր լռություն: Ներքին սենյակներից լսվում է Սուրիկի ձայնը, որ կանչում է՝ «Մամա՛, մամա»:

ՖԼՈՐԱ. Ահա նա: (Արագ դիմում է դեպի աջ դուռը և կանչում է դեպի դուրս): Սուրիկ այստեղ եմ, եկ այստեղ:

Ներս է վազում Սուրիկը մի թուղթ ձեռքին: Նրա աչքերը վառվում են ուրախությունից:

IV

Արամ, Ֆլորա և Սուրիկ:

ՍՈԻՐԻԿ. Մամա՛, մամա՛ ջան, փոխվում եմ: Տեսեք: (Տալիս է ձեռքի թուղթը):

ՖԼՈՐԱ. Նախ ինձ ասա՝ որտեղ էիր մինչև այժմ:

ՍՈԻՐԻԿ. Գնացի հայրիկի մոտ, որ վելոսիպեդն առնել տամ, այնտեղ չէր. մոռացել էի, որ այսօր տոն է: Հետո ոչ մի տեղ չեմ գնացել, ուղղակի եկա տուն: Մամա ջան, մամա, տեսեք բոլորը 4 և 5 ունեմ: Իսկ իմ զույգը մնաց:

ՖԼՈՐԱ (նայելով վկայականը). Լավ է, շատ լավ է: Եկ համբուրեմ:

ՍՈԻՐԻԿ (այն միջոցին, երը մայրը համբուրում է, փսփսում է նրա ականջին). Մամա, ով է այդ զինվորը:

ՖԼՈՐԱ (ծիծաղում է Արամին). Կարծում է, թե զինվոր ես, (Երեխային): Եկ այստեղ: (Նրա ձեռքից բռնած՝ մոտեցնում է Արամին) Գիտե՞ս ով է սա: Սա այն հայրիկն է, որ պատերազմ էր գնացել, որի մասին, հիշում ես, շատ եմ պատմել քեզ:

ՍՈԻՐԻԿ (զարմացած նայում է Արամի աչքերին). Այն հայրի՞կը...

ԱՐԱՄ (կծու հեգնանքով). Այո, այն հայրիկը, ջանիկս, և ոչ նոր հայրիկը...

ՖԼՈՐԱ (շփոթվում է և շառագունում):

ՍՈԻՐԻԿ. Բայց մաման ասում էր, թե դուք սպանված եք:

ԱՐԱՄ. Մաման սխալվել է. ես միայն վիրավորված եմ եղել, այ տես (ցույց է տալիս կտրած ոտը):

ՍՈԻՐԻԿ. Հիմա մի ոտով եք ման գալի՞ս:

ԱՐԱՄ. Չէ, երեք ոտով: Այ տես, այս մեկ (ցույց է տայիս իր մի հատիկ ոտը), այս էլ երկու (ցույց է տալիս հենակները): Մեկ և երկու, կլինի երեք, (Ծիծաղում է):

ՍՈԻՐԻԿ. Ի՞նչպես եք ման գալիս:

ԱՐԱՄ. Այ ինչպես, (Առնում է հենակները և մի երկու անգամ ժպտալով անց ու դարձ անելուց հետո նստում նորից): Տեսա՞ր:

ՍՈԻՐԻԿ.Առանց այդ փայտերի չեք կարո՞ղ ման գալ:

ԱՐԱՄ. Մի ոտո՞վ:

ՍՈԻՐԻԿ. Այո:

ՖԼՈՐԱ. Խելոք, մի ոտով ի՞նչպես կարելի է ման գալ:

ՍՈԻՐԻԿ. Վա՛յ; Ինչո՞ւ չի կարելի, (Արամին): Ուզո՞ւմ եք ես ման գամ:

ԱՐԱՄ. Հապա:

ՍՈԻՐԻԿ (մի ոտը բարձրացնում է և սկսում է մյուսով թռչկոտալ: Արամը և Ֆլորան ծիծաղում են):

ՖԼՈՐԱ.Դա ման գալ եղա՞վ: Դու միայն թռչկոտում ես: Եվ այդպես թռչկոտելով մինչև ո՞ւր կգնաս:

ՍՈԻՐԻԿ. Մինչև ուր ուզում եք: (Շարունակում է թռչկոտալ):

ՖԼՈՐԱ. Դե, բավական է, հիմար, կհոգնես:

ԱՐԱՄ. Բավական է, ջանիկս, բավական է: Եկ ինձ մոտ:

ՍՈԻՐԻԿ (թռչկոտելով գնում է կանգնում Արամի առջև):

ԱՐԱՄ.Այ տեսնում ես՝ ինչպես հեթեթում ես: Եկ ականջ դնեմ սրտիդ: (Ականջը կպցնում է նրա կրծքին): Օ՛, ինչպես խփում է... (Հանկարծ պինդ գրկելով երեխային սկսում է կաթոգին համբույրներ դրոշմել նրա ձեռքերին, գլխին, երեսին և մի րոպե ինքնամոռացության մեջ ընկնում):

ՍՈԻՐԻԿ ( նրա համբույրների միջոցին անանության նշաններ էր ցույց տալիս, աշխատում է ազատվել նրա գրկից). — Թողեք, ծակում է:

ԱՐԱՄ. Թողնե՞մ... Ոչ, չեմ թողնի: Եթե կարելի լինի ես կուրծքս կճղեմ և քեզ մեջը կնստեցնեմ, և դու ասում ես թողնե՞մ: (Շարունակում է համբույրները):

ՍՈԻՐԻԿ. Վա՛յ, թողեք, է, ցավեցնում եք... Ուֆ, մամա…

ԱՐԱՄ. Լավ: (Թողնում է): Է ուզում ես փախչել: Այդ չեղավ: Կաց: (Պահում է իր մոտ): Այնքա՜ն բաներ ունիմ խոսելու քեզ հետ... Ամենից առաջ մեկ տեսնեմ վկայականդ:

ՖԼՈՐԱ. (վկայականը տալիս է նրան):

ԱՐԱՄ. Վահ, ճիշտ որ բոլորը չորսեր ու հինգեր են մեկ հատ երեք չունի: Բռավո, կեցցե: Այ, որ միշտ այդպես լավ սովորես և ամեն տարի փոխվես, վերջը կգնաս համալսարան, կավարտես, մեծ մարդ կդառնաս: (Վկայականը ուզում է վերադարձնել Ֆլորային, բայց հանկարծ մի բան հիշելով, նորից նայում է և կարդում) «...բաժանմունքի աշակերտ Սուրեն Բալյանի»: (Ըստ երևույթին գոհացած՝ վկայականը վերադարձնում է Ֆլորային): Սուրեն Բալյան...

Սուրեն. Իսկ իմ հայրիկի ազգանունը գիտե՞ք ինչ է. — Նուրյան: Ինչո՞ւ է այդպես:

ԱՐԱՄ. Որովհետև նա քո հայրիկը չէ: Քո հայրիկը ես եմ և իմ ազգանունն էլ նույնն է, ինչ որ քոնը — Բալյան:

ՍՈԻՐԻԿ. Իսկ ինչո՞ւ մաման էլ Նուրյան է գրվում — տիկին Ֆլորա Նուրյան:

ՖԼՈՐԱ. Ա՛խ, ինչեր է խոսում այս անպիտան երեխան:

ԱՐԱՄ (Սուրիկին). Այդ հետո կիմանաս, ջանիկս, երբ որ մեծանաս: Իսկ հիմա լսիր ինչ եմ ասում: Ես իսկապես քո հայրիկն եմ: Մի՞թե ինձ չես հիշում:

ՍՈԻՐԻԿ. Ոչ:

ԱՐԱՄ. Այդ անկարելի է. պետք է որ հիշես, դու այն ժամանակ շատ էլ փոքր չէիր, խոսում էիր, վազվզում, պարում, նույնիսկ պստիկ-պստիկ ոտանավորներ էիր ասում, երգում: Ես քեզ հեքիաթներ էի պատմում, խաղալիքներ էի բերում քեզ համար — երկաթուղի, ավտոմոբիլ, ձի, ուրիշ շատ, շատ բաներ: Դեռ կենում ե՞ն, թե կոտրատել ես:

ՖԼՈՐԱ. Ոչինչ չի պահել:

ՍՈԻՐԻԿ. Ձին պահել եմ:

ՖԼՈՐԱ. Հա, ոտները կոտրած և գլուխը ջարդած:

ԱՐԱՄ. Հետո... Ես քեզ տանում էի ինձ հետ ածելու, կարմիր, կապույտ օդապարիկներ էի առնում քեզ համար, միրգ էի առնում, կանֆետ, շոկոլադ: Մի՞թե ոչինչ չես հիշում:

ՍՈԻՐԻԿ. (գլխով բացասական շարժում է անում):

ԱՐԱՄ. Զարմանալի է, հապա մաման ասում է, թե շատ է պատմել քեզ իմ մասին:

ՍՈԻՐԻԿ. Պատմել է, բայց ձեզ չեմ հիշում, (Հանկարծ ուրախ): Իսկ հայրիկս խոստացել է, որ եթե փոխվեմ, վելոսիպեդ կառնի ինձ համար:

ԱՐԱՄ. (ծանր հիասթափությամբ). — Հաա՞... (Կամաց հեռացնում է իրենից երեխային և ընկնում մռայլ մտախոհության մեջ):

ՍՈԻՐԻԿ. — Մամա, տվեք վկայականս, տանեմ պահեմ, որ հայրիկը գա, ցույց տամ, վելոսիպեդն առնի: (Խլում է մոր ձեռքից վկայականը և դուրս վազում):

Երկարատև ծանր լռություն:

V

Արամ և Ֆլորա:

ԱՐԱՄ (միշտ նույն մռայլ մտախոհության մեջ). Հայրիկը... միշտ հայրիկը և... վելոսիպեդ... Իսկ ես,— խեղճ, միամիտ, — կարծում էի, թե ամեն բան կորցնելուց հետո պահպանել եմ գեթ այդ մեկը, ամենագլխավորը և ամենաթանկագինը, որը ոչ ոք չի կարող խլել ինձնից և որով միայն այսուհետև պիտի արդարանար իմ գոյության իմաստը, բայց ահա այդ էլ չկա. այդ մեկը, այդ վերջինն էլ են խլել ինձնից... (Տարակուսանքով նայում է Ֆլորայի աչքերին), է, հետո ...

ՖԼՈՐԱ. Իզուր ես այդպես հուսահատվում, Չգիտե՞ս, որ երեխան առհասարակ շուտ է մոռանում: Թեև ես շարունակ պատմել եմ քո մասին, բայց ախր հինգ տարի է, որ չի տեսել քեզ:

ԱՐԱՄ. Եվ կապվել է նրա հետ, որին շարունակ տեսել է իր աչքի առջև և որին սովորել է հայրիկ անվանել:

ՖԼՈՐԱ. Ես զարմանում եմ քեզ վրա, Արամ, ինչո՞ւ ես նեղանում, չէ որ դա բնական է մի երեխայի համար, որ դեռ ոչինչ չի հասկանում: Երբ որ մենք կհասկացնենք նրան, որ իր իսկական հայրը դու ես, նա, իհարկե, կկապվի քեզ հետ:

ԱՐԱՄ. Դու կարծո՞ւմ ես:

ՖԼՈՐԱ. Հապա ուրիշ կերպ ի՞նչպես կարող է լինել:

ԱՐԱՄ. Ես չգիտեմ, թե ուրիշ կերպ ինչպես կլինի, ես միայն գիտեմ և տեսնում եմ, որ երեխան կապված է և կապված էլ կմնա նրա հետ, ով կարող է իր համար… վելոսիպեդ առնել... (Ծանր լռության):

Դիմացի դռնից մտնում է Ռուբենը՝ 40 տարեկան մի գեղեցիկ տղամարդ, պարարտ մարմնով, պենսնեով:

VI

Արամ, Ֆլորա և Ռուբեն:

ՖԼՈՐԱ (ծայրահեղորեն շփոթված՝ չի իմանում ինչ ասի):

ԱՐԱՄ (նայում է Ռուբենին սկզբում հետաքրքրությամբ, հետո ըստ երևույթին կռահելով թե ով է, մռայլ հանգստությամբ):

ՌՈԻԲԵՆ. (զարմացած մերթ նայում է կնոջը, մերթ հյուրին, հետո հանկարծ դիմելով երկուսին էլ)… Սպասեցեք... ես կարծես թե գուշակում եմ... (Արամին): Դուք...

ԱՐԱՄ.(Հանկարծ վեր է կենում, պարզորեն ցույց տալով, ոչ մի խոսակցություն ու ծանոթություն չի ուզում ունենալ նրա հետ: Ֆլորային). — Ես կկամենայի մեկ էլ տեսնել երեխային:

ՖԼՈՐԱ.Կանչեմ...

ԱՐԱՄ.Ոչ, այստեղ չէ. առանձին, եթե կարելի է:

ՖԼՈՐԱ. Շատ բարի: (Զանգահարում է):

Մտնում է աղախինը:

VII

Արամ, Ֆլորա, Ռուբեն և աղախին:

ՖԼՈՐԱ. Ո՞րտեղ է Սուրիկը, կանչիր այստեղ:

ԱՂԱԽԻՆ. Պարտեզ գնաց:

ԱՐԱՄ. (ցույց տալով պատուհանից դուրս).-Այնտեղ դիմա՞ցը:

ԱՂԱԽԻՆ. Այո:

ՖԼՈՐԱ.Ի՞նչ է շինում այնտեղ:

ԱՂԱԽԻՆ. Երևի խաղում է երեխանց հետ:

ՖԼՈՐԱ. Գնա կանչիր:

ԱՐԱՄ.Ոչ, հարկավոր չէ, ես ինքս կգնամ նրա մոտ:

ՖԼՈՐԱ. Ինչո՞ւ: Մենք...

ԱՐԱՄ. Ոչ, ոչ: (Դիմում է դեպի մուտքի դուռը):

ՖԼՈՐԱ .(աղախնին) Առաջնորդիր պարոնին:

ԱՐԱՄ.Պետք չէ, պետք չէ: (Առանց բարևելու արագ դուրս է գնում):

ԱՂԱԽԻՆ (տասանորդում է նրան մինչև նախասենյակ և վերադառնում):

VIII

Ֆլորա, Ռուբեն և աղախին:

ԱՂԱԽԻՆ. Սուրիկն ասաց՝ հայրիկը որ գա, իմաց տամ իրեն:

ՖԼՈՐԱ.(արագ) Ոչ, ոչ. չգնաս չասես, թե հայրիկն եկել է: Լսո՞ւմ ես:

ԱՂԱԽԻՆ. Լսում եմ: (Դուրս է գնում):

IX

Ֆլորա և Ռուրեն:

ՌՈԻԲԵՆ. ( մինչև այժմ կանգնած էր կատարյալ շվարման մեջ). Ֆլորա՞.. այս ի՞նչ բան էր... Մի՞թե...

ՖԼՈՐԱ. Հիշո՞ւմ ես ինչ էի ասում քեզ երբ դու խնդրում էիր ձեռքս և ես դժվարանում էի համաձայնել: Ասում էի, չէ՞, թե նա անշուշտ կենդանի է և վաղ թե ուշ կերևա) Եվ — ահա:

ՌՈԻԲԵՆ. Մի՞թե այդ իսկապես նա էր: Ես նրան չեմ ճանաչում և երբեք չեմ էլ տեսել, բայց որ մտա և տեսա նրա շինելն ու հենակները և մանավանդ քո շփոթմունքը, իսկույն գլխի ընկա, որ այդ նա պիտի լիներ: Այ քեզ զարմանալի բան: Չորս-հինգ տարի անհետ կորած լինելուց հետո հանկարծ…

Լա՛վ սյուրպրիզ է... Բայց ինչպես է եղել այդ, շատ հետաքրքրական է:

ՖԼՈՐԱ. Շատ հասարակ կերպով, մարդը վիրավորվել գերի է ընկել և հիմա վերադարձել է տուն:

ՌՈԻԲԵՆ.Հետո՞:

ՖԼՈՐԱ. Հետո ի՞նչ: Հետո, այ, տեսնում ես, ես ոչ կենդանի եմ, ոչ մեռած:

ՌՈԻԲԵՆ. Ինչո՞ւ:

ՖԼՈՐԱ. Ի՞նչպես թե ինչու: Մեկ մտածիր, թե ինչ դրություն է ստեղծվել ինձ համար... և քեզ համար նույնպես:

ՌՈԻԲԵՆ. Գիտեմ — շատ հիմար դրություն: Բայց ի՞նչ մեղավոր ես դու կամ ես:

ՖԼՈՐԱ. Ես մեղավորության մասին չեմ խոսում: Իհարկե, ոչ ես և ոչ էլ դու մանավանդ մեղք չունինք բախտի այս տարօրինակ խաղի մեջ: Բայց որքան էլ ես ինձ անմեղ համարեմ, այնուամենայնիվ խո չեմ կարող չմտածել և չտեսնել, որ նա դժբախտացել է իմ պատճառով: Չէ որ ինձնով նա կորցրել է կին, զավակ, տուն-տեղ մի ամբողջ օջախ, որի հիմքը նոր էր դրել այնքան սիրով, այնքան վառ հույսերով:

ՌՈԻԲԵՆ.Սպասիր: Ինչ էիք խոսում իմ գալուց առաջ: Ի՞նչ էր ասում:

ՖԼՈՐԱ. Ի՞նչ պիտի ասեր: Իր դժբախտությունից էր խոսում, մեղադրում էր ինձ, թե շտապել եմ, չեմ սպասել:

ՌՈԻԲԵՆ. Եվ դու չբացատրեցի՞ր, թե բանն ինչպես էր:

ՖԼՈՐԱ. Բացատրեցի, իհարկե, բայց ի՞նչ օգուտ:

ՌՈԻԲԵՆ. Խո չպահանջե՞ց, որ վերադառնաս իր մոտ:

ՖԼՈՐԱ. Այդքան էլ անմիտ մի կարծիր նրան: Նա շատ լավ հասկանում է, որ դրութունն այլևս անուղղելի է:

ՌՈԻԲԵՆ. Ուրեմն էլ ի՞նչ:

ՖԼՈՐԱ. Ուրեմն այն, որ դրանով դեռ ոչինչ չի պարզվում: Ստեղծվել է մի մոգական շրջան, որի մեջ ինչքան ուզում ես պտտվիր, ելնելու հնար չկա: ճիշտ է, նա արդեն հաշտվել է իր դրության հետ, բայց այդ չի նշանակում, թե ես էլ, նա էլ մեր հաշիվներն արդեն վերջացած պիտի համարենք իրար հետ, մանավանդ որ մեր միջև կա մեր անցյալի կենդանի կապը — մեր զավակը:

ՌՈԻԲԵՆ. (անհանգստացած) Ես քեզ չեմ հասկանում Ֆլորա: Դու ինչ որ ուրիշ տեսակ ես խոսում: Պարզ ասա, — սա շատ լուրջ բան է, դու դարձյալ... սիրում ես նրան:

ՖԼՈՐԱ. Այո, եթե միայն կարելի է սիրել մի... ուրվականի:

ՌՈԻԲԵՆ. Բայց նա ուրվական չէ. նա ինքը կենդանի կանգնած է քո առջև:

ՖԼՈՐԱ. Այն օրից, որ հանգամանքները հարկադրեցին ինձ երկար սպասումից հետո նրան մեռածների կարգը դասելու, ես նրան հավիտենապես կորած համարեցի ինձ համար, և այժմ նա չէ, որ վերադարձել է, այլ նրա ստվերը, նրա ուրվականը, որպեսզի իր խղճալի տեսքով, իր անհուն դժբախտությամբ քայքայի իմ խիղճը, վրդովի իմ հանգիստը, թունավորի իմ նոր կյանքը...

ՌՈԻԲԵՆ. Ֆլորա, որքա՜ն լավն ես, որքան բարի, (Համբուրում է նրա ձեռքերը): Եվ քո այդ լավության, քո այդ բարի սրտի համար է, որ այսքան սիրում եմ քեզ: Ես հասկանում եմ քեզ. քո մեջ խոսում է խիղճը: Բայց իզուր ես այդքան մտածում: Ես ինքս չափազանց խղճում եմ նրան, մանավանդ որ ֆիզիկապես էլ դժբախտացել է: Եվ եթե նա որևէ կարիք ունի, մենք կհոգանք այդ կարիքը, եթե կուզենա բարեկամ լինել մեզ, մեր դուռը միշտ բաց կլինի նրա առջև, ես ուրախությամբ մի հարմար պաշտոն կտամ նրան մեր գրասենյակում, եթե կընդունի: Մի խոսքով՝ մենք ամեն բան կանենք, որպեսզի նա չզգա իր դժբախտությունը, և ես կարծում եմ, որ նա ժամանակի ընթացքում կմոռանա ամեն բան և ամեն բան լավ կգնա:

ՖԼՈՐԱ.Ինչ հեշտ ես վճռում...

ՌՈԻԲԵՆ. Հապա ի՞նչպես:

ՖԼՈՐԱ. Մի րոպե ինքդ քեզ դիր նրա դրության մեջ, մի րոպե երևակայիր, որ դու երկարատև բացակայությունից հետո վերադառնում ես տուն և տեսնում ես, որ այլևս տուն չունիս, ընտանիքդ քայքայվել է, սիրածդ կինը ուրիշի կինն է դարձել, միակ զավակդ մեծացել չի ճանաչում քեզ, ինքդ ամեն բանից զրկված և հաշմանդամ դարձել ես արգահատանքի և խղճահարության առարկա: Եվ եթե այդ բոլորից հետո նա, որ տիրացել է քո կնոջը, և ինքը այդ կինը, որ այլևս քո կինը չէ, գան քեզ մոտ և ասեն. «Մենք բարի ենք, մենք խղճում ենք քեզ, մենք կպահենք քեզ». — ի՞նչ կանես դու, եթե մի քիչ ինքնասիրության, մի քիչ պատվասիրության զգացում ունիս...

ՌՈԻԲԵՆ. (քայլելով մտախոհության մեջ). ճիշտ է, ճիշտ է... Ասածս անհեթեթ բան էր...

ՖԼՈՐԱ. Հեշտ բա՞ն է, ինչ է, մինչև հոգու խորքը խոցոտված մարդու զգացումների հետ խաղալը: Նա մինչև անգամ չկամեցավ տեսնել քո երեսը, և դու ուզում ես քո օգնությո՞ւնը առաջարկել նրան:

ՌՈԻԲԵՆ. Ճշմարիտ է, իրավունք ունիս: Ասածս հիմարություն էր: (Հանկարծ կանգ առնելով): Բայց մի բան պիտի արվի թե ոչ, ես, քանի գնում, տեսնում եմ, որ սա հանաք բան չէ, և այսպես թե այնպես վերջ պետք է տալ այս դրությանը: Դու ասա ի՞նչ անենք կամ ինչ կարող ենք անել:

ՖԼՈՐԱ (հուսահատորեն). Ա՛խ, ես գիտե՞մ որ... Ուղեղս դառնում է այս մասին մտածելուց:

ՌՈԻԲԵՆ. Ես մի բանից եմ միայն վախենում. — որ նա որքան էլ, ինչպես դու ես ասում, հաշտված լինի ստեղծված դրության հետ, այնուամենայնիվ իրավապես չի դադարում քո ամուսինը լինելուց և երբ ուզենա, կարող է պահանջել, որ վերադառնաս իր մոտ:

ՖԼՈՐԱ. Այո՛...

ՌՈԻԲԵՆ.Եվ եթե իսկապես պահանջի,.. Ասենք, ի՞նչ կարող է անել, քանի որ ես էլ նույնքան իրավունքներ ունիմ, որքան և նա: Նա քո օրինավոր ամուսինն է, ես էլ. նա քեզնից զավակ ունի՝ ես էլ: Թեև այս էլ պետք է ասած, որ այս բոլորը միայն խնդրի ձևական կողմն է, որը գրոշի արժեք չունի այս գործում, գոնե ինձ համար: Գլխավորն այստեղ խնդրի բարոյական կողմն է, որ ամբողջովին կախված է քեզնից, այսինքն՝ քո կամքից, քո ցանկությունից, քո ընտրությունից:

ՖԼՈՐԱ. Եվ դրա համար էլ ես եմ, որ մեջտեղը պիտի ճխլվեմ:

ՌՈԻԲԵՆ.Ոչ, ինչո՞ւ: Ես իմ կողմից պատրաստ եմ քեզ կատարյալ ազատություն տալու, որքան էլ այդ ծանր լինի ինձ համար:

ՖԼՈՐԱ. Որովհետև գիտես, որ ես քեզ չեմ թողնիլ մանավանդ որ,— ինչո՞ւ պարզ չասեմ, — ես սոսկում եմ այն խեղճությունից, որ արդեն բավականաչափ քաշեցի:

ՌՈԻԲԵՆ.Ուրեմ ինչո՞ւ պետք է մեջտեղը ճխլվես:

ՖԼՈՐԱ.Որովհետև ես չեմ կարող քեզ թողնել և միևնույն ժամանակ չեմ կարող ձգել նրան մենակ իր դժբախտության հետ: Միայն այն միտքը, որ նա այնտեղ մենակ, հաշմանդամ, իր նախկին ընտանեկան երջանիկ կյանքի կարոտը պիտի քաշի իմ պատճառով, միայն այդ միտքը բավական է, որ ես երբեք հանգիստ կյանք չունենամ:

ՌՈԻԲԵՆ. Ուրեմն տեսնում ես, որ լավագույն միջոցն էլի իմ ասածն էր, — այսինքն՝ որ նա չմերժի մեր բարեկամությունն ու օգնությունը: Ինքնասիրությունը ու պատվասիրությունը բնավ հիմք չունին այստեղ, քանի որ ոչ իմ, ոչ էլ քո կողմից ոչ մի դիտավորություն չի եղել նրան դժբախտացնելու, այլ նա զոհ է միայն հանգամանքների դժբախտ բերման: Դու այս բանը պետք է հասկացնես նրան, և ես կարծում եմ, որ նա անընդունելի չպիտի համարի մեր առաջարկը, եթե չի ուզում մեզ ևս դժբախտացնել իր հետ: Եվ լավ կլինի, որ այդ մասին նրա հետ խոսես հենց հիմա: Նա էլ չի մտնի այստեղ: (Մոտենում է պատուհանին): Ահա նստած է պարտեզում Սուրիկին ծնկների մեջ առած և ինչ-որ խոսում է նրա հետ:

ՖԼՈՐԱ.(քայլում էր մտախոհության մեջ, հանկարծ տեսնելով նրան պատուհանի մոտ). — Վա՛յ, Ռուբեն, այդ ի՞նչ ես անում: Շուտ հեռացիր պատուհանից:

ՌՈԻԲԵՆ. (զայրացած). — Ինչո՞ւ:

ՖԼՈՐԱ.Սուրիկը կտեսնի քեզ և...

ՌՈԻԲԵՆ.Արդեն տեսավ:

ՖԼՈՐԱ. ճի՞շտ...

ՌՈՒԲԵՆ. Հորը թողեց և վազում է այս կողմը:

ՖԼՈՐԱ.Օհ, Ռուբեն, այդ ի՞նչ արիր... Օ՛հ, այդ ի՞նչ արիր... (Ընկնում է աթոռի վրա հուսահատ):

ՌՈԻԲԵՆ. (զարմացած և վախեցած). Ի՞նչ է որ: Ի՞նչ պատահեց:

ՖԼՈՐԱ. Ախր դու չգիտես, իմ կորուստը այնքան մեծ ցավ չէ նրա համար, որքան որդու կորուստը:

ՌՈԻԲԵՆ. Ի՞նչպես թե կորուստը, ի՞նչ ես ասում:

ՖԼՈՐԱ.Սուրիկն ախր չճանաչեց նրան և այնպիսի խորթություն ցույց տվավ, որ ես սարսափեցի:

ՌՈԻԲԵՆ. Հապա ի՞նչպես էիր ուզում, որ լիներ հինգ տարի հորը չտեսնելուց հետո:

ՖԼՈՐԱ. Բայց ես վախենում եմ, որ նա միշտ էլ խորթ կմնա հորից:

ՌՈԻԲԵՆ. Ինչո՞ւ:

ՖԼՈՐԱ. Որովհետև քեզ է համարում իր հայրը և քեզ հետ է կապվել: Ես նկատում էի, թե ինչպես այլայլվում էր նա, երբ Սուրիկն իր երեխայական միամտությամբ քո անունն էր տալիս: Եվ ես կարծում եմ, որ նա չուզեց քեզ հետ ծանոթանալ և իսկույն դուրս գնաց գլխավորապես այդ պատճառով:

ՌՈԻԲԵՆ. Լավ, ես խո չեմ խլում նրա որդին և արդեն խո չեմ էլ կարող խլել:

ՖԼՈՐԱ.Արդեն խլել ես: Ահա, ասում ես, քեզ տեսավ թե չէ, թողեց հորը և վազում է քեզ մոտ: Սուրիկն անհամբեր քեզ էր սպասում, որովհետև ինչ որ վելոսիպեդ ես խոստացել, և ես աղախնին հատկապես պատվիրեցի, որ չգնա իմաց չտա նրան, թե դու եկել ես, իսկ դու հանկարծ ինքդ ես երևում նրա աչքին: Այժմ երևակայո՞ւմ ես նրա հոր դրությունը:

ՌՈԻԲԵՆ. Դե ես ի՞նչ գիտեի: Ինչո՞ւ չնախազգուշացրիր: Տեսնում ես, այդ էլ մի ուրիշ առիթ, որ դու պետք է անհրաժեշտորեն խոսես նրա հետ: Պետք է մի անգամ առ միշտ վերջ տալ բոլոր թյուրիմացություներին: Եվ որքան շուտ, այնքան լավ թե քո, թե իմ և թե իր հանգստության համար: Կանչենք նրան, նա կարող է գնալ:

ՖԼՈՐԱ. (հուսահատ և անվճռականորեն) — Ա՛խ, տեր իմ աստված, այս ինչ դրություն է...

ՌՈԻԲԵՆ . Կանչում եմ: (Զանգահարում է):

Մտնում է աղախինը:

X

Ֆլորա, Ռուբեն և աղախին:

ՌՈԻԲԵՆ. Վազիր իսկույն պարտեզ և հրավիրիր այն պարոնին, որ մի քիչ առաջ այստեղ էր. Իմ կողմից չէ, — լսո՞ւմ ես, — հրավիրիր տիկինի կողմից:

ԱՂԱԽԻՆ. Լսում եմ: (Դուրս է գնում մուտքի դռնից):

XI

Ֆլորա և Ռուբեն

ՌՈԻԲԵՆ. Եթե քեզ համար ծանր է մենակ դեմ առ դեմ խոսելը նրա հետ, ուզում ես, ես էլ...

ՖԼՈՐԱ.Ոչ, ոչ, ավելի լավ է, որ դու ներկա չլինիս: Դու միայն Սուրիկին առ և տար քեզ մոտ առանձնասենյակ:

ՌՈԻԲԵՆ. Շատ լավ:

Աջ դռնից ներս է վազում Սուրիկը վկայականը ձեռքին:

XII

Ֆլորա, Ռուբեն և Սուրիկ

ՍՈԻՐԻԿ. Վելոսիպեդը, հայրիկ, վելոսիպեդը... առեք հա՞: Տեսեք, փոխվո՛ւմ եմ:

ՌՈԻԲԵՆ. (ձեռքից առնում է վկայականը). Փոխվում ե՞ս: Վահ, ճիշտ է: Այն էլ ի՞նչպիսի հրաշալի թվանշաններով: Բռավո: Որ այդպես է, վելոսիպեդը, իհարկե, կառնեմ:

ՍՈԻՐԻԿ. Այսօր:

ՌՈԻԲԵՆ. Այսօր տոն է խանութները փակ են:

ՍՈԻՐԻԿ.Ուֆ, ճիշտ որ: Դպրոցից, գիտե՞ք, ուղղակի վազեցի ձեզ մոտ, այնտեղ չէիք, մոռացել էի, որ տոն է: Վաղը կառնեք, չէ՞:

ՌՈԻԲԵՆ.Անպատճառ: Բայց լսիր ինչ եմ ասում: Ինչո՞ւ դու այնպա... ինչո՞ւ հայրիկիդ թողիր և փախար եկար:

ՍՈԻՐԻԿ.Նա իմ ի՞նչ հայրիկն է:

ՌՈԻԲԵՆ.Ի՞նչպես թե քո հայրիկը չէ: Նա քո իսկական հայրիկն է, պատերազմ էր գնացել և հիմա վերադարձել է:

ՍՈԻՐԻԿ. Չեմ ուզում: Ես ուրիշ հայրիկ չեմ ուզում: (Քսմսվելով Ռուբենին): Իմ հայրիկը միայն դուք եք: Ես այդ էլ ասացի նրան:

ՖԼՈՐԱ .(սարսափահար).Տեր իմ աստված:

ՌՈԻԲԵՆ. Դու հիմար տղա ես, ոչինչ չես հասկանում:

ՍՈՒՐԻԿ.Հա՛, չե՛մ հասկանում... Ինչի՞ս պետք է: Մի ոտը չունի, առանց փայտերի չի կարողանում ման գալ, կեղտոտ: Երեսին կարծես ասեղներ ունի ցցած, ամբողջ երեսս ծակծկեց: Շինելից էլ զզվելի հոտ է գալիս: Ի՞նչ եմ անում զինվոր հայրիկ:

ՌՈԻԲԵՆ.Տեսնում ես, որ դու ոչինչ չես հասկանում: Նա զինվոր չէ, նա օֆիցեր է:

ՍՈԻՐԻԿ. Հա, ինչպես չէ, օֆիցեր է... Օֆիցերը թուր չի ունենա՞, օֆիցերը ուսադիրներ չի ունենա : Եվ, վերջապես, ինչի նման է միոտանի օֆիցերը:

ՌՈԻԲԵՆ. (հազիվ զսպելով ժպիտը): Դե որ ասում եմ հիմար ես: Եկ գնանք ինձ մոտ, ես քեզ կբացատրեմ, թե ինչու նա թուր և ուսադիրներ չունի և ինչու նրա մի ոտը կտրված է: Սուրիկի ձեռքից բռնած՝ դիմում է դեպի աջ կողմի դուռը: Այդ միջոցին դրսից լսվում է ատրճանակի պայթյուն:

ՖԼՈՐԱ. (ճչում է սաստիկ վախեցած):

ՌՈԻԲԵՆ. Այս ի՞նչ էր, (Սուրիկի ձեռքը թողնելով, վազում է դեպի պատուհանը):

Դուրսը իրարանցում, աղմուկ, վազվզոց, սուլոց:

XIII

Ֆլորա և Ռուբեն:

ՖԼՈՐԱ. (գույնը նետած, երերվելով մոտենում է պատուհանին). Ի՞նչ էր, Ռուբեն... ի՞նչ էր...

ՌՈԻԲԵՆ. (կանչում է պատուհանից դուրսը). Լսեցեք... Չեք լսո՞ւմ... ի՞նչ պատահեց... ո՞վ էր..(դրսից պատասխանում են, բայց ընդհանուր աղմուկի մեջ պարզ ոչինչ չի լսվում):

Աղախինը ներս է վազում գույնը նետած:

XIV

Ֆլորա, Ռուբեն և աղախին

ԱՂԱԽԻՆ. Լեզուն սարսափից կապ ընկնելով — Ա՛... այն պա... րոնն էր...

ՖԼՈՐԱ. (մի թույլ ճիչ է արձակում և թուլացած ընկնում աթոռի վրա):

ՌՈԻԲԵՆ. Անձնասպա՞ն եղավ:

ԱՂԱԽԻՆ.Ա... Այո: Ա... ատրճանակը... ա... այստեղ…բե…երնումը:

ՌՈԻԲԵՆ. Հետո՞... մեռա՞վ...

ԱՂԱԽԻՆ.Ա... այո...

ՖԼՈՐԱ. (դեմքը ծածկում է ձեռքերով և ծանր հեկեկում): Դուրսը աղմուկ և իրարանցումը շարունակվում են:

Վարագույր:
Изображение
Аватара пользователя
Harutin
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

ՆԱՐ – ԴՈՍ

Сообщение Harutin » 23 окт 2010, 00:52

Նեղ օրերից մեկը

Текст:
Պատրիկյանը մի հայացք ձգեց իր հնացած հագուստին, նայեց կոշիկների ծռմռված ծայրերին, դուրս եկավ սենյակից, դուռը փակեց կախովի կողպեքով, բանալին գրպանը կոխեց, անցավ բակի երկայնքով և բարձրացավ տանտիրոջ բնակարանի ընդարձակ պատշգամբը, որը մաքուր ու կարմրավուն, պլպլում էր հայելու պես, առավոտվա արևի պայծառ ճառագայթներով ողողված: Նրան թվում էր, թե անասունները, երբ նրանց սպանդանոց են տանում, ճիշտ նույնը պիտի լինեն զգալիս, ինչ որ զգում էր ինքն այդ րոպեին: Նա մի վտիտ երիտասարդ էր խիստ բարի աչքերով և անվստահ շարժումներով: Խոհանոցից դուրս եկող իմերել ծառային խնդրեց կամացուկ, որ տանտիրոջն իմաց տա թե ուզում է տեսնել նրան: Ծառան, մոխրագույն բրդե չուխայի ետ ծալած երկայն ու լայն թևերը ցած թողնելով, գնաց նրա խնդիրքը կատարելու: Պատրիկյանը հետևից նայեց նրա երկարաճիտ, փափուկ անկրունկ կոշիկներին, որոնք քայլելիս ոչ մի ձայն չէին հանում: Հետո աչքը գցեց խոհանոցի բաց պատուհանից ներս, որտեղ խոհարարը, ամբողջապես սպիտակազգեստ ձյունի պես սպիտակ ու մաքուր արախչին գլխին, վարժ ձեռքերով փետրահան էր անում նոր մորթած վառիկներ և բերանով ինչ-որ պարերգ էր շվշվացնում: Ծառան դուրս եկավ և դռան մոտից ձեռքով արավ նրան: Պատրիկյանը զգուշորեն անցավ պատշգամբով, դռան մոտ սրբեց ոտները, ծառայի առաջնորդությամբ մտավ ճաշասենյակը, այնտեղից՝ ընդարձակ ու խիստ բարձր դահլիճը, որը կորած էր հսկայական ծաղկամանների, աթոռների, բազկաթոռների, սեղանների, գահավորակների, բազմոցների մեջ և կանգ առավ տանտիրոջ առանձնասենյակի դռան առջև: Ծառան դուռը բաց արեց, ներս հրավիրեց նրան, իսկ ինքը հեռացավ:

Գուցե ամենամոլեռանդ աստվածապաշտը այնպիսի երկյուղածությամբ չմտներ սուրբ խորանը, ինչպես մտավ Պատրիկյանը տանտիրոջ առանձնասենյակը: Տանտերը, որի ազգանունը փողոցի շքադռան պղնձե տախտակի վրա փորագրված էր Դավիթ Ֆոմիչ Աղամիրով, մոտ 40 — 45 տարեկան տղամարդ էր խիստ ջղուտ, կարծես բրոնզից ձուլված դեմքով, սպիտակախառն կոշտ մազերով և սրածայր կարճ մորուքով: Նա նստած էր թղթերով, թղթապանակներով, գրքերով և անթիվ մանր-մունր բաներով ծանրաբեռնված ահագին գրասեղանի առջև և գրում էր:

— Ներեցեք, ես՝ իսկույն, — ասաց նա, մի վայրկյան նայելով այցելուին պենսնեի վերևից, և շարունակեց գրել:

Պատրիկյանը մնաց կանգնած:

— Խնդրեմ նստեք, — ասաց տանտերը, շարունակելով գրել:

Պատրիկյանը կամաց նստեց, գլխարկը ծնկների վրա բռնած, և նայեց շուրջը: Սենյակը զարդարված էր, դահլիճի պես, փարթամորեն: Կահավորանքի մեջ աչքի էր ընկնում ոչ այնքան ճաշակը, որքան փափկակեցության թուլությանը: Պատրիկյանը ո՛ր նայում էր, տեսնում էր գորգ ու թավշյա բարձիկներ: Կար և գրքերի մի շատ երկար պահարան ապակյա դռներով, որի բոլոր դարակները լիքն էին ոսկեկազմ գրքերով` զորքի պես խիստ կանոնավոր կողք-կողքի շարված: Այդ պահարանն էլ, անշուշտ, սենյակի անհրաժեշտ ճանաչված կահավորանքից և զարդարանքներից մեկն էր կազմում. այլապես Պատրիկյանը չէր կարծում, թե Դավիթ Ֆոմիչը ժամանակ ունենար այդ ստվարահատոր գրքերից որևէ մեկը ձեռքն առնելու, որովհետև չափազանց զբաղված էր իր մասնավոր և հասարակական գործերով, նա գործարանատեր էր, քաղաքային դումայի իրավասու, քաղաքային մի քանի հանձնաժողովների անդամ, բանկի վարչության անդամ, կլուբի ավագ, դպրոցի՝ հոգաբարձու, եկեղեցու երեցփոխ և ո՞վ գիտև ուրիշ էլ ի՞նչ:

Օգուտ քաղելով այն հանգամանքից, որ տանտերը, գլուխը կախ՝ շարունակում էր գրել, Պատրիկյանն ուզեց վեր կենալ պահարանի գրքերն աչքի անցնելու, բայց չհամարձակվեց տեղից շարժվել: Հայացքը դարձրեց տանտիրոջ վրա և տեսավ, որ նա գրում է ձեռքի համարձակ շարժումով և անդադար կրծում է վերին շրթունքի ձախ կողմը:

— Նո՛ւս, ի՞նչ կհրամայեք, — ասաց Դավիթ Ֆոմիչը գրությունը վերջացնելուց հետո` սև մարմարի ծանր ծծողականը թրխկացնելով գրած թղթի վրա:

— Ես... ներեցեք, — կամաց արտասանեց Պատրիկյանը իր ասելիքը նախապատրաստած մարդու շփոթմունքով: — Երեկ գիշեր դուք նորից հիշեցրել էիք սենյակի վարձը... Ես եկել եմ խնդրելու, որ, եթե կարելի է, մի քանի օր էլ սպասեք:

Տանտերը վերցրեց պենսնեն, արմունկներով կռթնեց գրասեղանին և նայեց նրան իր լուրջ, եռանդուն աչքերով:

— Եղբայր պատվական, — ասաց նա — ես, կարծեմ, յոթն օր է սպասում եմ, չէ՞:

Պատրիկյանը աչքերը վար թողեց:

— Այո, բայց խնդրում եմ, դարձյալ մի քանի օր… եթե կարելի է:

— Բանը մի քանի օրվա մեջ չէ, — վրա բերեց Դավիթ Ֆոմիչը: — Մի քանի օր, ինչո՞ւ չէ, կարելի է սպասել, և տեսնում եք, որ սպասում եմ: Բայց ցավն այն է, որ մի քանի օրից հետո, երբ դարձյալ ինքս ստիպված կլինեմ հիշեցնելու ձեր պարտքը, դուք կգաք ինձ մոտ, ինչպես հիմա եք եկել, և դարձյալ կխնդրեք այդպես, որ էլի մի քանի օր սպասեմ: Ես այդ փորձով գիտեմ և այդ բանի վերջը չեմ տեսնում: Ուստի մի անգամ առմիշտ կանոն եմ դարձրել ինձ համար, որովհետև ինքս շատ ճշտապահ մարդ եմ, որ երբ կենողներիցս որևէ մեկը կանոնավորապես և ժամանակին չի վճարում բնակարանի վարձը, առաջարկում եմ անմիջապես դատարկել բնակարանը: Ձեզ էլ ասում եմ — եթե չեք կարող վճարել, դատարկեցեք սենյակը: Ես ինքս ամեն ամիս վճարելիքներ ունեմ, և իմ պարտատերը, բանկը, չի սպասում որ ես սպասեմ անվերջ:

Դավիթ Ֆոմիչը խոսում էր վճռական տոնով և սուր-սուր նայում Պատրիկյանի խեղճ ու կրակ դեմքին:

— Ես հասկանում եմ ձեր դրությունը, — թոթովելով Պատրիկյանը, թեև ամենևին չէր հասկանում, թե ի՞նչպես կարող էր իր վճարելիք ամսական մի քանի ռուբլին որևէ նշանակություն ունենալ այդ հարուստ մարդու համար: — Բայց դուք խնդրում եմ, մտեք իմ դրությանը: Ես ուսուցիչ էի գավառում, ինչպես գիտեք, կառավարությունը փակեց մեր դպրոցները. այժմ ես անգործ եմ: Ուզում էի գնալ արտասահման ուսումս շարունակելու, դիմեցի մի քանի բարերարների, մերժում uտացա: Հետո մտա մի վաճառականի մոտ իբրև գործակատար. հույս ունեի, թե խնայողությամբ այնքան կհավաքեմ, nր կարող կլինեմ ձգտումս իրագործել, բայց հիվանդացա և խնայած բոլոր փողերս ծախսեցի: Հիմա ես ոչինչ չունեմ, օրեր են պատահում, որ քաղցած եմ մն...

— Ի՞նչ հարկավոր է, որ այդ բաները պատմում եք ինձ, — շտապեց ընդհատել Պատրիկյանին Դավիթ Ֆոմիչը, և նրա բրոնզյա դեմքի վրա երևացին արգահատանքի և դժգոհության պարզ նշաններ: — Դուք կրթված երիտասարդ եք, և ձեր անձնասիրությունը չպետք է թույլ տա, որ ուրիշի պատմեք ձեր մասնավոր կյանքը: Ես էլ հազար ու մի ցավ ու դարդեր ունեմ, նստեմ պատմե՞մ ձեզ: Լավ չէ, այդ լավ չէ: Ասում եք` մի քանի օր — համեցեք, մի քանի օր էլ կսպասեմ: Միայն ես չեմ հասկանում, թե ո՞րտեղից պիտի կարողանաք վճարել, քանի որ ասում եք՝ ոչինչ չունեք և անգործ եք:

Պատրիկյանը աչքերը խոնարհեց և սկսեց գլխարկը մեքենայաբար շուռումուռ տալ ծնկան վրա:

— Ես... գիտե՞ք.. ես… երկու գիրք ունեմ տպագրված, — ասաց նա շփոթված, կարծես ամաչելով, որ այդպիսի բան ունի արած, — երկար ժամանակ է չեմ մտել գրախանութ այսօր կմտնեմ, երևի ծախած կլինեն, որ…

— Դուք գրո՞ղ եք, — հարցրեց տանտերը, զարմացած նայելով նրա շփոթված աչքերին:

— Չի կարելի ասել գրող, բայց… գրում եմ:

— Ի՞նչ եք գրում:

Պատրիկյանը գլուխը բարձրացրեց և նայեց նրան ամոթխածության ժպիտով:

— Ո՞վ գիտե... գրում եմ, էլի…

— Դե դուք գիտեք, — ասաց տանտերը և վեր կացավ: Նրան հետևեց և Պատրիկյանը, — Ձեր կողքի կենողը, այն հրեա կինը, որ դանակներ և կողպեքներ է ծախում բակի դռան մոտ, տասը տարի է կենում է, և չեմ հիշում մի ամիս, ամենայն ճշտությամբ վճարած չլինի բնակարանի և սեղանի վարձը, չնայելով որ մեն-մենակ այնքան էլ ահագին ընտանիք է պահում: Ասելս այն է, որ…

Նա խոսքը չվերջացրեց, ըստ երևույթին հանկարծ ինչ-որ բան հիշելով, և հանկարծ սկսեց շուռումուռ տալ գրասեղանի վրա թափված թղթերը:

— Ինչևիցե, ցտեսություն, — ասաց առանց այլևս ուշադրություն դարձնելու Պատրիկյանի վրա: — Մի քանի օր էլ կսպասեմ:

Պատրիկյանը դուրս եկավ: Ճաշասենյակով անցնելիս տեսավ տանտիրոջ կնոջն, — շատ, բարձր և շատ լղար մի կին անհրապույր դեմքով, որը սեղանի ծայրին դրած արծաթյա սկուտեղի մոտ կանգնած՝ թեյի բաժակներն էր լվանում: Մոտը կանգնած էր նրա փոքրիկ տղան և սպիտակ հացի վրա կարագ ու մեղր քսելով ագահաբար կալումուլ էր տալիս:

— Սենյակի վարձը բերի՞ք, — կանչեց Պատրիկյանի հետևից տանտիկինը, երբ նա սուu ու փուս դիմում էր դեպի պատշգամբի դուռը:

Պատրիկյանը կանգ առավ.

— Ոչ, տիկին:

— Ինչո՞ւ:

— Պարոնին խնդրեցի, և նա համաձայնեց մի քանի օր էլ սպասել.

— Մի քանի օր էլ մի քանի օր էլ, — բավական կոպիտ կերպով վրա բերեց տանտիկինը, թեյը լցնելով տղայի համար: — Չենք իմանամ, ե՛րբ պիտի վերջանա ձեր մի քանի օրը: Դուք օգուտ եք քաղում նրա բարությունից: Այդպես չի կարելի: Կամ պետք է ժամանակին վճարեք, կամ, եթե չեք կարող, դատարկեք սենյակը:

— Տիկին, — ուզեց արդարանալ Պատրիկյանը, բայց տիկինը ավելի ևս կոպտությամբ կտրեց նրա խոսքը.

— Լսել անգամ չեմ ուզում:

Ու զայրացած շուռ եկավ դեպի բուֆետը:

Պատրիկյանը շրթունքները սեղմեց ատամների մեջ ու դուրս գնաց:

Պատշգամբում նրա դեմ ելավ տանտիրոջ աղջիկը, որը դեմքով շատ նման էր մորը, և նրա ֆրանսուհի դաստիարակչուհին, որոնք թևանցուկ զբոսնում էին աշնանային արևի ախորժելի ջերմ ճառագայթների տակ և չարդում էին ֆրանսերեն՝ կանանց հատուկ անդադրում շատախոսությամբ և խոսքերը խլելով իրար բերանից: Երկայն պատշգամբով անցնելիս աշխատում էր քայլել այնպես, որ նրանք չտեսնեն անդրավարտիքի մաշված, տեղ-տեղ պատռված տոտերը: Խոհանոցին որ մոտեցավ, լսեց մի փշշոց և թշշոց և նրա քթովը դիպավ այնքան ախորժելի մի հոտ, որ նրա անոթի փորում բոլորր աղիքները ոլոր-մոլոր եկան: Ինչպես երևում էր, վառիկներն արդեն տապակվում էին՝ թեյի հետ վայլելելու համար:

Պատրիկյանը իջավ բակը և դեպի փողոց տանող լայն միաջանցքի մեջ, բակի դռան մոտ, տեսավ հարևան գիրուկ ու կլորիկ հրեա կնոջը՝ նստած տաբուրետի վրա, երկայն ու նեղ սեղանի ծայրին, որի վրա որոշ կանոնավորությամբ շարված էին ամեն տեսակ դանակներ, մկրատներ, կողպեքներ, աքցաններ, մուրճեր, բզեր, պորտմաններ և այլ ու այլ մանրուքներ: «Երջանի՛կ կին. համ ինքն է ապրում իր ահագին ընտանիքով, համ էլ սենյակի վարձն է տալիս ամենայն ճշտությամբ ու չի վայելում տանտերերի թուքն ու մուրը», — մտածեց Պատրիկյանը, և հրեուհու մոտով անցնելիս բարևեց նրան:

— Զաչեմ շեղոդնյա նե բղալի գաղյաչեյ վադը (ինչո՞ւ այսօր տաք ջուր չվերցրիք), — կանչեց նրա հետևից կինը ռուսերեն, հրեաներին հատուկ առոգանությամբ ս-ն շ և ը-ն ղ հնչելով:

Պատրիկյանը կանգ առավ և նայեց նրա բարի, գիրուկ դեմքին:

— Որովհետև շաքարս հատել է, — պատասխանեց նա մի տեսակ անհոգությամբ:

Հրեուհին զարմանքից մինչև անգամ վեր կացավ տաբուրետից:

— Այ՛ քեզ բան, — բացականչեց նա: — Շաքար էլ կտայինք, ինչ կա որ:

— Չէ, առանց այն էլ ես շատ եմ պարտական ձեզ:

— Ի՞նչ պարտական: Ամեն օր մի քանի բաժակ տաք ջուր տալով մեծ բա՞ն ենք արել, ի՞նչ է: Շաքար չունեիք, կասեիք մի երկու կտոր շաքարն ի՞նչ բան է:

— Բան չկա, մի օր թեյ չխմելով չենք մեռնի, — ասաց Պատրիկյանը, ծիծաղեց նույն անհոգությամբ և շտապեց դուրս գնալ փողոց:

Այդ փողոցն իսկապես քաղաքի վաճառաշահ շուկաներից մեկն էր՝ լի աղաղակով և ժխորով: Ժամը տասին մոտ էր: Արևը նոր էր սկսել էր հալել գիշերը կտուրների վրա նստած եղյամը, որն այժմ ջուր դառած՝ կտկտալով թափվում էր երկայն ջրախողովակներով ներքև և փոքրիկ գբեր կապում մայթերի վրա: Պատրիկյանը զգաց, որ ստվերի մեջ օդը բավական ցուրտ է ու խոնավ, և ձեռքերը անդրավարտիքի գրպանները կոխած, աշխատում էր գնալ այն տեղերով, ուր արևը մաքուր երկնքից թափում էր իր ճառագայթները: Սակայն արևի տակ էլ նրա մարմինը սարսռում էր. նրան թվում էր, թե դրա պատճառը ոչ թե ձմեռնամուտ աշնանային եղանակն է և ոչ թե այն, որ ինքը տաք չի հագնված, այլ այն, որ այդ առավոտ ոչ թեյ է խմել և ոչ որևէ բան կերել: Մրսում էին առավելապես ձեռքերը, որոնց ինչքան էլ աշխատում էր խորը կոխել գրպանների մեջ, այնուամենայնիվ երկարամյա սերթուկի կարճ թևերը բաց էին թողնում նրա դաստակները:

Պատրիկյանի առաջին գործն այն եղավ, որ մտավ գրախանութ: Հույս ուներ, թե այնքան կստանար, որ սենյակի վարձը հանելուց հետո մի բան էլ կմնար իբրև ապրուստի փող: Սակայն գրախանութում նրան ասացին, թե վերջին ամսվա ընթացքում նրա երկու գրքույկից մեկն ամենևին չի ծախվել իսկ մյուսից ծախվել է հինգ օրինակ միայն և, կոմիսիայի տոկոսը հանելուց հետո, նրան հանձնեցին 1 ռ. 20 կ.: Պատրիկյանը, հիասթափության ժպիտը դեմքին փողը գրպանն ածեց և դուրս եկավ գրախանութից՝ ճնշված այնպիսի մի զգացման տակ, որպիսին ունենում են անսովոր մուրացիկները՝ ողորմություն ստանալուց հետո: Ամոթի և նվաստացման կարմիրն երեսին մի րոպե կանգ առավ գրախանութի ցուցափեղկի առջև, որի թեթև քրտնած ապակու միջից մի հայացք ձգեց ցուցանակի վրա նկատելի տեղում հպարտորեն շարված ռուսերեն փարթամ գրքերին և ապա մի անկյունում ամոթխածությամբ իրար կողքի կպած հայերեն վտիտ գրքույկներին, որոնց մեջ տեսավ և իր երկու լղարիկ գրքույկը, հետո երեսը շուռ տվեց և հեռացավ դառն մտածմունքների մեք խորասուզված: Մոռացել էր թեյի փափագն էլ, քաղցն էլ և, որովհետև ուրիշ տեղ չուներ գնալու և մրսում էր, քայլերն ուղղեց դեպի խմբագրատուն:

Խմբագրատանը, ինչպես միշտ, այս անգամ էլ նստած էր մեն-մենակ քարտուղարը — չորիկ-մորիկ մի երիտասարդ՝ պարզ ակնոցով և աջ ձեռքի ճկույթի վրա կեսվերշոկաչափ աճեցրած սրածայր եղունգով, — և արագ գրում էր երկայն ու նեղ թղթերի վրա, ճկույթը խիստ որոշակի առանձնացրած հարևան մատից:

Պատրիկյանը, իբրև պարապ մարդ և ձրի աշխատակից խմբագրատան ամենօրյա այցելուն էր, այնպես որ քարտուղարն ու նա, որոնք մտերիմ ընկերներ էին, այլևս չէին բարևում իրար տեսնելիս: Այս անգամ էլ Պատրիկյանը քարտուղարի սենյակը մտավ սուս ու փուս, նստեց նրա գրասեղանի ծայրին, վերցրեց տեղական ռուս թերթերից մեկը, որոնցից քարտուղարը լուրեր էր քաղում, և սկսեց աչքի անցկացնել: Տեղական լուրերից մեկը կարդալուց հետո հարցրեց.

— Ինչո՞ւ այս լուրը չես նշանակել:

— Ո՞ր լուրը, — հարցրեց քարտուղարը շարունակելով գրել:

— Ինչ-որ նոր հռչակավոր երգիչ է եկել, Ժապինովը: Գաստրոլի է հրավիրված օպերային թատրոնում երգելու:

— Հե՛րն անիծեմ, — սրտանց արտասանեց քարտուղարը, առանց գլուխը բարձրացնելու թղթի վրայից: — Մե՞զ ինչ: Բոլոր թերթերին հայտարարություններ են տալիս, սեզոնզյին ձրի տոմսակներ են տալիս, իսկ մեզ շան տեղ էլ չեն դնում: Եվ մենք պետք է վեր կենանք նրանց համար ռեկլամնե՞ր տպենք: — Տես, թե ուրիշ բան աչքիցս թռցրել եմ, ասա:

Ներս մտավ տպարանական փոքրիկ աշակերտը մրոտ երեսով ու ձեռքերով և ամառվա բարակ կապույտ բլուզով որի մեջ սրթսրթում էր նրա վտիտ մարմինը:

— Նութ, — ասաց նա յու-ն ու հնչելով:

— Սպասիր մի քիչ, — ասաց քարտուղարը, և գրիչը նրա ձեռքին սկսեց շարժվել ավլեի արագ: Գրեց վերջացրեց թուղթը և մյուս թղթերի հետ ծալեց տվեց աշակերտին: — Ահա տար, որ էլի գալու լինես, հարցրու էլի քանի կոլոն հարկավոր կլինի:

Աշակերտը դուրս գնաց, գլխարկը փողոցում ծածկելով:

— Դե՛հ, Պատրիկ, պարապ մի նստի, — ասաց քարտուղարն ակնոցն ուղղելով և նոր գործի պատրաստվելով: — Նյութ չունենք, մի բան գրիր ձեռաց:

— Տրամադրություն չունեմ, — ասաց Պատրիկյանը մելամաղձորեն:

— Ես հեստիկ է, որ խեղդվում եմ, ա՛յ, տրամադրությունից:

— Դու մեքենա ես դարձել:

— Շատ մի խոսիր, գրիր, հոգիս դուրս է գալիս մենակ: Գիշերն էլ մինչև ժամը երկուսը տպարանումն եմ անցկացրել, որովհետև սրբագրիչը հիվանդացել է: Ես վախենում եմ վաղը չէ մյուս օրը ցրիչի դեր էլ կատարեմ:

— Ո՞ւր է խմբագիրը, ինչո՞ւ չի օգնում:

— Գնացել է փող ճարելու, որովհետև տպարանատերը սպառնացել է, որ եթե այսօր փող չստանա, համարը բաց չի թողնի: Գրաշարներն էլ մյուս կողմից են փող պահանջում: Հետո` պոստը, հեռագիրը, տանտերը — ո՞ր մեկն ասեմ: Էգուց-էսօր բաժանորդագրություն ենք բանալու, թերթը պետք է կանոնավոր հրատարակենք, որ բաժանորդները չխրտնեն, և հանկարծ — այսպիսի խայտառակություն... Գրիր, գրիր, խոսելու ժամանակ չէ:

— Ի՞նչ գրեմ:

— Ինչ ուզում ես: Ուզում ես՝ լուսնի մասին, ուզում ես՝ աստղերի, միայն թե թերթը լցնենք:

Պատրիկյանը դանդաղորեն մի քանի թերթ թուղթ քաշեց առաջը, գրիչը թաթախեց թանաքամանի մեջ, կարճ ժամանակ մտածեց և գրեց վերնագիրը. «Երեք ամիս, և հինգ օրինակ միայն», տակն էլ գիծ քաշեց: Այստեղ կանգ առավ, ճակատը շփեց և, երկար մտածելուց հետո, սկսեց.

«Այս օրերիս պատահեցի մեր սկսնակ գրողներից մեկին, որի համար կրիտիկան կամ այն, ինչ որ մեզնում կրիտիկա է անվանվում, միաբերան վկայել է, որ ձիրքից զուրկ չէ: Նա գանգատվեց ինձ, թե ահագին նեղություններով հրատարակված իր մի գրքից երեք ամսվա ընթացքում վաճառվել է հինգ (հարյուր չկարծեք) հատ միայն, իսկ մյուսից` ոչ մի օրինակ: Այս տխուր իրողությունը շատ լավ ծանրաչափ կարող է լինել, ցույց տալու համար մեր հասարակության ընթերցասիրության չափը և, միևնույն ժամանակ, շատ դառն մտածմունքնեերի առիթ է տալիս մեր գրականության ապագայի մասին: Մեր հասարակությունը ... »

Պատրիկյանը նորից կանգ առավ, մտածեց, մտածեց, հետո գրիչը վար դրեց և ասաց.

— Այստեղ ոչինչ չի կարելի գրել. մատներից ծայրերը փետացան:

— Տո, գրի է, — բղավեց քարտուղարը, որի գրիչը շարունակում էր արագ շարժվել թղթի վրա: — Վաղուց է՞ այդքան քնքշացել ես: Կարծես թե քո հավաբունը սրանից տաք լինի, անունն էլ սենյակ ես դրել: Գրիր:

Պատրիկյանը սառած ձեռքերը շփեց իրար, բերնի գոլորշիով տաքացրեց մատների ծայրերը, նորից առավ գրիչը, գիծ քաշեց «Մեր հասարակության» բառերի վրա և շարունակեց.

«Ճիշտ է, չի կարելի պնդել, թե մեր հասարակությունն ընթերցասեր չէ, բայց ...»

— Կարելի՞ է մտնել, — լսվեց մի ուժեղ բարիտոն:

Պատրիկյանը և քարտուղարը միաժամանակ բարձրացրին գլուխները և նայեցին դեպի նախասենյակի դուռը: Այնտեղ կանգած էր մի թիկնավետ երիտասարդ, բեղերն ու մորուքը սափրած, թանկագին մուշտակով և պլպլան ցիլինդրով:

— Խնդրեմ, — մեքենայաբար արտասանեց քարտուղարը:

Այցելուն մտավ խիստ անձնավստահ քայլերով, ցիլինդրը վերցրեց և ներկայացրեց իրեն.

— Կայսերական թատրոնների երգիչ Ջափինյան: Երևի գիտեք, որ ես գաստրոլով հրավիրված եմ այստեղի արքունական թատրոնում երգելու:

— Ախ, ինչպես չէ, — արտասանեց քարտուղարը, մեքենայաբար վեր կենալով տեղից և ակամա հարգանքով սեղմելով երգչի ձեռքը: — Խնդրեմ նստեք:

Ջափինյանը նախքան նստելը ետ արեց մուշտակի կոճակները, կուրծքը բաց արեց, ասելով` «Ուֆ, շատ շոգ է», ցիլինդրը գլխիվայր դրեց գրասեղանի վրա, կաշու թանկագին ձեռնոցը ձգեց ցիլինդրի մեջ և ապա թե նստեց քարտուղարի մոտ բերած աթոռի վրա: Հետո տեսնելով, որ գրասեղանը ծածկված է փոշով, ցիլինդրի տակ մի լրագիր դրեց:

— Խմբագիրն այստեղ չէ՞, — հարցրեց թաշկինակով սրբելով ճակատը:

— Դժբախտաբար ոչ, — պատասխանեց քատուղարը ստրկական-հարգական ժպիտով և ակամա ուշադրություն դարձրեց երգչի կարմիր ատլասի փողկապի վրա հուրհրատին տվող ադամանդին: Նստեց նորից և չէր իմանում ինչպես անի, որ այցելուի աչքից ծածկի իր կեղտոտ, ճմրթված մանժետները:

— Իբրև հայ երգիչ, իմ բարոյական պարտքս համարեցի այցելել ձեր խմբագրատուն, — ասաց Ջափինյանը: — Երևի գիտեք, որ ես ձայնս մշակել եմ Իտալիայում, որտեղից, սրանից վեց տարի առաջ, ինձ հրավիրեցին Օդեսա: Երկրորդ տարին երգեցի Իրկուտսկում, հետո մի-մի սեզոն էլ երգել եմ Խարկով, Կիև, Մոսկվա, իսկ անցյալ սեզոնին երգում էի Պետերբուրգոմ: Այժմ ինձ հրավիրել են Թիֆլիս: Թիֆլիսը երաժշտական քաղաք է և, կարծում եմ, կգնահատի ինձ. ինչպես հարկն է: Ներեցեք, դուք ստանու՞մ եք մայրաքաղաքի թերթերը:

— Ինչպե՞ս չէ:

— Ուրեմն անշուշտ կարդացած կլինեք իմ մասին գրած ռեցենզիաները: Ամենքը միաբերան հիացած են: Մի քանի օտարատյաց թերթեր միայն, ինչպես «Новое время»-ն և «Свет»-ը, աշխատում էին ինձ գլորել, որովհետև իմացել էին, որ հայ եմ, բայց չաջողվեց: Ի՞նչ նշանակություն ունի ես հայ եմ թե ռուս. ես միայն երգիչ եմ. կարող եմ այսօր հայերեն երգել, վաղը՝ ռուսերեն, մյուս օրը՝ իտալերեն: Այդպես չէ՞:

— Իհարկե:

— Ճիշտ է, աֆիշների վրա Ժապինով եմ գրվում, բայց այդ ոչ թե նրա համար, որ ուզում եմ ինձ ցույց տալ, այլապես կգրվեի Իվանով կամ Սիդորով, այլ նրա համար միայն, որ Ջափինյան ազգանունը, ինչպե՞ս գրես ռուսերեն — Джапинян ռուսերեն ոչ ջ կա, ոչ` փ: Թե չէ, հայերեն միշտ Ջափինյան եմ գրվում և երբեք էլ չեմ ծածկում, որ հայ եմ: Ես ձեզ մի ուրիշ բան ասեմ, — շարունակեց շատախոս երգիչը, — Օդեսայի անտրպրենյորս փորձեց ինձ նոր հրավիրած ժամանակ աֆիշի վրա ազգանունս գրել, Ժապինի, բայց ես շատ քաղաքավարի կերպով հասկացրի նրան, որ ոչ մի պայմանով թույլ չեմ տա իտալացի մկրտելու ինձ, չնայելով, որ իտալացի երգիչների անունն առհասարակ շատ հարգի է Ռուսաստանում: Թե չէ, որ ուզենայի դավաճանել ազգիս և հավատիս, ավելի լավ կանեի և ավելի շահավետ կլիներ գրվեի Ժապինի, քան թե Ժապինով: Այնպես չէ՞:

— Իհարկե, — նորից համաձայնեց քարտուղարը:

Երգիչը խոսում էր դեռ շատ երկար և բացառապես իր մասին: Նրա ձայնը հնչում էր առողջ և ինքնավստահ: «Ե՞րբ պիտի վերջացնի ու կորչի», — մտածում էր քարտուղարը, սակայն առանց դժգոհության որևէ նշան ցույց տալու: Ընդհակառակը, շարունակում էր լուռ լսել նրան նույն ստրկական-հարգական ժպիտը դեմքին:

— Ինչևիցե, — վերջապես վերջ տվեց իր շատախոսությանը երգիչը և վեր կացավ: — Ես ձեզ չխանգարեմ: Իմ խոնարհ հարգանքներս պարոն խմբագրին: — Այս խոսքերի հետ երգիչը ծոցից հանեց իր այցետոմսը և դրեց քարտուղարի առջև: — Հույս ունեմ, որ նա, ինչպես և դուք, շնորհ կբերեք լսելու ինձ: Իմ առաջին դեբյուտը լինելու է ամսույս տասիս: Երգելու եմ Օնեգինի պարտիան: Հետո դուրս կգամ «Մազեպայ»-ի, «Կնյազ Իգոր»-ի, «Կապեց Կալաշնիկով»-ի, «Ցարսկայա նեվեստա»-ի, «Ժիզն զա ցարյա»-ի, «Ռուսլան և Լյուդմիլա»-ի, «Ռուսալկա»-ի և ուրիշ օպերաների մեջ: Ցտեսություն:

Ջափինյանն ամուր և երկար սեղմեց քարտուղարի ձեռքը, թեթևակի գլուխ տվեց մինչև այժմ գրքասեղանի ծայրին կուչ եկած Պատրիկյանին, ցիլինդրը ծածկեց և դուրս գնաց նույնպիսի քայլերով, ինչպես որ մտավ, հատակը թրխկացնելով իր պլպլան կոշիկների կանացի բարձր ու բարակ կրունկներով:

Քարտուղարը մինչև դուռը ճանապարհ դրեց նրան և, երբ վերադարձավ, ձեռքերի ափերը խփեց իրար և բացականչեց ծայր աստիճան ապշած:

— Փա՛հ... Տեսա՞ր, Պատրիկ: Գիտե՞ս ով էր: Երեկ-մեկել օրվա քելեխ ուտող տիրացուն էր, է՛... Նո՛ր հիշեցի, Պատրիկ ջա՛ն, նոր: Խմբագիրը պատմում է, թե երեսփոխական արարողությունների մասին որ հայտարարություն էր բերում, չէր համարձակվում դռան շեմքից առաջ գալ, իսկ հիմա... իր բարոյական պարտքն է համարել այցելություն տալու խմբագրությանը: Ցիլինդրի տակ լրագիր դրեց, որ չփոշոտվի: Տեսա՞ր նրա փողկապի ադամանդը, մուշտակը: Մենք այստեղ ցրտից կաղկանձում ենք, իսկ նա քրտինքն էր սրբում... Գնացել վարժապետ և գրող ես դառել, վայ, գրողը տանի քեզ, Պատրիկ ջան, գրո՛ղը... ինձ էլ քեզ հետ, — ավելացրեց քարտուղարը և գնաց նստեց իր տեղը:

— Դու ինձ այս ասա, հիմա լուրը կգրես, չէ՞, — հարցրեց Պատրիկյանը հեգնորեն ժպտալով:

Քարտուղարը պատասխանի տեղ ձեռքերը տարածեց խաչելության պես, ուսերը վեր քաշեց կոմիկական տարակուսանքով, կարճ ժամանակ մտախոհության մեջ ընկավ, հետո հանկարծ նայեց ծոցի ժամացույցին և բացականչեց ոչ այնքան զայրացած, որքան զարմացած.

— Ինչքան էլ ժամանակ խլեց անիծածը... Իսկ տպարանում նյութ չկա: Գրիր, գրիր: Պատրիկ ջան, մինչև որ տեսնենք ինչ է դուրս գալիս այս էշի մարտիրոսությունից:

— «Մանի՛ր, մանի՛ր, ի՛մ ճախարակ...», — արտասանեց Պատրիկյանը, առավ գրիչը և պատրաստվեց շարունակել հոդվածն անսիրտ և դառնացած, ինքն էլ չիմանալով՝ թե ինչի դեմ:

Իսկ այդ միջոցի քարտուղարն արդեն գրում էր իր մանր ու փութկոտ գրերով. «Մեր հայրենակից երգիչ Ջափինյանը (բեմական ազգանունը Ժապինով) գաստրոլով հրավիրված երգելու Թիֆլիսի արքունական օպերային թատրոնում: Իտալիայում իր արվեստը կատարելագործելուց հետո, նա վերջին վեց տարվա ընթացքում երգել է Ռուսաստանի զանազան քաղաքներում, ի միջի այլոց՝ Մոսկվայում և Պետերբուրգում, ուր, տեղական թերթերի վկայությամբ, մեծ հաջողություն է ունեցել: Թիֆլիսում նա առաջին անգամ բեմ է ելնելու, ամսույս 10-ին Չայկովսկու «Եվգենի Օնեգին» օպերայի մեջ, Օնեգինի դերում»:

Նա ուզում էր մի քանի խոսք էլ ավելացնել, հասարակության ուշադրությունը հրավիրելով հայ տաղանդի վրա, բալց հիշելով թե անցյալում ինչ է եղել նա, վախեցավ, որ նրան ճանաչող ընթերցողները ծաղրի ենթարկեն թերթը, ուստի բավական համարեց գրածը և մի կողմ դրեց: Հետո նայեց Պատրիկյանին և տեսնելով, որ նա գրում է շատ դանղաղ և անդադար գլուխը քորելով, ասաց.

— Պատրիկ ջան, շո՛ւտ արա, թե չէ, հրես որտեղ որ է` կգա պստիկ հոգեառս և նյութ կպահանջի:

Մտավ էքսպեդիտորը՝ պոստից բերած մի կույտ լրագրեր և նամակներ ձեռքին: Քարտուղարն ամենից առաջ վրա ընկավ նամակներին և սկսեց աչքի անցկացնել: Այնքան վարժվել էր, որ մի քանի տող սկզբից, մի քանի տող մեջտեղից և մի քանի տող վերջից կարդալուց հետո հասկանում էր ամբողջ նամակի բովանդակությունը և իսկույն էլ վճռում` կարելի՞ էր տպել, թե ոչ:

— Վայ, այս անիծածները կարծես խոսքը մեկ են արել, որ գրեն քահանաների, տիրացուների և հոգաբարձուների մասին, — բացականչեց նա մի քանի նամակներ աչքի անցկացնելուց հետո: — Քահանա և տիրացու, տիրացու և հոգաբարձու, հոգաբարձու և տիրացու... Կարծես թե էլ ուրիշ բան չկա գելու, ես ձեր...

Եվ զայրացած քարտուղարի բերանից ակամայից թռան ինտելիգենտ մարդուն անվայել մի քանի հայհոյական խոսքեր քահանաներից, տիրացուներից և հոգաբարձուներից դուրս ուրիշ նյութ չգտնող գավառական թղթակիցների հասցեին: Նա վերցրեց այդ նամակները և ուզում էր մեկեն պատռել ու ձգել գրասեղանի տակ դրած զամբյուղը, բայց հիշելով, որ տպարանում նյութ չկա, մի կողմ դրեց: Նույն կարգով շարունակեց աչքի անցկացնել մնացած նամակները և, ինչպես երևում էր, այդ նամակներն էլ բանի՝ պետք չէին, որովհետև նա իր երկայն ու չոր մատներով ջղայնորեն ոլորում ու փետրում էր ցանցառ բեղի ծայրերը: Այնուհետև, երբ նամակներն աչքի անցկացրեց պրծավ, խոնարհվեց գրասեղանի վրա և սկսեց ուղղել ամենից առաջ այն նամակները, որոնք քիչ թե շատ հասարակական նշանակություն ունեին: Անխնայորեն ջնջում էր ահագին պարբերություններ, երբեմն ամբողջ երեսները և տեղը գրում մի քանի միայն ջնջում, փոխում կամ ավելացնում էր այս կամ այն բառը կամ տառը, պեդանտի նախանձախնդրությամբ և համառությամբ պահպանելով լրագրի ուղղագրությունը, որի ստեղծողն ինքն էր:

Մինչդեռ Պատրիկյանը, սուս ու փուս նստած գրասեղանի ծայրին, շարունակում էր գրել իր հոդվածը, այլևս ուշադրություն չդարձնելով սենյակում տիրող ցրտին: Մի ժամից հոդվածն արդեն պատրաստ էր: Նա գրած թերթերը դարսեց իրար վրա ըստ թվահամարների, դրեց քարտուղարի առջև և վեր կացավ:

— Ի՞նչ, դու գնո՞ւմ ես, — հարցրեց քարտուղարը, գլուխը բարձրացնելով և նայելով նրան պլպլան ակնոցի միջից:

— Հա: Ես բոլորովին սառեցի այստեղ: Գնամ տեսնեմ ինչ եմ անում: Այսօր բան չեմ առել բերանս, թեյ էլ չեմ խմել: Տես այդ հոդվածը, — անսիրտ եմ գրել, — թե բանի նման է տպիր, թե չէ՝ զամբյուղը գցիր: Ցտեսություն:

Եվ Պատրիկյանը դիմեց դեպի դուռը, մի րոպե կանգ առավ նախասենյակում ինչ-որ անվճռականության մեջ, մեքենայաբար թափ տալով ձեռքին բռնած գլխարկը, հետո կամաց ետ դարձավ և ասաց ավելի ևս կամաց, կարծես վախենալով, որ ուրիշը կարող է լսել:

— Չե՞ս կարող ինձ մի հինգ ռուբլի փոխ տալ:

— Հինգ ռուբլի՞, — բացականչեց քարտուղարը գլուխն արագորեն բարձրացնելով:

— Հա, խնդրում եմ: Սենյակիս վարձը պետք է տամ: Թե չտամ, դուրս են անում:

— Այս րոպեիս, հինգ ռուբլին ի՞նչ է որ, — ասաց քարտուղարը, շտապով հանեց իր մաշված-ջարդված պորտմանեն, բաց արեց, միջի բոլոր փողը — սև ու սպիտակ դրամներ — թափեց սեղանի վրա ու սկսեց համրել, դրամները մեկմեկ քաշելով մի կողմ, — 10, 20, 35, 50, 58, 60, 62 կոպեկ: Ահա իմ ունեցած ամբողջ կապիտալը: Թե որ սրանից 5 ռուբլի դուրս գա, վերցրու տար տանտիրոջդ աչքը կոխիր: Հինգ ամիս է` ռոճիկ չեմ ստացել, կհավատա՞ս, թե չէ:

Մի րոպե Պատրիկյանը լուռ նայում էր քարտուղարի աչքերին:

— Բաս ինչո՞վ ես ապրում, — հարցրեց:

— Դու՞ ինչով ես ապրում, — եղավ քարտուղարի պատասխանը:

Պատրիկյանը ձեռքով հուսահատական մի շարժում արավ, գլխարկը ոչ թե ծածկեց, այլ ծածկելիս ուղղակի խփեց գլխին և դուրս գնաց:
Изображение
Аватара пользователя
Harutin
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team

ՆԱՐ – ԴՈՍ

Сообщение Harutin » 23 окт 2010, 00:54

Նոր մարդը

Текст:
(Հատվածներ անավարտ վեպից)

1

1914 թվի գարնան մի օր առավոտյան ժամր 10-ն էր, որ ծխախոտի գո՛րծարանատեր և բանկի դիրեկտոր Խանբեգյանը, լողարանից նոր ելած, խալաթը հագին, թարմ ու առույգ մտավ սեղանատուն: Մոտ վաթսուն տարեկան բարձրահասակ, բարեկազմ մարդ էր սպիտակ մազերով և խոշոր աչքերի վերև երկու երկարաձիգ տզրուկի պես ձգված սև ու խիտ հոնքերով:

Սեղանատանը ոչ ոք չկար: Արծաթյա ինքնաեռը, սեղանի ծայրին պպզած, ինչ-որ կասկածելի լռություն էր պահպանում, և Խանբեգյանն զգաց, որ այս անգամ ևս, ինչպես քիչ չէր պատահել կնոջ մահից հետո, կիսասառ թեյ պիտի խմի: Տղան ու աղջիկը վաղուց խմել գնացել էին գիմնազիոն, սեղանը թողնելով ըստ սովորականին ամենաանկարգ դրության մեջ: Կինն այդ կողմից չափազանց կարգապահ էր, մաքրասեր և խստապահանջ, և նրա մահից հետո էր, որ այդ անկարգությունը մտել էր նրա տուն, որովհետև չկար այլևս մի եռանդուն, խնամոտ ձեռք, որ ամեն բան կարգադրեր, մաքրեր, տեղավորեր, հին դայակը, որ ջահել հասակից այդ տանն էր մեծացել, արդեն շատ էր պառավել և չէր կարողանում ամեն բանի հասնել, իսկ աղախինը, ծույլ լինելով, ավելի ևս ծուլացել էր տանտիկնոջ մահից հետո և առանց հրամանի ոչնչի չէր ուզում ձեռք տալ: Խանբեգյանը պահում էր նրւն միայն իր հավատարմության համար և վախենում էր նոր աղախին վարձել, որ գողություն չանի:

— Խոզեր, կատարյալ խոզեր, — քրթմնջաց Խանբեգյանը որդու և աղջկա հասցեին, մի հրացայտ հայացք ձգելով սեղանի վրա, որի երեսը մի կատարյալ բաբելոնյան խառնակություն էր ներկայացնում, — բաժակ, ափսե, գդալ դանակ, պատառաքաղ, կծած հացի կտորներ, մատիտ, տետրակ, դասագիրք, լրագիր և հայտնի չէ, թե թեյի սեղանի հետ ի՛նչ կապ ունեցող ծամկալներ ու սանրեր, երեսի փոշու տուփ ու բամբակ և օծանելիքի մի սրվակ թափված էին իրար մեջ խառնիխուռն, ցաք ու ցրիվ սփռոցը ամբողջովին ծածկված էր հացի ու պանրի փշրանքով. մի տեղ թերխաշ ձվի կաթիլներ էին թափել, մի տեղ էլ թեյ էին շուռ տվել, որից սպիտակ սփռոցի այդ մասն ամբողջովին դեղնել էր:

— Ո՛ւ, խոզե՛ր, խոզե՛ր, — արտասանեց Խանբեգյանն այս անգամ բարձրաձայն, որպես թե այդ խոզության հեղինակները նստած լինեին սեղանի մոտ, և բարկությունից մինչև անգամ կրճտացրեց ատամները:

Սեղանի անկարգությունը դիտելուց հետո նա ձեռքի ափը դրեց ինքնաեռի փորի վրա և տեսավ, որ բոլորովին սառն է: Հանկարծ կատաղության այնպիսի պոռթկում զգաց կրծքի մեջ, որ քիչ մնաց բռունցքով տար և ինքնաեռը գլորեր հատակի վրա: Կատաղությամբ լի աչքերը փայլեցնելով, նա վրա ընկավ լամպի տակ հարմարեցրած էլեկտրական զանգակի կոճակին և սեղմեց ավելի ամուր ու ավելի երկար, քան պետք էր: Ու, սպասելով աղախնուն, սկսեց ջղային քայլվածքով անցուդարձ անել սենյակում, անդադար ցնցվելով զսպած կատաղությունից և ակամա հայհոյանքի բառեր թռցնելով բերնից:

Սակայն աղախինն ուշանում էր:

Խանբեգյանի կատաղությունը գագաթնակետին հասավ: Ձեռքերով ու ոտներով դես-դեն շպրտելով իր ճանապարհը կտրող աթոռները, եփած խեցգետնի պես կարմրատակած, նորից վեր ընկավ էլեկտրական զանգակի կոճակին և սկսեց սեղմել առաջվանից էլ ավելի ամուր ու երկարատև, միևնույն ժամանակ գոռալով այնպիսի բարձր, խռպոտ ու երկարատև ձայնով, որ կարծես մորթելիս լինեն.

— Դունյա՛... Դունյաա՛... Դունյաա՛... Դունյաշաա՛...

Աղախինը, — թխլիկ այտերով, կապույտ աչքերով, շեկ մազերով տասը-տասնհինգ տարեկան մի աղջիկ, — ներս պրծավ վախից սփրթնած, երևի կարծելով, թե պարոնն օգնություն է կանչում:

— Ի՞նչ պատահեց, պարոն, ի՞նչ պատահեց, — կանչեց նա:

Պարոնն իր երկարում եկ հասակով և հրացայտ աչքերով ցցվեց նրա առջև:

— Ա՛յ ինչ, — ասաց նա պինդ սեղմած ատամների միջից և շրը՛փ, — իր երկայն ոսկրոտ ձեռքով մի ապտակ իջեցրեց նրա ձախ այտին: — Ա՛յ ինչ, — կրկնեց առանց շտապելու, և այս անգամ ապտակն իջավ աղախնու աջ այտին, որովհետև ձախը նա իսկույն ծածկեց ձեռքով:

Աղախինն այս անգամ աջ այտն էլ ծածկեց մյուս ձեռքով, մի րոպե լուռ ու ծայր աստիճան ապշած նայեց պարոնի կատաղությունից ցնցվող կարմրատակած երեսին վարից վեր, որովհետև պարոնն իր հասակով գրեթե կիսով չափ բարձր էր նրանից, հետո պռոշ արավ երեխայի պես, աչքերը միանգամից լցվեցին արցունքով, և հանկարծ սկսեց լաց լինել` ոչ այնքան ցավից, որքան անսովոր վիրավորանքից, որ նա առաջին անգամն էր կրում պարոնի կողմից այնքան կոպիտ կերպով:

Խանբեգյանը բռնեց նրա թևից, քարշ տվեց ինքնաեռի մոտ, նրա մի ձեռքը պոկեց այտից, կպցրեց ինքնաեռի սառը փորին և ասաց.

— Սա թե՞յ է, որ պիտի խմեմ: Չեմ ասե՞լ, որ սառը թեյ չեմ սիրում: Չեմ ասե՞լ, որ իմ խմելու ժամանակ ինքնաեռը միշտ տաք պիտի լինի: Ասել եմ, չէ՞: Հարյուր անգամ կրկնել եմ, չէ՞: Թե խուլ ես, ասա, ականջդ պոկեմ, որ լսես:

Եվ Խանբեգյանն այս խոսքերի հետ նրա ականջն առավ իր բութ մատի ու ցուցամատի մեջ, ոլորեց ու քաշեց:

Աղախինն այս անգամ սաստիկ ցավից նախ մի ճիչ արձակեց, հետո սկսեց բարձրաձայն հեկեկալ:

— Սո՛ւս, ձա՛յնդ, զզվե՛լի քած, — աղաղակեց Խանբեգյանը, ոտը զարկելով հատակին: — Ես անկարգություն չեմ սիրում: Մի բան որ ասում եմ, պե՛տք է կատարվի: Տիրուհիդ որ մեռավ, կարծում ես, որ դու էլ ազատվեցի՞ր քո պարտականություններից: նայիր այստեղ, — ցույց տվավ նա սեղանը, — ո՞ւմ պարտականությունն է այս բոլորը հավաքել, կարգի դնել: Ասենք՝ Կատյան ու Վանյուշը խոզեր են, դո՞ւ ինչ ես մտածում: Թե՞ կարծում ես ինձ շատ է դուր գալիս այս խոզությունը: Թե ծառայում ես, օրինավոր ծառայիր, իսկ թե չես ուզում, կարող ես հենց այս րոպեին հաշիվդ առնել և կորչել, к черту. ես ձրի հաց ոչ ոքի չեմ ուտեցում:

Բոլոր մաղձը աղախնու վրա թափելուց հետո Խանբեգյանի ցասումը մի քիչ նստեց, և նա սկսեց արագ-արագ անցուդարձ անել սենյակում, որի ժամանակ նրա երկար խալաթի լայն փեշերը բաց ու խուփ էին լինում և երևան հանում սպիտակ ներքնաշորն ու փափուկ ոսկեկար մուճակները:

Դունյան կանգնած էր ինքնաեռի մոտ և, գոգնոցի փեշն աչքերին սեղմած, շարունակում էր հեծկլտալ: Այն ականջը, որ իր ոսկրո՛տ մատներով ոլորել և ձիգ էր տվել պարոնը, ճակնդեղի գույն էր ստացել:

Սենյակի երկայնքը չափելիս Խանբեգյանը հանկարծ կանգ առավ նրա առջև և ասաց.

— Հետո. քանի՞ անգամ պետք է զանգ տամ, որ դու բարեհաճես մտնել: Հը՞, ասա՛:

— Զանգի ձայնը չեմ լսել, — պատասխանեց աղախինը հեծկլտանքի միջից:

— Չես լսե՞լ: Ո՞ր ջհաննամումն էիր, որ չես լսել:

— Իջել էի դուռը բանալու:

— Մարդ էր եկե՞լ: Ո՞վ էր:

— Վիկտորիա Պավլովնան:

— Վիկտ... — դուրս թռավ Խանբեգյանի բերնից, և նրա խոշոր աչքերի մեջ կարծես հանկարծ կրակ վառեցին:

Խալաթի կուրծքն ու փեշերը մեքենայաբար իրար վրա ծալելով, նա խոնարհվեց-դեպի աղախնու դեմքը և, նրա ձեռքերը կամացուկ հեռացնելով աչքերից, հարցրեց մի տարօրինակ անհանգստությամբ.

— Հետո՞... ի՞նչ եղավ... ո՞ւր է... գնա՞ց...

— Սպասում է ձեզ առանձնասենյակում

— Հաա՞: Լա՛վ:

Խանբեգյանը շտկվեց և, խալաթի կուրծքն ու փեշերը պինդ գրկած, արագորեն դիմեց դեպի ննջարանը, բայց հանկարծ ետ դարձավ և մոտեցավ աղախնուն, որը շարունակում էր լալ:

— Սո՛ւս, հիմար, ի՞նչ ես լաց լինում, — շշնջաց նա մեղմացած: — Բարկացած էի այն խոզերի վրա, դրա համար խփեցի, թե չէ, ուրիշ անգամ ե՞րբ եմ խփել: Սուս որա, ամոթ է, Վիկտորիա Պավլովնան կլսի: Խո գիտես, որ ես քեզ հոր պես եմ նայում, թե չէ, ինքդ էլ տեսնում ես, պահելու պտուղ չես դու: Դե, բավական է (Խանբեգյանը ձեռքով շոյեց նրա գլուխը): Եվ լսիր ինչ եմ ասում, ջանիկս: Այս րոպեին ինքնաեռը կտանես կտաքացնես, հետո կգաս կարգի կդնես այս սեղանը, սփռոցը կփոխես, ինչ որ հարկավոր է — կարագ, ձու, մեղր, մի խոսքով` ամեն բան — կդարսես: Գուցե Վիկտորիա Պավլովնային ներս հրավիրեմ թեյի: Իմացա՞ր: Դե շուտ, ջանիկս: Իսկ ես գնամ հագնվեմ:

Ու արագ քայլերով դուրս գնաց:

2

— Սկանդալ, կատարյալ սկանդալ, — ասաց ինքն իրեն Խանբեգյանը դեմքի այնպիսի մի արտահայտությամբ, որ կարծես լուծողական էր ընդունել, և, խալաթը դեն շպրտելով, սկսեց արագ-արագ հագնվել: Ոչինչ նրան այնքան խայտառակ, այնքան ամոթալի չէր թվում, որքան իր այն վայրենի ձայնը, որով, կատաղության գագաթնակետին հասած, կանչում էր աղախնուն: Այդ վայրենի ոռնոցն, անշուշտ, լսած պիտի լիներ Վիկտորիա Պավլովնան առանձնասենյակում, որը սեղանատնից մի սենյակով էր միայն բաժանված, և ի՞նչ պիտի մտածեր իր մասին, որ հայտնի էր որպես ծանրաբարո, հավասարակշռված և ըստ ամենայնի կրթված մարդ:

— Այդպես միայն վերջին կինտոն կարող է բղավել, իսկ ես... Փո՛ւ, — թքեց նա և մտքումը դրեց հենց այդ օրը մի լավ խրատել իր աղջկան և տղային, որոնց «խոզությունն» էր իսկապես, որ առիթ էր տվել իր անսովոր կատաղության:

— Եվ ո՞ր սատանան այդ կնոջը բերեց հենց այն ժամանակ, երբ ես... Սկանդալ, կատարյալ սկանդալ, — կրկնեց նա հայելու առջև շտկելով մազերն ու փողկապը:

Վիկտորիա Պավլովնան այն բանկի գլխավոր հաշվապահի կինն էր, որի դիրեկտորներից մեկն էր Խանբեգյանը: Մի տարուց ավելի էր, որ մեռել էր գլխավոր հաշվապահը, բայց դեռես այն ժամանակ, երբ նա ողջ ու առողջ էր, Խանբեգյանը, չնայելով իր տարիքին, չէր կարողանում անտարբեր աչքով նայել նրա կնոջ վրա, որը հազիվ երեսուն տարեկան և շատ գեղեցիկ էր: Եվ երբ մի օր անսպասելի կերպով նրան լուր բերին, թե գլխավոր հաշվապահը հանկարծամահ է եղել սրտի արատից, Խանբեգյանն ինքն էլ չիմացավ, թե ինչու մի տարօրինակ ուրախություն զգաց սրտի խորքում: Այդ ժամանակ նրա կինը դեռևս կենդանի էր և, չնայելով հարատև հիվանդությանը, ըստ երևույթին, միտք չուներ մեռնելու: Ու երբ, երկար տանջվելուց հետո, նա, այնուամենայնիվ, մեռավ, Խանբեգյանը զգաց իրեն որպես վանդակից ազատված մի թռչուն, որը ո՛ւր ուզեր, կարող էր թռչել: Այժմ միայն նա հնարավորություն ստացավ լուրջ կերպով մտածելու, թե չի՞ կարող արդյոք այնպես անել, որ Վիկտորիա Պավլովնան իր կինը դառնար:

Սկզբում բավական ծանրակշիռ մի հանգամանք մթագնում էր նրա ուրախությունը և հուսաբեկ անում նրան, այդ այն էր, որ նա մտածում էր, թե ինքը թեև դեռևս ժիր ու առույգ, բայց արդեն մոտ վաթսուն տարեկան մարդ է, մի տասը տարուց հետո արդեն անպետք զառամյալ ծերունի կլինի, այնինչ Վիկտորիա Պավլովնան իրենից կիսով չափ ջահել էր, դեռևս շատ թարմ և այնքան գեղեցիկ, որ ոչ մի դժվարություն չէր կրի մի ջահել ամուսին գտնելու, մանավանդ որ անզավակ էլ էր: Բայց շուտով տեսավ, որ այդ կասկածը հիմք չունի: Բանն այն է, որ Խանբեգյանի կնոջ մահից հետո Վիկտորիա Պավլովնան նրան ավելի մերձենալու հակամետություն էր ցույց տալիս, տեղի-անտեղի այցելում էր նրան, զանազան խորհուրդներ հարցնելու պատրվակով նկարագրում էր իր նյութական նեղ կացությունն ամուսնու մահից հետո և նույնիսկ մի-երկու անգամ նյութական օգնություն էր խնդրել նրանից:

Թեև Վիկտորիա Պավլովնայի այս վարմունքը մեծ չափով հուսադրում էր Խանբեգյանին, բայց մյուս կողմից մի ուրիշ ոչ պակաս ծանրակշիռ հանգամանք նրան վարանման մեջ էր գցում, — ի՞նչ կասեին իր բարեկամ-ազգականները և, մանավանդ, ի՞նչ կասեին և ի՞նչ աչքով կնայեին իրենց ջահել խորթ մոր վրա իր զավակները, որոնցից ամենամեծը — Միշան, Պետերբուրգի համալսարանի վերջին կուրսի ուսանող էր, իսկ նրանից փոքրը — Վանյուշը, և աղջիկը — Կատյան, գիմնազիոնի 7-րդ և 6-րդ դասարանի աշակերտ և աշակերտուհի:

Այս և այսպիսի մտածումների ու վարանքի մեջ նա շատ անգամ ասում էր ինքն իրեն հուսահատ մարդու վճռականությամբ .«Է՛հ, ի՛նչ ուզում են՝ թող ասեն, ի՛նչ աչքով ուզում են՝ թող նայեն, ես կանեմ իմը: Դժվարն առաջին քայլն է: Պետք է քաջություն ունենալ այդ քայլն անելու: Եվ ես կանեմ այդ քայլը: Թող սկզբում տարօրինակ թվա, հետո, ժամանակի ընթացքում, կհաշտվեն: Դա շատ բնական է»:

Այժմ էլ, երբ պատրաստվում էր գնալ ընդունելու Վիկտորիա Պավլովնային իր առանձնասենյակում, Խանբեգյանը նույն մտմտուքի մեջ էր: «Այժմ, կամ երբեք, այժմ, կամ երբեք, — կրկնում էր նա մեքենայաբար, վերջին անգամ հայելու մեջ դիտելով իրեն և թաշկինակը կոխելով բաճկոնի գրպանը:

Երբ փայլուն կոշիկները հագին, մազերն անգլիական ձևով գագաթի մեջտեղից ուղիղ գծով բաժանած, խնամքով սափրած երեսին հազիվ նկատելի կերպով հոտավետ փոշի ցանած, անցնում էր սեղանատնից գլուխը բարձր ու մեջքը շամփուրի պես շիփ-շիտակ, Դունյան ինքնաեռն արդեն դուրս էր տարել տաքացնելու և դեռ լացակում աչքերով զբաղված էր սեղանը կարգի դնելով:

— Կեցցե՛ս, Դունյա, իմ խելոք աղջիկ, ա՛յ հիմա հասկանում եմ, — ասաց նա մի րոպե կանգ առնելով և դիտելով շուրջը: — Միայն շուտ և, որ պատրաստ լինի, եկ ինձ իմաց տուր:

Ու շարունակեց քայլերը դեպի առանձնասենյակ: Քայլում էր թեթև, սահուն, առանց մարմնի ծանրություն զգալու:

3

Առանձնասենյակում նրա դեմ ելավ Վիկտորիա Պավլովնան ամբողջովին սևազգեստ: Դեմքից ետ էր քաշել սև գլխարկին պատած թանձր սև շղարշը, որի ծայրերը հասնում էին համարյա մինչև գետին: Մի անգամ նրա բազմաթիվ երկրպագուներից մեկը, որին ինքը մյուսներից ավելի նախապատվություն էր տալիս, նկատել էր նրան. «Վիկտորիա Պավլովնա, թեև դուք մի քիչ ի չարն եք գործ դնում ձեր ամուսնու հիշատակը, բայց այդ հագուստի մեջ ավելի ևս գեղեցիկ եք»: Եվ այդ օրվանից նա չէր ուզում բաժանվել իր սգո հագուստից:

Խանբեգյանը թույլ չտվավ, որ նա մոտենա իրեն, ինքը համարյա թե վազեց դեպի նա և, առանց խոնարհվելու առնելով նրա կարճ սև ձեռնոցի մեջ սեղմված ձեռքը, մոտեցրեց շրթունքներին:

— Որ գիտենաք, Վիկտորիա Պավլովնա, թե ինչու ձեզ այսքան սպասեցնել տվի, անշուշտ կներեք ինձ, — ասաց նա ժպտալով: — Ես մի թեթև անախորժություն ունեցա աղախնիս հետ: Երևակայեցեք... Ինչո՞ւ չեք նստում: Խնդրեմ... Երևակայեցեք, այսօր մի քիչ ուշ վեր կացա, որովհետև գիշերը շատ ուշ տուն եկա, — ժամը համարյա 2-ն էր, որ ժողովը վերջացավ, — մտնում եմ սեղանատուն, որ թեյ խմեմ, տեսնեմ ինքնաեռը սառը՝ ինչպես կարկուտ: Ի՞նչ ծածկեմ մեղքս, ինքս ինձ չկարողացա զսպել և... Չէ, ավելի լավ է՝ չպատմեմ: Արածս լավ բան չէր, — ավելացրել նա ծանր և լրջորեն:

— Դուք այնպես բղավում էիք, — նկատեց Վիկտորիա Պավլովնան ժպտալով:

Խանբեգյանը թավ հոնքերը բարձրացրեց, դեմքին ծայր աստիճանի տարակուսանքի արտահայտություն տված:

— Վիկտորիա Պավլովնա, — ասաց նա, — կարո՞ղ եք երևակայել, որ ես մինչև այժմ էլ զարմացած եմ մնացել: թե որտեղի՞ց դուրս եկավ այդ ձայնը: Ես հիմա հասկանում եմ, թե ինչպես մարդիկ, շատ օրինավոր մարդիկ, երբեմն մարդ են սպանում: Ծայր աստիճան հուզման րոպեին նրանք անշուշտ, դուրս են գալիս նորմալ դրությունից, կորցնում են հոգեկան հավասարակշռությունը և չեն հասկանում իրենց արածը: Մի րոպե, երբեմն մի վայրկյան, և ոճիրն արդյոք կատարված է: Այո, մարդ արարածի մեջ, որքան էլ նա քաղաքակրթված և գիտակից լինի, Վիկտորիա Պավլովնա, դեռևս նստած է նախապատմական գազանը: Ես այդ փորձեցի ինձ վրա: Բայց մյուս կողմից, ասեմ ձեզ, թանկագին Վիկտորիա Պավլովնա, — ավելացրեց Խանբեգյանը մտերմորեն, նստելով նրա դիմաց, — ես մեղավոր չեմ. կնոջս մահից հետո այնպիսի դրություն է տիրում մեր տանը, որ ասել չեմ կարող: Ուզեմ-չուզեմ — պիտի ջղայնանամ: Առանց այն էլ մեր գործարանում տիրող դրությունը՝ բանվորների պահանջները, գործադուլի սպառնալիքը, մյուս կողմից մեր բանկում երևան հանված վատնումը բոլորովին քայքայել են ջղերս:

— Մի՞թե վատնում է եղել, — հարցրեց Վիկտորիա Պավլովնան հետաքրքրված: — Եվ ո՞րքանի:

— Առայժմ մոտ հինգ հազար ռուբլու: Ռևիզիան դեռ շարունակվում է:

— Հայտնի՞ են վատնիչները:

— Կասկած կա մի քանիսի վրա:

— Կարելի՞ է իմանալ` ո՛ւմ:

— Ո՛չ, թանկագին Վիկտորիա Պավլովնա, ներեցեք: Այսքանը միայն կարող եմ ասել, որ եթե իմանաք, որ եթե իմանաք, թե ո՛ւմ վրա է գլխավորապես կասկածը, ապշած կմնաք: Ձեր հանգուցյալ ամուսինը... ա՛յ մարդ: Նրա օրով մի կոպեկ, մի կոպեկն ի՞նչ է, մի հատ կոպեկ անգամ չի կորել, իսկ ինչ նա չկա...

Խանբեգյանը չվերջացրեց, որովհետև Վիկտորիա Պավլովնան ռեդիկուլից շտապով հանեց թաշկինակը և սեղմեց աչքերին:

Խանբեգյանը լռեց, դիտելով նրա սպիտակ, անբիծ, ողորկ արմունկները, որոնք բաց էին համարյա թե մինչև ուսերը, հետո, ձեռքով կամացուկ շոշափելով նրա ծունկը, ասաց.

— Ներեցեք, թանկագին Վիկտորիա Պավլովնա, որ նորոգեցի ձեր վիշտը ի՞նչ արած, պիտի համբերեք: Ես ինքս էլ ձեր օրին եմ, — ավելացրեց նա թեթև հառաչանքով:

Կարճ ժամանակ անհարմար լռություն տիրեց, որի ժամանակ Վիկտորիա Պավլովնան սպիտակ, նուրբ բատիստի թաշկինակը չէր հեռացնում աչքերից, իսկ Խանբեգյանը շարունակում էր դիտել նրա արմունկներն այն էրոտիկ հայացքով, որ տղամարդն ակամա դրսևորում է կնոջ մարմնի բաց տեղերը տեսնելիս: Այդ գեղեցիկ, ջահել, շքեղակազմ կինը երբեք այնպես ցանկալի չէր թվացել նրան, ինչպես այդ րոպեին, և նա շարունակում էր մտքումը: «Այժմ կամ երբեք, այժմ կամ երբեք»:

Ու այն միջոցին, երբ նա մտածում էր, թե ի՛նչպես և ի՛նչ խոսքերով պիտի անի իր առաջարկությունը, աղախինը մտավ և հայտնեց, թե թեյը պատրաստ է:

Խանբեգյանը շտապով վեր կացավ:

— Վիկտորիա Պավլովնա, չէի՞ք կամենա ինձ հետ մի բաժակ թեյ անուշ անել:

Վիկտորիա Պավլովնան թաշկինակի ծայրով սրբեց աչքերը, որոնց մեջ արտասուքի հետք անգամ չէր երևում, թաշկինակը նորից պահեց ռեդիկուլի մեջ և նույնպես վեր կացավ:

— Ոչ, շնորհակա՛լ եմ, — ասաց նա, — ես արդեն խմել եմ: Ես ձեզ մոտ եկել եմ իսկապես մի խնդիրքով:

— Խնդիրքո՞վ, — վրա բերեց Խանբեգյանը ժպտալով: — Ես մինիստր չեմ և խնդիրներ չեմ ընդունում: Ես ձեզանից միայն հրամաններ կարող եմ ընդունել, — ավելացրեց նա ծիծաղելով: — Համեցեք, համեցեք գնանք, այնտեղ դուք կարող եք հայտնել ինձ ձեր հրամանը:

Եվ Խանբեգյանը, ոչ մի առարկություն չընդունող քնքուշ համառությամբ բռնելով Վիկտորիա Պավլովնայի թհից, առաջնորդեց նրան դեպի սեղանատուն:

Սեղանատանն ամեն ինչ կարգի էր բերված: Արծաթե ինքնաեռն ուրախ քլթքլթում էր սեղանի ծայրին: Կաթնամանից նոր եռացրած կաթը հանդարտ գոլորշի էր արձակում: Գարնանային արևի շողերը ոսկի թեք սյուներ էին պտտեցնում բաց պատուհանների վերևից մինչև հատակը: Ու որքան մռայլ էր Խանբեգյանի հոգին աղախնի հետ ունեցած միջադեպի ժամանակ, այնքան ուրախ ու զվարթ էր այժմ այդ լուսավոր, շողշողուն սենյակում, ցանկալի կնոջ ներկայությամբ, և նա զգում էր, թե մի տասը-քսան տարով ջահելացել է ինքը: Միշտ լուրջ, միշտ զգաստ, միշտ ծանրախոհ նրա դեմքն այժմ շարունակ ժպտում էր մի տեսակ երանությամբ, որպես թե այլևս ոչ մի կասկած չուներ, որ իր բաղձանքը պիտի կատարվի հենց այժմ, հենց այդ րոպեին: «Այո՛, այժմ կամ երբե՛ք... Եվ ա՛յժմ, ա՛յժմ միայն», — հաստատապես վճռեց նա:

— Գիտե՞ք ինչ կա, Վիկտորիա Պավլովնա, — ասաց նա մի տեսակ իր հասակին ոչ վայել չարաճճի տոնով, — ձեր հրամանը լսելուց առաջ ես կկամենայի, որ դուք հանեիք ձեր այդ գլխարկն ու ձեռնոցները և մի-մի բաժակ լցնեիք:

Վիկտորիա Պավլովնան ժպտաց, հանեց գլխարկն ու ձեռնոցները և նստեց ինքնաեռի մոտ: Խանբեգյանը նստեց նրա դիմաց և սկսեց ախորժակով ուտել: Կույսը պատուհաններից ընկնում էր Վիկտորիա Պավլովնայի երեսին և Խանբեգյանի մեջքին: Խանբեգյանն այդ դիրքով ավելի հարմարություն ուներ դիտելու Վիկտորիա Պավլովնայի իրեն լավ ծանոթ դեմքը իր զարմանալի կանոնավոր գծերով, փոքր-ինչ կոր քթով և լիրբ կզակով, որի տակից կարծես սպիտակ մարմարից ձուլված բարձրանիստ վիզը գնում նստում էր սև հագուստի անկվածապատ օձիքի մեջ:

«Եվ այսուհետև այսպես կլինի միշտ», — մեղր ու կարադով հացը ծամելով, մտածում էր նա, առանց աչքերը հեռացնելու Վիկտորիա Պավլովնայի դեմքից, երևակայևլով, թե նա արդեն իր կինն է, իր տան տիրուհին, բայց ոչ այդ սև հագուստով, այլ կուրծքն ու թևերը բաց զվարթագույն թեթև, գրգռիչ պենյուարով, ինչպես իր հանգուցյալ կինը նորահարս ժամանակ, որը նույնպես աչքի ընկնող գեղեցկուհի էր ջահել հասակում, իսկ պառաված և մանավանդ հիվանդ ժամանակ արդեն մի զզվելի վհուկի էր նմանում:

— Դուք կաթո՞վ եք խմում, Սերգեյ Պետրովիչ, — հարցրեց Վիկտորիա Պավլովնան, պատրաստվելով բաժակը լցնելու:

— Կաթով, թանկագինս: Առանց կաթի միայն երեկոներն եմ խմում:

Վիկտորիա Պավլովնան բաժակը լցրեց՝ կաթի տեղ թողնելով և, Խանբեգյանի առջև դնելով, ասաց լրջորեն, առանց նրան նայելու.

— Ես գիտե՞ք ինչու համար եմ եկել ձեզ մոտ, Սերգեյ Պետրովիչ:

— Ես լսում եմ ձեզ չորս ականջով, թանկագինս:

— Իմ հանգուցյալ ամուսնու մահից հետո ձեզ արդեն հայտնի է իմ դրությունը: Ձեր ինձ ցույց տված օգնության համար ես շատ երախտապարտ եմ: Բայց այսպես չի կարելի շարունակել: Պարազիտ լինելը լավ չէ:

— Վիկտորիա Պավլովնա, այդ ի՞նչ եք ասում, — բացականչեց Խանբեգյանն աչքերը լայն բանալով և դադարելով ծամելուց;

— Ես գիտեմ ինչ որ ասում եմ, — ասաց Վիկտորիա Պավլովնան հաստատուն ձայնով և աչքերը վար թողած: — Քանի ամուսինս կենդանի էր, ես ոչ մի կարոտություն չէի քաշում: Շատ հարուստ չէինք ապրում, իհարկե, բայց և ոչ աղքատ, բայց հիմա... Մեր, այսպես ասած, հարուստ կամ ունևոր ընտանիքների ամենամեծ ցավը և դժբախտությունն այն է, որ այդպիսի ընտանիքներում կինը սովորել է ապրել մարդու հաշվին: Եվ զարմանալի չէ, որ մարդու մահից հետո նա մնում է անել դրության մեջ, սրա-նրա ձեռքին նայելով, ինչպես, ահա, ես... Սա անտանելի է: Ես արդեն զգում եմ, որ կամաց-կամաց կորցնում եմ իմ արժանապատվությունը, դադարում եմ ինքս ինձ հարգելուց... Այսպես չի կարելի շարունակել: Ես ջահել եմ, ես առողջ եմ, ես կարող եմ աշխատել և ինչո՞ւ չաշխատեմ...

Վիկտորիա Պավլովնան խոսում էր, ըստ երևույթին, անկեղծ հուզումով, որից նրա դեմքը փոքր-ինչ շառագունել էր, և կզակը դողդողում էր թեթևակի, ընդսմին բնավ չէր նայում Խանբեգյանին:

Իսկ Խանբեգյանը բոլորովին դադարել էր ուտելուց, արմունկներով սեղանին կռթնած, գլուխն առաջ էր տարել և զարմացած նայում էր նրա վար թողած աչքերին, որոնց վրա երկար սև թերթերունքները նույնպես դողդողում էին հուզմունքից:

— Եվ ահա, Սերգեյ Պետրովիչ, — շարունակեց Վիկտորիա Պավլովնան, — ես եկել եմ խնդրելու ձեզ, որ ինձ որևէ աշխատանք տաք, որևէ պաշտոն ձեր բանկում կամ գործարանում...

— Գործարանո՞ւմ, — բացականչեց ակամա Խանբեգյանը և, ետ ընկնելով աթոռի մեջքին, սկսեց ծիծաղել:

— Հա, ինչո՞ւ չէ, — մեքենայաբար արտասանեց Վիկտորիա Պավլովնան, շփոթված նրա ծիծաղից, և բոլորովին շառագունեց:

— Ի՞նչ պաշտոն կկամենայիք, թանկագինս, — մի քիչ հեգնանքով և մի քիչ քնքշաբար հարցրեց Խանբեգյանը, նորից կռթնելով սեղանի վրա:

— Ես չգիտեմ... Դո՛ւք պետք է ասեք:

— Ծխախոտ կարո՞ղ եք լցնել, ծխախոտ կարո՞ղ եք մաքրել, տեսակների բաժանել, ծխախոտի փոշուն կդիմանա՞ք: Գիտե՞ք, որ մեր բանվորներից ու բանվորուհիներից համարյա մեկը չկա, որ վարակված չլինի թոքախտով: Թե ձեր խոսքը գրասենյակի մասին է, այնտեղ էլ այնպիսի կոպիտ և անտաշ մարդիկ են նստած, որ մի րոպե չեք դիմանա: Գալով բանկին, ի՞նչ պաշտոն կարող եք կատարել այնտեղ: Հաշվապահություն կամ հաշվետարություն գիտե՞ք: Երևի չգիտեք: Մեքենագրություն երևի նույնպես չգիտեք: Հասարակ ռեգիստրա՞տորչա: Ոչինչ բան է: Է, ուրիշ ի՞նչ է մնում այնտեղ, — ուբո՞րշչիցա...

Եվ Խանբեգյանը սկսեց նորից բարեսիրտ կերպով ծիծաղել:

Վիկտորիա Պավլովնան նստած էր բոլորովին շփոթված, որով նրա դեմքն ավելի ևս գեղեցկացել էր:

— Իհարկե, ինձ համար ավելի հարմար կլիներ, որ վարժուհի դառնայի, — ասաց նա կամաց, — բայց ցավն այն է, որ ես սիստեմատիկ կրթություն չեմ ստացել, գիմնազիայում սովորածս էլ համարյա թե մոռացել եմ:

— Տեսնո՞ւմ եք, — վրա բերեց Խանբեգյանը լեզուն ծլմփացնելով, — շատ լավ բան եք մտածել, բայց… ոչինչ չի դուրս գալիս:

Նա վեր կացավ և, ձեռքերն անդրավարտիքի գրպանները կոխելով, սկսեց անցուդարձ անել սենյակի երկայնքով:

Բավական երկար ժամանակ լռություն տիրեց, լսվում էր միայն ինքնաեռի քլթքլթոցը և Խանբեգյանի քայլերի ձայնը:

Խանբեգյանը անցուդարձ էր անում, հետզհետե արագացնելով քայլերը, և մեքենայաբար կրկնում մտքում. «Այժմ, կամ երբեք, այժմ, կամ երբեք»:

Հանկարծ ինքն էլ չիմացավ, թե ինչպես, կանգ առավ սեղանի առջև, ձեռքերը դրեց սեղանի վրա և ամբողջ մեջքով առաջ թեքվեց դեպի Վիկտորիա Պավլովնան այնպես, որ շատ քիչ տարածություն էր մնում նրանց դեմքերի միջև:

— Ես մի ուրիշ բան եմ ուզում առաջարկել ձեզ, Վիկտորիա Պավլովնա, — ասաց նա շատ լուրջ կերպով և առանց շփոթվելու, — մի բան, որ մինչև այդ րոպեն ամենքին չէր սպասում իրենից: — Միայն մի պայմանով, — որ ինձ կլսեք բոլորովին հանգիստ կերպով և հանգիստ էլ կպատասխանեք — այո, կամ ոչ:

— Ես ձեզ չեմ հասկանում, — զարմացած ասաց Վիկտորիա Պավլովնան, ակամա դեմքը ետ քաշելով:

— Առաջարկս ահա թե ինչ է, — շարունակեց Խանբեգյանը, — համաձա՞յն եք իմ կինը լինելու:

Թեև Վիկտորիա Պավլովնան նրա տոնից և վարմունքից, ըստ երևույթին, ուրիշ բան չէր սպասում, բայց և այնպես այնքան շփոթվեց, որ պարզապես չիմացավ ինչ պատասխանի և միայն ապուշ-ապուշ նայում էր նրա դեմքին:

— Ես, իհարկե, ջահել չեմ, — վրա բերեց Խանբեգյանը, այս անգամ արդեն շփոթվելով, — իմ տարիքը գուցե...

Ու չվերջացրեց, որովհետև Վիկտորիա Պավլովնան հանկարծ վեր կացավ և, առանց նայելու նրան, առանց ձայնծպտուն հանելու, սկսեց գլխարկը ծածկել:

Խանբեգյանը տեղնուտեղը քար կտրեց:

— Ես ձեզ վիրավորեցի՞, — թոթովեց նա:

— Ոչ,

— Հապա...

— Թույլ տվեք ինձ գնամ:

— Առա՞նց պատասխանելու:

— Առայժմ ոչ... այս րոպեին ոչ...

— Հապա ե՞րբ:

— Չգիտեմ:

Վիկտորիա Պավլովնան, մեջքը դեպի նա արած, արագորեն հագավ ձեռնոցները, ուղղեց գլխարկի սև շղարշը և ռեդիկուլը առնելով դիմեց դեպի դուռը:

Խանբեգյանը հետևեց նրան մինչև նախասենյակ:

— Լսեցեք, Վիկտորիա Պավլովնա, — ասաց նա, համարյա զոռով պահելով նրան, — այս օրերս ես մեկնելու եմ Պետերբուրգ բանկի գործերով և շատ եմ խնդրում, որ եթե ոչ այսօր, գեթ վաղն ինձ պատասխանեք, կպատասխանե՞ք:

— Չգիտեմ:

— Ոչ, աղաչում եմ, պատասխանեցեք: Թող բացասական լինի ձեր պատասխանը, միայն թե պատասխանեցեք, անպատճառ պատասխանեցեք: Այո՞:

— Լավ:

— Ե՞րբ:

— Վաղը:

— Ի՞նչպես: Սպասե՞մ ձեզ, թե…

— Կգրեմ:

— Ինձ մեկ բառ էլ բավական կլինի, — այո, կամ ոչ: Լսո՞ւմ եք, Վիկտորիա Պավլովնա — այո, կամ ոչ, — կանչեց նրա հետևից Խանբեգյանը, երբ նա արդեն իջնում էր մարմարի լայն սանդուղքներով և շուտով ծածկվեց ներքևում:

4

Հետևյալ օրը առավոտից մինչև երեկո Խանբեգյանն անհամբեր սպասում էր Վիկտորիա Պավլովնայի նամակին: Սպասողական դրության մեջ, ոչ մի բանի վրա չէր կարողանում կենտրոնանալ: Մոռացել էր բանկում երևան հանված վատնումը, որ վերջին օրերր շատ էր զբաղեցնում նրան, նույնիսկ հետին գծի վրա էր քաշվել գործարանի բանվորների պահանջը աշխատավարձի հավելման մասին, որը քիչ մտահոգություն չէր պատճառում նրան: Այն րոպեից, երբ նախորդ օրը Վիկտորիա Պավլովնան հեռացավ նրանից, նա աշխատում էր վերլուծել այդ կնոջ հոգեբանական դրությունը և տարօրինակ վարմունքն իր առաջարկությունից հետո, որպեսզի պարզեր, թե ի՛նչ պատասխան կստանար, դրակս՞ն, թե բացասական, և որքան գլուխ էր կոտրում, ոչ մի եզրակացության չէր կարողանում հանգել: Եվ որքան ուշանում էր պատասխանը, այնքան նրա աղայի լարված դրությունը սաստկանում էր: «Թող բացասական լինի պատասխանը, միայն թե շուտով վերջանա այս անտանելի դրությունը», — ասում էր նա ինքն իրեն երեկոյան դեմ իր առանձնասենյակում արագ քայլելով մի անկյունից մյուսը:

Այդ միջոցին աղախինը մտավ և հայտնեց, որ մի պառավ կին ուզում է տեսնել նրան:

Խանբեգյանը կարծես հանկարծ թևեր առավ: Այդ պառավ կինը, անշուշտ, Վիկտորիա Պավլովնայի կողմից էր և բերել էր սպասված պատասխանը: Եվ հրամայեց աղախնուն, որ իսկույն ներս հրավիրել նրան:

Անհամարձակ քայլերով ներս մտավ պառավ կինը և կանգ առավ դռան մոտ այնպիսի մի վախկոտ կեցվածքով, որ կարծես ուզում էր անտեսանելի մնալ: Նա ոչնչով չէր տարբերվում փողոցների անկյունում նստած մուրացիկ կանանցից, — փոքրիկ, լղար, խորշոմած դեմքով, լացակում աչքերով, գլխին մի սև, հնությունից դեղնած շալ, հագին ծակոտկեն մի դեյրա, ոտներին կրունկների հետևի մասը ներս ծալված տղամարդու հնամաշ չուստեր, այդ բոլորի հետ միասին նրա գլուխը փոքրիկ մարմնի վրա անդադար շարժվում էր, որը նրա լացած աչքերի հետ չափազանց խղճալի տեսք էր տալիս նրան:

Խանբեգյանը կանգ էր առել և երկար նայում էր նրան ապշած: Վիկտորիա Պավլովնան չէր կարող այդպիսի մի կնոջ ձեռքով ուղարկել իր պատասխանը: Հետո, ի՞նչ էին նշանակում այդ լացակում աչքերը, այդ արցունքները, որոնք պլպլում էին նրա դեմքի խորշոմների մեջ:

— Ո՞վ ես, ի՞նչ ես ուզում, — հարցրեց նա վերջապես:

— Շուշանի մերն եմ, աղա ջան, — պատասխանեց պառավը լալագին ձայնով:

— Շուշա՞ն... ի՞նչ Շուշան:

— Շուշան Մարտիրոսովի:

— Ո՞վ է Շուշան Մարտիրոսովը, ես քեզ չեմ հասկանում:

— Էն, որ ձեր փաբրիկումը բանում էր:

— Չեմ ճանաչում, չգիտեմ:

— Հա, աղա ջան, դու չես գիտենա: Ձեր ուպրավլաուչին գիդա:

— Լավ, հետո՞:

Պառավը փղձկաց և փղձուկի միջից հազիվ կարողացավ արտասանել:

— Չարդ տարավ...

— Մեռա՞վ:

— Մեռավ, աղա ջան, մեռավ, մեռավ նաչարս...

Պառավն, ըստ երևույթին, զսպում էր իրեն, որ բարձրաձայն լաց չլինի այդ աղա մարդու առաջ, որից իրեն հեռու էր զգում, ինչպես երկինքն երկրից, բայց և այնպես մայրական կսկիծը հաղթեց, և նա, շալի ծայրով ծածկելով աչքերը, սկսեց հեկեկալ:

— Լավ, ես ի՞նչ անեմ, որ մեռավ, — ասաց Խանբեգյանը զարմացած նայելով նրա փոքրիկ մարմնին, որ ամբողջապես ցնցվում էր հեկեկանքից դռան մոտ կուչ եկած:

— Չոր տափին մնացինք, աղա ջան… իրեք որբերով... մեր տեր ու տիրականը նա էր, աղա ջան… սրանից եդը ի՞նչ պտի անենք, ի՞նչ պտի անենք…

Խանբեգյանը հոնքերը կիտեց: Չէր իմանում ի՛նչպես վերջ տա այդ իրեն համար անախորժ տեսարանին և մի բան ասած լինելու համար հարցրեց.

— Շա՞տ ժամանակ էր հիվանդ:

— Հա, աղա ջան, շատ վախտ էր հիվանդ, — աչքերը սրբելով ասաց պառավը, — համա ըսկի մի օր էլ բանից եդ չէր ընգել: Էրեգ չէ, մեկ էլ ըռավոտն էլ սաղ-սալամաթ վեր կացավ, գնաց փաբրիկը, համա ըրիգունը տուն եկավ թե չէ, բերնիցը կոլմ-կում արին գցեց, հննա, աղիս ասեմ, արինը ոնց որ կժիցը թափես... Վո՛ւյ, վո՛ւյ, քոռանա աչքերս, քոռանա աչքերս, — թակեց ծնկներին պառավը, — արնաքամ ըլավ նաչարս, արնաքամ, աղա ջան, ոնց որ հավի ճիտը կտրես դեն գցես…

— Չէ՞ր բժշկվում:

— Ըսկի չէինք կարում ծերը ծերին գցի, դոխտուրի ու դեղի փողը ո՞րդիան էր, ինչ իմ նաչար փեսեն սալդատ չէր գնացել, էլի քչից-շատից…

— Լավ, լավ, — կտրեց պառավի խոսքը Խանբեգյանը, զգալով, որ նրա պատմո՛ւթյունը երկար է լինելու: — Հիմի ասա, ինչի՞ ես եկել ինձ մոտ, — հարցրեց նա, շատ լավ իմանալով, որ եկել էր օգնություն խնդրելու:

— Ասեմ, աղա ջան, ընչի եմ եկել: Գիդամ, որ սա իմ տեղը չի, համա ճարը կտրածր ի՛նչ չի անի: Էրեգ էլ, ըսօր էլ գնացի ձեր ուպրավլաուչի մոտ, որ մի քիչ փող տա, նաչարիս տանեմ հողին պահ տամ, ասեց, թե իբր ժալովնեն ստացել պրծել ահալա մի երեք մանեթ էլ էս գլխից ա տարել, ու դարդակ ճամփա դրեց: Ինչքան խնդրվեցի, ինչքան աղաչեցի, պաղատեցի, ասի՝ բա ընչկլի ե՞փ մեռելս տափին պտի մնա — ըսկի մի գրոշ էլ ա չհանեց, չտվեց: Հըմի, աղա ջան, ճարս կտրած, քե մոտ եմ եկել, ումիկս դու ես: Էն իմ խեղճ նաչարը — վա՛յ, քոռանա քու մերը, Նատո ջան, — որ ասես չէր հվանում ձեր էդ ուպրավլաուչուն, ասում էր փիս մարդ ա, համա քեզ, աղա ջան, շատ էր գովում, ասում էր, որ...

— Լավ, լավ, — հոնքերը տհաճությամբ կիտելով, շտապեց նորից ընդհատել պառավին Խանբեգյանը և, երեք ռուբլիանոց մի ծալծլած թղթադրամ դնելով նրա բուռը, ասաց. — գնա, եթե պակաս կլինի, դիմիր ֆաբրիկի բանվորներին ու բանվորուհիներին, երևի նրանք էլ մի-մի բան կտան իրենց ընկերուհու թաղման համար:

Պառավը դուռը բաց արավ, նայեց թղթադրամին, հետո Խանբեգյանին այնպիսի մի հայացքով, որ Խանբեդյանը քաջություն չունեցավ ընդունելու և երեսն ակամա շուռ տվավ: Այնուհետև պառավը մի թառանչ քաշեց, դարձավ ու սուս ու փուս դուրս գնաց:

«Շնորհակալություն չհայտնեց... և իրավունք ուներ», — ասաց Խանբեգյանն ինքն իրեն պառավի հանդիմանական հայացքի ազդեցության տակ, հետո, մտածելով, որ նա նախասենյակում կարող էր որևէ բան գողանալ, շտապով դուրս գնաց պառավի հետևից:

Պառավին վրա հասավ այն ժամանակ, երբ նա հագի լայն չուստերը շլմփացնելով մեկ-մեկ չափում էր սանդուղքի մարմարե աստիճանները, ախ ու վիշով ցած իջնելով: Իր փոքրիկ մարմնով, կորացած մեջքով նա այնքան խղճալի էր թվում վերևից, որ Խանբեդյանը քիչ մնաց ետ կանչեր նրան իր տված երեք ռուբլուն մի քանի ռուբլի էլ ավելացնելու, բայց հետո մտածեց. «Չէ, վատ կսովորի», և ուզում էր ներս մտնել, երբ հանկարծ լսվեց դռան զանգակի ձայնը: Նա կանգ առավ և սպասում էր, թե ո՛վ կլինի:

Աղախինը դուրս եկավ և վազեց ներքև դուռը բանալու: Մի րոպեից հետո նա սկսեց վերև վազել մի նամակ ձեռքին:

«Վերջապես», — բացականեց մտքումը Խանբեդյանը և զգաց, որ հանկարծ մի տարօրինակ դող բռնեց իր ամբողջ մարմինը: «Այո՞, թե ոչ, այո՞, թե ոչ» — գրամեքենայի պես սկսեց թրխկթրխկացնել նրա գանգում ուղեղը:

Նա շտապով պատռեց ծրարը և ձեռքերը դողալուց մի անգամից չկարողացավ նամակը հանել միջից:

Նամակի մեջ գրված էր միայն մի բառ. «Այո»: Ոչ թիվ, ոչ ստորագրություն — ոչինչ չկար:

Խանբեգյանը ակամա ժպտաց, նամակի թուղթը կամացուկ խփեց աղախնի քթին, պատանու աշխույժով կրնկի վրա շուռ եկավ, որ ներս մտնի, բայց հանկարծ, լուրջ դեմք առած, դարձավ աղախնուն և ասաց.

— Դունյա, շուտ, վազիր այն պառավի հետևից, ետ կան չիր և բեր ինձ մոտ:

Դունյան ներքև վազեց:

Խանբեգյանը վերադարձավ առանձնասենյակ, նստեց գրասեղանի մոտ, նամակը դրեց առջևը և աչքը չէր հեռացնում կախարդական «Այո»-ից: Նամակի թղթից հոտավետ օծանելիքի սուր բուրմունք էր խփում նրա քթին: Սիրտը սաստիկ բաբախում էր, կարծես կուրծքը ծիտ էր մտել և թըրթըռում էր այնտեղ:

Աղախնու ուղեկցությամբ պառավը մտավ, կուչ եկավ առաջվա տեղը, դռան մոտ, և իր լացակում աչքերը հարցական հայացքով տնկեց Խանբեգյանի երեսին:

Խանբեգյանը դուրս քաշեց գրասեղանի գզրոցը, միջից հանեց մի ծալ թղթադրամներ և, առանց իմանալու, թե որքան էր, տվավ նրան:

— Էն տվածս քիչ էր, — ասաց նա, — առ էս էլ, հիմի, կարծում եմ, բավական կլինի:

Պառավն, ըստ երևույթին, իր ամբողջ կյանքում այդքան փող չէր տեսել իր ձեռքին: Սկզբում չհավատաց իր աչքերին, շուտ-շուտ ձեռքի ափը բաց էր անում, նայում փողերին, նորից խփում, նորից բաց անում, հետո հանկարծ մոտեցավ Խանբեդյանին, ուզեց չոքել նրա առջև և համբուրել նրա ձեռքը, բայց Խանբեգյանը շտապով ետ ու ետ քաշվեց, ակամա տհաճություն զգալով նրա ձեռքի շոշափումից:

— Գնա, գնա, մայրիկ, — ասաց նա մեղմորեն և իսկույն մտածեց, որ իր տարիքին ավելի շուտ «քույրիկ» ասելը կսազեր. ինձ շնորհակալություն հարկավոր չէ:

— Վո՛ւյ, ո՞նց շնորհակալ չըլեմ, աղա ջան, — բացականչեց պառավը, — դու որ իմ խեղճ նաչարին տափի վրա չթողիր… Վույ, քու արևը շատ ապրի, աղա ջան, ինչքան որ պակսեց իմ նաչարից, էնքան օր...

— Дуня, выведи ее, — պատվիրեց Խանբեգյանն աղախնուն, որը զարմացած դիտում էր իրեն անհասկանալի և այդ տան մեջ տարօրինակ տեսարանը:

Խանբեգյանն ուզում էր կարելույն չափ շուտ ազատվել այդ կպչուն պառավից, որպեսզի նստի և մի լավ մտածի այն խենթացնելու չափ երանավետ օրերի մասին, որ իր հետևից բերելու էր «Այո»-ն:

Դունյան բռնեց պառավի թևից և դուրս տարավ:


Текст:
5

Կնոջ մահից հետո կրկին ամուսնանալու միտքը չէր հեռանում Խանբեգյանի գլխից՝ երկու պատճառով: Նախ այն պատճառով, որ տունը կատարյալ վերանա էր դարձել, ոչ մի բան իր տեղը չէր, ոչ մի բան իր ժամանակին և ինչպես հարկն էր չէր կատարվում, բարեկամների այցելությունը կտրվել էր, տղան ու աղջիկը բոլորովին սանձաթող էին եղել, երբ ուզում և ուր ուզում` գնում էին, դասերը չէին պատրաստում: Մի խոսքով` տանտիկնոջ և մոր հսկող զսպող աչքը վերացել էր և այդպես շարունակել այլևս անկարելի էր:

Երկրորդ պատճառը, որ պակաս զորավոր չէր, քան առաջինը, այդ այն էր, որ Խանբեգյանը, իբրև տղամարդ, պարզապես կնոջ կարիք էր զգում, այնպիսի մի կնոջ, որը, բացի ընկեր-ամուսին լինելուց, լիուլի գոհացում տար իր արուի պահանջներին: Բանն այն է, որ, չնայելով իր մոտ 60-ամյա հասակին, իր վարած ժուժկալ կյանքի և ամենօրյա ֆիզիկական մարզանքների շնորհիվ նա դեռևս առույգ երիտասարդի չափ առնական ուժ ու կորով էր զգում իր մեջ, և թեպետ ըստ ամենայնի հնարավորություն ուներ մի «կոմպանիոնովուհի» պահելու իր տանը հատկապես այդ «պաշտոնի» համար տեղ փնտրող ֆրանսուհիներից կամ գաղտնի կապ հաստատելու որևէ թեթևաբարո կնոջ հետ, որպիսիք շատ կային իր ծանոթ շրջանում, բայց իրեն թույլ չէր տալիս այդ քայլն անելու, որովհետև կարծում էր, որ դրանով նախ՝ անարգած կլիներ իր հանգուցյալ կնոջ հիշատակը, երկրորդ՝ «կոմպանիոնուհու» իսկական դերը գաղտնի չէր կարող մնալ տղայից ու աղջկանից, որոնք այդ բանը հասկանալու համար արդեն հասունացած էին, և երրորդ` որևէ թեթևաբարո կնոջ հետ հարաբերություն ունենալն անվայել կլիներ իր անվանը, դիրքին և, մանավանդ, հասակին, որը քիչ չէր զսպում նրան որևէ թեթևամիտ քայլ անելուց:

Պետք էր օրինավոր ամուսնություն, օրինավոր կին, «աստծու և մարդկանց առջև», որի հետ կարողանար առանց քաշվելու, առանց ամաչելու, բաց ճակատով իր տանը, իր զավակների մոտ նստել-վեր կենալ, հյուր գնալ, հյուր ընդունել և երևալ հասարակության մեջ:

Այդ կինը կարող էր լինել Վիկտորիա Պավլովնան, միմիայն նա և ուրիշ ոչ ոք: Թեպետ նա շատ էր կասկածում, թե այդ նորատի կինը, որը իր հանգուցյալ ամուսնուց զավակ չէր ունեցել, կարող լիներ գեթ չնչին չափով փոխարինել իր հանգուցյալ կնոջը` իբրև մայր և տանտիկին, բայց իբրև սոսկ կին իր ջահելությամբ և գեղեցկությամբ այնքան տենչալի էր թվում նրան, որ պատրաստ էր ուրիշ ոչ մի պահանջ չառաջադրելու նրան:

Եվ այժմ, երբ նրա ուրախությունից դողդողացող ձեռքին թրթռում էր նամակի բուրավետ թուղթը, որի վրա գրված էր կանացի անվարժ, անկանոն բարակ գրերով մի բառ միայն — «Այո», նա արյան այնպիսի մի հորդում էր զգում երակների մեջ, որ կարծում էր, թե մի քսան տարով ջահելացել է ինքը, և մկանները պողպատ են կտրվել: Նա ետ ընկավ թիկնաթոռի մեջքին, ձեռքերը տարածեց այս ու այն կողմը խաչելության ձևով, ատամները պինդ սեղմեց իրար և կուրծքը դուրս ձգեց մկանների այնպիսի ուժգին լարումով, որ թիակները ճռճռացին մեջքի վրա.

Սարեր տվեք ինձ, սարեր կործանեմ,
Ծառը արմատով գետինեն հանեմ,
Սուր ակռաներովս երկաթ կծամեմ,
Մեջս արքան ում, ասեք, ի՞նչ անեմ, —

արտասանեց նա Գամառ-Քաթիպայի մի ոտանավորի խոսքերն այն ձևով, ինչ ձևով որ լսել էր մի ժամանակ հայ բեմի վրա իրեն տրագիկ երևակայող մի դերասանից, որը բացի հուժկու ձայնից ուրիշ ոչ մի շնորհք չուներ:

Մի րոպե նրա միտքը կանգ առավ այդ դերասանի վրա: Այն ժամանակ նրան շարունակ տեսնում էր կլուբում կոկ հագնված, սրածայր բեղերով, փայլուն ցիլինդրով, գեղեցիկ կանանց հետ: Իսկ այժմ երբեմն հանդիպում էր նրան Փողոցում մազակալած երեսով, հնոտիների մեջ, պատռած կոշիկներով, մի ոտը կաթվածահար քարշ տալիս, ձեռնափայտին ղիմհար տված: «Մենք պետք է որ հասակակից լինենք, — մտածեց Խանբեգյանը, — ինչո՞ւ ես այսպես պահպանվել եմ, իսկ նա…»:

— К чорту! — բացականչեց տեղից վեր թռչելով, — ո՞րտեղից միտս եկավ այդ ավերակը,..

Բնազդաբար զգաց, որ եթե շարունակի մտածել իրեն հասակակից այդ «ավերակի» մասին, կարող է այդ րոպեին իրեն տիրող ֆիզիկական զգացողությանը և հոգեկան տրամադրությանը միանգամայն հակադիր եզրակացության հանգել, ուստի կտրուկ կերպով վանեց իրենից այդ մտքերը և, ետ ու առաջ քայլելով, սկսեց մտածել, թե այժմ ի՛նչ պիտի անի:

Այժմ, որ արդեն առել էր Վիկտորիա Պավլովնայի համաձայնությունը, իր ամենաառաջին անելիքը համարեց այն, որ իր կրկին ամուսնանալու որոշումը հենց այդ երեկո հայտնի տղային և աղջկան: Ուրիշ պարագաներում նա շատ կդժվարանար այդ բանն անել, բայց այդ երեկո մի շատ հարմար առիթ ներկայացավ, որից և վճռեց օգտվել: Բանն այն է, որ Վանյուշն ու Կատյան ճաշից հետո դուրս էին գնացել, առանց հորը հայտնելու, թե ուր են գնում և — ժամը արդեն տասն էր — դեռ չէին վերադարձել: Թեև այդ առաջին անգամը չէր և այդ բանի համար նրանք ամեն անգամ նկատողություն էին ստացել հորից, բայց այս անգամ Խանբեգյանը վճռեց այնպես ձևացնել, թե այլևս չի կարող հանդուրժել այդ «ինքնակամությունը», և այն համոզումը թելադրել նրանց, թե այդ «ինքնակամությանը» մի անգամ առմիշտ վերջ տալու համար է, որ ինքը «հարկադրված» է կրկին ամուսնանալ, մանավանդ, որ նրանք տանն էլ շատ անկարգ են պահում իրեց` վերահսկող աչք չունենալու պատճառով:

Այս մտորումների մեջ նա երկար ժամանակ իր եռանդուն քայլերով անցուդարձ էր անում առանձնասենյակում, անհամբեր սպասելով տղայի ու աղջկա վերադարձին, երբ, վերջապես, նախ նախասենյակում, հետո մի սենյակ այն կողմը — ճաշասենյակում լսեց նրանց ոտքերի և խոսակցության ձայնը: Դուրս գնաց, անցավ մութ հյուրասենյակով և մտավ ճաշասենյակ այն ժամանակ, երբ աղախինը սառած ինքնաեռը գրկած դուրս էր տանում, ըստ երևույթին, տաքացնելու:

6

Վանյուշը, գիմնազիստի սպիտակ երիզավոր գլխարկը դեպի ծոծրակը ետ գցած, նստած էր ճաշասեղանի մոտ, ոտները երկար ու մեկ մեկնել էր սեղանի տակ, շվշվացնում էր և մատներով թմբկահարում. էր սեղանի ծայրը: Իսկ աղջիկը, գիմնազիստուհու սրճագույն շրջազգեստով և սև գոգնոցով, բուֆետից ուտելիքներ էր հանում ընթրելու համար:

Հոր մտնելուն պես Վանյուշը դադարեց շվշվացնելուց, առանց շփոթվելու, դանդաղորեն վեր կացավ, գլխարկը վերցրեց գցեց աթոռներից մեկի վրա և սկսեց երկու ձեռքի ափերով շտկել մազերը: Նա իր տարիքին անհամեմատ բարձր և շատ բարակ տղա էր, հորը շատ նման, երևում էր, որ հասուն հասակում հոր կատարյալ պատճենը դուրս կգար: Կատյան, ընդհակառակը, համեմատաբար ցածրահասակ էր, գիրուկ, արդեն նկատելի հասուն կրծքով և հոր հետ ոչ մի նմանություն չուներ: Խանբեգյանն ասում էր, որ տղան իրեն է գցել, իսկ աղջիկը` մորը:

— Պապա, դուք դեռ տա՞նն եք, — դիմեց նրան աղջիկը:

— Այո, ես դեռ կլուբ չեմ գնացել, ձեզ էի սպասում, թե՞ երբ, վերջապես, կբարեհաճեք շնորհ անել տուն դառնալու, որ նստենք և այս անգամ արդեն շատ լուրջ կերպով խոսենք:

— Ինչի՞ մասին:

— Այն մասին, որի համար ես շատ անգամ եմ ձեզ հանդիմանել, և դուք ոչ մի նշանակություն չեք տվել իմ խոսքերին, կարծես թե ես ձեր հայրը չեմ այստեղ, այլ մի օտար մարդ, որը ոչ մի իրավունք չունի խառնվելու ձեր գործերին: Քանի՞ անգամ եմ ասել ձեզ, որ դուք ձեր իրավունքը չպիտի համարեք առանց իմ թույլտվության ե՛րբ ուզենաք և ո՛ւր ուզենաք` գնալ և վերադառնալ՝ երբ քեֆներդ տա:

— Պապա, զարմանալի մարդ եք, ճշմարիտ, — վառվեց աղջիկը և հուզմունքից նրա գեղեցիկ դեմքը կարմրեց. — այնպես եք խոսում, որ կարծես թե մենք երեխաներ ենք և ամեն մի չնչին բանի համար պետք է անպատճառ թույլտվություն խնդրենք:

— Ինչպե՞ս, — բարձրացրեց ձայնը հայրը, իր խոշոր աչքերը թավ հոնքերի տակից ոլորելով աղջկա վրա: — Այդ համարձակությունն էլ ես ստացել, հա՞: Լա՛վ է, շա՛տ լավ է, կեցցես: Չնչին բան է, հա՞, որ մի աղջիկ թրև գա փողոցներում աստված գիտե ո՛ւմ հետ և տուն դառնա կեսգիշերին:

— Պապա, — միջամտեց Վանյուշը շատ հանգիստ կերպով, բայց առանց համարձակվելու նայել նրան, — նախ` հիմա կեսգիշեր չէ, և երկ...

— Ձայնդ կտրի՛ր, — հանկարծ պայթեց հայրը համբերությունից ելած: — Հիմի էլ դո՞ւ: Ես ձեզ հետ չեմ խոսում դիսկուսիա բանալու համար: Ես ինչ որ ասում եմ, այնպես էլ պե՛տք է լինի, այլապես ոչ ե՛ս եմ ձեր հայրը, և ոչ էլ դո՛ւք եք իմ որդիքը: Վաղը չէ մյուս օրը քննություններ ունեք, փոխանակ տանը նստելու և լուրջ կերպով պատրաստվելու, որ չխայտառակվեք և չխայտառակեք ինձ, դուք ամբողջ օրը չեք իմանում ինչ եք անում և ո՛րտեղ եք թրև գալիս: Ես դեն ածովի փողեր չունեմ, որ ամեն անգամ տանեմ ձեր դիրեկտորի և ուսուցիչների բուռը կոխեմ, որ մի կերպ անցկացնեն ձեզ: Փողը — ջհանդամը, բայց այն նվաստացո՞ւմը, որ ես զգում եմ: Թե որ երեխա չեք, պետք է որ այդ հասկանաք, բայց որ չեք հասկանում, ուրիշ ի՞նչ կերպ վարվեմ ձեզ հետ ասացեք, խնդրեմ:

Խանբեգյանի բարկությունը ավելի շատ ձևական էր, քան իսկական, իբրև նախապատրաստություն իր կրկին ամուսնանալու որոշումը նրանց աչքերում արդարացնելու համար: Եվ երբ տեսավ, որ իր ցասկոտ խոսքերն իրենց ազդեցությունը գործեցին, կամաց-կամաց մեղմացավ, մանավանդ որ աղջիկը լացակում, կարմրատակած աչքերով խռոված նստել էր սեղանի մոտ, իսկ տղան, ձեռքերը անդրավարտիքի գրպանները կոխած, իր երկար ոտներով չափում էր սենյակի երկայնքը և չէր համարձակվում ձայն հանել:

— Ես, իհարկե, հասկանում եմ ձեզ, — ասաց հայրը մեղմացած տոնով, բայց աշխատելով ցույց չտալ, թե զիջում է նրանց, — ձեր մոր մահից հետո կիսով չափ որբ եք մնացել, տանը մարդ չկա, եկող-գնացող չկա, որ զբաղվեք, իսկ իմ գործերը ժամանակ չեն տալիս ինձ ձեզնով զբաղվելու, ձեզ հետ տեղ գնալու: Էլ չեմ խոսում այն մասին, թե ինչ է կատարվում այստեղ, տանը: Ո՞վ է այստեղ տեր ու տիրական, — Դունյան, ձեր պառավ հիվանդ դայակը և խոհարարը: Է՛հ, եղա՞վ: Մինչև ե՞րբ այսպես: Եվ որպեսզի մի անգամ առ միշտ վերջ տամ այս դրությանը, ես ահա թե ինչ եմ որոշել:

Նա նստեց սեղանի մոտ և դարձավ տղային:

— Վանյա, բավական է չափես սենյակը, եկ նստիր այստեղ և լսիր ինչ եմ ասում:

Վանյուշը նստեց նրա դիմաց, մեջքը դեմ տվեց աթոռի թիկունքին և չէր նայում հորը:

— Ի՞նչ եք կարծում, — ասաց Խանբեգյանը, փոխնիփոխ դառնալով տղային և աղջկան, — ո՞րն է ավելի լավ. Այսպես շարունակե՞լ, թե՞ տանն ունենալ մեկը, որ փոխարինի ձեր հանգուցյալ մորը և նայի տուն ու տեղին:

Այդ խոսքերի վրա տղան ու աղջիկը, որոնք մինչ այդ նստած էին խռովածի պես և ամենևին չէին նայում հորը, մեկեն նայեցին նրան այնպիսի մի հարցական-տարակուսական հայացքով, որ նա ակամա շփոթվեց և մի րոպե լռեց, աշխատելով դիմանալ նրանց այդ հայացքին: Հետո, զգալով, որ կորցնում է իր հրամայողական-տիրական տոնը, շարունակեց, այս անգամ արդեն խոսքերը խառնելով իրար.

— Ասելս այն է, որ... Դուք եք ավելի... ավելի ձեզ համար է, որ ես մտածում եմ... Դուք արդեն երեխաներ չեք, և որովհետև այս բանում դուք էլ... որովհետև այս բանը ձեզ էլ է վերաբերում, ես պարտավոր եմ զգում ինձ... ես չեմ ուզում առանց ձեզ նախապես հայտնելու իրագործել իմ որոշումը: Իսկ իմ որոշումը ահա թե ինչ է ասաց նա, այս անգամ բռնի կերպով տիրապետելով իրեն, — վաղը, թե մյուս օրը, առայժմ չեմ կարող ասել, բայց շուտով դուք այստեղ կունենաք նոր մայր և նոր տանտիկին: Եվ այդ նոր մայրն ու տանտիկինը, — շտապեց նա միանգամից վերջացնել իրեն համար այդ շատ ծանր բացատրությունը, — կլսիր ձեզ երկուսիդ էլ շատ լավ ծանոթ Վիկտորիա Պավլովնան:

— Վա՛յ, — հանկարծ բացականեց Կատյան և ուրախությանից վեր թռավ տեղից: — Այդ ի՞նչ ասացիք, պապա: Դուք առաջարկությո՞ւն եք արել նրան:

Աշխատելով պահպանել մեծի լրջությունը՝ աղջկա ուրախ տրամադրությունը չենթարկվելու համար, Խանբեգյանը մի թռուցիկ հայացք ձգեց տղայի վրա, որը առաջվա պես նստած էր հոնքերը կիտած, առանց որևէ նշանով ցույց տալու, թե հոր հայտնությունն ի՛նչ տպավորություն գործեց իր վրա, վեր կացավ և ասաց.

— Դե ավելորդ հարցումներ հարկավոր չեն: Այժմ, — նա նայեց պատի ժամացույցին, — ես կլուբ եմ գնում մի կարևոր գործի համար, արդեն ուշացել եմ: Իսկ դուք ընթրեցեք և քնեցեք: Բայց, տեսեք, — ավելացրեց նա դուրս գնալիս, — առավոտյան չտեսնեմ այստեղ ձեր սովորական խոզությունը:

7

Խանբեգյանը կլուբում ոչ մի կարևոր գործ չուներ, նա ուզում էր միայն խույս տալ աղջկա անհաճո հարցուփորձերից և, բացի այդ, հույս ուներ կլուբում այդ գիշեր հանդիպելու Վիկտորիա Պավլովնային, որը, չնայելով իր «սգավորությանը», շուտ-շուտ երևում էր այնտեղ իր փայլուն կավալերներով շրջապատված: Ու որքան անհամբեր էր շուտով գնալու և արդեն հագնված պետք է դուրս գար, հետաքրքրությունը ստիպեց նրան իմանալու, թե ի՛նչ են խոսում իրար հետ տղան ու աղջիկն իր որոշումը նրանց հայտնելուց հետո: Այդ նպատակով կամացուկ մտավ մութ հյուրասենյակը, ոտների ծայրերի վրա մոտեցավ ճաշասենյակի դռանը, որի ճեղքից լույսի հազիվ մի շերտ էր երևում, և շունչը պահած, սկսեց ականջ դնել:

Ու որքան էլ Կատյան ու Վանյան շշնջալով էին խոսում, Խանբեգյանը պարզորեն լսում էր նրանց արտասանած բառերը:

— Գիտե՞ս ինչ, — ասում էր Կատյան, — եկ մի քիչ էլ թվաբանությամբ զբաղվենք: Պարզ հանման և գումարման գործողություններ: Քանի՞ տարեկան կլինի, քո կարծիքով, Վիկտորիա Պավլովնան:

— Երևի ոչ պակաս 30-ից:

— Չէ՛, ի՞նչ ես ասում: Լինի շատ-շատ 25 տարեկան: Իսկ պապա՞ն:

— Պապան 57 տարեկան է:

— Գցենք 55: Քանի՞ տարով մեծ կլինի Վիկտորիա Պավլովնայից:

— 55 մինուս 25 = 30:

— Միշան (մեծ եղբայրը, որ ուսանում էր Պետերբուրգում: 23 տարեկան է, — շարունակեց քույրը, — քանի՞ տարեկան կլիներ Վիկտորիա Պավլովնան, եթե էն գլխից պապայի կինը լիներ և նա ծնած լիներ Միշային:

— 25 մինուս 23 = 2, ինն ամիս էլ долой= 1 տարեկան 3 ամսական:

Ու երկուսն էլ ծիծաղեցին:

— Հիմա մի ուրիշ խնդիր, — շարունակեց քույրը: — Ես 15 տարեկան եմ. եթե ամուսնանամ ու ամուսինս 30 տարով մեծ լինի ինձնից, քանի՞ տարեկան կլինի:

— 15 պլյուս 30=45 տարեկան:

— Երևակայո՞ւմ ես ինձ, Վանյա, 45 տարեկան ամուսնու հետ:

— Պապան խելագարվել է, — նկատեց Վանյան, որ ավելի լուրջ էր պահում իրեն: — Եթե նա...

Խանբեգյանն այլևս քաջություն չունեցավ լսելու և հեռացավ, «Շան լակոտներ, — ասաց մտքումը տես ինչ հաշիվներ են անում և ինչեր գիտեն»: Զգաց, որ տրամադրությունը միանգամայն փոխվել է, և շատ զղջաց, թե ինչու ականջ դրեց,

Կլուբում շրջեց բոլոր դահլիճները, բայց ո՛չ մի տեղ չգտավ Վիկտորիա Պավլովնային և լավ համարեց, որ չգտավ, որովհետև այժմ, տղայի և աղջկա արած հաշիվների ազդեցության տակ, զգաց, թե շատ պիտի ամաչեր իր մոտ 60-ամյա հասակով երևալ այդ նորատի կնոջ հետ կլուբը լցրած իրեն շատ լավ ծանոթ հասարակության մեջ, կարծելով, թե այդ հասարակությունն արդեն գիտե, որ ինքն ու այդ նորատի կինը, որը ավելի շուտ իրեն իբրև աղջիկ կսազեր, շուտով պիտի ամուսնանային իրար հետ:

Բայց և այնպես այդ կնոջը շուտով տիրելու տենչալի հեռանկարը, նրա համաձայնությունն առնելուց հետո, այն աստիճան պաշարել էր նրան, որ շուտով մոռացավ տղայի ու աղջկա հաշիվները, իսկ հասարակության կարծիքի վրա թքել անգամ չուզեց և գնաց նստեց կանաչ սեղանի մոտ իր հին պարտնյորների հետ մի քիչ թուղթ խաղալու՝ բախտը փորձելու համար: «Թե կտանեմ, — ասաց մտքումը, — խո ամեն բան լավ կգնա, թե չէ...»: Նա չվերջացրեց միտքը և սկսեց թղթի կոլոդը խառնել: Հենց առաջին խաղից տարավ: Ոգևորվեց և շարունակեց: Տարավ, տարվեց, տարավ, տարվեց և մի անգամ էլ որ տարավ, վեր կացավ: Վերջը որ հաշվեց, տեսավ տանուլ է տվել: «К чорту, — ասաց մտքումը, — հիմար նախապաշարմունք է»: Ու նստեց ընթրելու և, հակառակ իր սովորության, մի քիչ կոնծեց: Առհասարակ շատ ուրախ էր և կատակներ էր անում:

Խաղակից և սեղանակիցներից մեկը — մի պնդակազմ, խոշոր ու գեղեցիկ տղամարդ, որի հետևից կարտյոժնիկ կամ, այդ ածականը փոփոխելով, կատորժնիկ Գաբո էին անվանում իր թղթամոլության համար, որի մեջ վիրտուոզ էր դարձել և երբեմն չէր քաշվում շոլլերության դիմելու — տեսնելով միշտ զգաստ, միշտ հավասարակշռված Խանբեգյանի արտասովոր ոգևորությունը, հարցրեց.

— Սերգեյ Պետրովիչ, ի՞նչ է պատահել ձեզ, կարծես մի մեծ գանձ եք գտել:

Խանբեգյանը բազմախորհուրդ ժպիտով նայեց նրա դեմքին և, մտքումը պատկերացնելով Վիկտորիա Պավլովնայի նամակի մեջ գրված մի հատիկ բառը, պատասխանեց մի առանձին շեշտով:

— Այո:

Կլուբից վերադառնալուց հետո քնեց շատ լավ, բայց առավոտյան սովորականից շուտ արթնանալով, սովորականից ավելի երկար նստեց ջղերը հանգստացնող և ամրացնող լողարանի մեջ, թեյի հետ ավելի ախորժակով կերավ նախաճաշը: Մտադիր էր ժամանակ վաստակելու համար նախ մտնել գործարան, հետո` բանկ և ապա կեսօրին մոտ այցելել Վիկտորիա Պավլովնային՝ խոսելու իրենց ամուսնության մասին:

8

Ժամը տասին մոտ էր, որ նա մտավ գործարան և զարմանքով տեսավ, որ բոլոր բանվորները, տղամարդ և կին, հավաքվել էին բակում, և նրանց մեջ բարձրաձայն խոսակցության կատարյալ քաոս էր տիրում: Տղամարդ բանվորների մի ստվար խումբ շրջապատել էր գործարանի կառավարչին և նրա հետ մի ինչ-որ բանի մասին թունդ բանավեճի էր բռնվել:

— Հինգ տարի բանել ենք մի տեղ, հինգ տարի ձեր թամբաքուի թոզն ենք կուլ տվել, բա էլ մեր հընգերութինը, մեր համքարութինը ո՞րդի պտի շանց տանք, — բղավում էր մի ճղճղան ձայն:

— Հլա քեզ էլ պտի տանենք, քե՛զ էլ, — նրանից ավելի բարձր էր գոռում մի ուրիշը շրջանի հետին շարքերից: — Ի՞նչ ա, որ ուպրավլաուշչի ա, լայեղ չի՞, — դիմեց այդ ասողը մոտը կանգնածներին:

— Խազեինին էլ իմաց տանք, խազեինին էլ, — գոռաց մի երրորդը:

— Հրե՛ն խազեինը, տո հրեն գալիս ա, — կանչեց մեկը:

Խանբեգյանի բարձր հասակն իսկույն աչքի ընկավ, նույն րոպեին կառավարչին շրջապատող բանվորների կծիկը քանդվեց, և բակում տիրող խառնաշփոթ ձայները հանդարտվեցին:

Խանբեգյանն առանց կանգ առնելու իր շտապ ու եռանդուն քայլերով մտավ գրասենյակ և հենց դռան մոտ դիմեց իր հետևից մտնող կառավարչին:

— Այս ի՞նչ է. ինչո՞ւ են հավաքվել, ինչո՞ւ չեն բանում:

— Սերգեյ Պետրովիչ, — ասաց կառավարիչը դեմքի ջղային ցնցումներով (ինչպես երևում էր, շատ էր հուզվել բանվորների հետ բանավիճելիս), — մինչև հիմա բանում էին, բայց ձեր գալուց մի քիչ առաջ մեկ էլ տեսնեմ ամենքը, կարծես խոսքը մեկ արած, հագնվեցին և դուրս եկան, թե` գնում ենք մեռելը թաղելու:

— Ի՞նչ մեռել:

— Մի թոքախտավոր բանվորուհի ունեինք, մեռել է:

— Ախ, հա՛, — հանկարծ հիշեց Խանբեգյանն երեկվա աղքատ պառավին: — Երեկ նրա մայրը եկել էր ինձ մոտ:

— Ձեզ մոտ է՞լ, — զարմացավ կառավարիչը:

— Ստեփան Գերասիմիչ, — նկատեց Խանբեգյանը մեղմ կշտամբանքով, — ներեցեք, դուք մարդկանք հետ վարվել չգիտեք: Կտայիք այն պառավին մի քանի մանեթ և ռադ կանեիք:

— Ի՞նչ իրավունքով, Սերգեյ Պետրովիչ:

— Կզանգահարեիք ինձ:

— Առանց այն էլ նրա վրա առաջուց տարած ավանսի…

— Լավ, այդ թողնենք, — կտրեց նրա խոսքը Խանբեգյանը: — Ասում եք, ուզում են գնալ մեռելը թաղելու: Էլ ինչի՞ մասին էիք վիճում:

— Ես չեմ թողնում:

— Ինչո՞ւ:

— Ինչպե՞ս թե ինչու, Սերգեյ Պետրովիչ: Մի օր չբանելն ախր ահագին վնաս է գո՛րծարանին:

— Թաղումից հետո կգան, չէ՞, բանելու:

— Ասում են՝ կգանք, բայց գիտեմ, որ չեն գա:

— Ինչպե՞ս թե չեն գա:

— Կհարբեն:

— Այդպիսի բան չի կարող պատահել, — բացականչեց Խանբեգյանը վառված աչքերով: — Մի մեռելի պատճառով ամբողջ օրը գործարանը կանգնեցնել...

— Դե իմ ասելս էլ ի՞նչ էր, — վրա բերեց կառավարիչը:

— Ո՞վ է նրանց գլխավորը, կանչեցեք գա այստեղ, — հրամայեց Խանբեգյանը:

Կառավարիչը շտապով դուրս գնաց, ուր նորից բարձրացել էին խառնաշփոթ ձայները:

Խանբեգյանը նստեց կառավարչի գրասեղանի մոտ և նոր միայն, ձեռքը հազիվ մոտեցնելով գլխարկին, բարևեց գրասենյակի ծառայողներին, որոնք, գործերը թողած, հարգական-սպասողական դրության մեջ, սուս ու փուս նայում էին նրան:

Կառավարիչը վերադարձավ չուխավոր, կապույտ արխալուղի վրա կաշու գոտիկ կապած մոտ երեսուն տարեկան մի բանվորի հետ, որը մտնելուն պես գդակը վերցրեց և կանգ առավ դռան մոտ: Սրա դեղնավուն դեմքի վրա այտերը կարծես մատներով հուպ էին տվել դեպի ներս, անսովոր առատամազ բեղերը ծածկել էին ամբողջ բերանը և թևերը կախել այս կողմը: Աչքերի մեջ ինչ-որ խորամանկ Ժպիտ էր խաղում:

Խանբեգյանը նայեց նրան ոտից գլուխ: «Տիպիկ կինտո», — անցավ նրա մտքով:

— Անունդ ի՞նչ է, — հարցրեց:

— Բախշո Նախշունով:

— Էդ դո՞ւ ես նրանց խելքից հանել:

Բանվորը զարմացած նայեց Խանբեգյանին.

— Ո՞նց թե խելքից հանել, խազեին: Երեխեք ե՞ն: Մենք ամենքս մեկ ենք:

— Լավ: Չի լինի՞, որ չգնաք:

Բանվորը ժպտաց.

— Ո՞նց կըլի, խազեին ջան, համքարութին ա:

— Բայց գործը թողնել չի լինի, չէ՞:

— Դե ի՞նչ անենք, խազեին ջան, էս մի օրն ա, է՛լի ամեն օր խո մեռել չի պատահում: Պտի յոլա տանենք: Էն խեղճն սկի կուբոն (դագաղը) վե քաշող էլ չունի:

— Շատ լավ: Չի լինի՞, որ ամենքդ չգնաք, այլ մի քանի մարդ ղրկեք ձեզանից:

— Չէ, խազեին ջան, համքարութինը պտի համքարութին ըլի, որդի մի քանիսը, ընդեղ էլ ամենքը:

— Իսկ եթե մեռելը պահեք մինչև կիրակի, երբ ամենքդ ազատ կլինեք:

— Բանվորը նորից ժպտաց:

— Խազեին ջան, — ասաց նա և, գդակը կռան տակը դնելով, սկսեց մատները մեկ-մեկ ծալել. — ըսօր չորեքշաբթի, էգուց հինգշաբթի, էլօր ուրբաթ, շաբաթ, կիրակի — հինգ օր. բա հինգ օր մեռելը, որ ըսկի տանը դնելու տեղ էլ չունի, պահել կըլի՞: Տունը քուլփաթով լիքը, օթախը այ էսքան, — ցույց տվեց նա մի շատ փոքրիկ տարածություն — մեռելը գետնին դրած, ըսկի մուկը պոչը ժաժ տալու տեղ չունի: Էն պառավն էլ օր ու գիշեր գլուխը թակում ա, հա՛ թակում: Ես նրանց հարևանն եմ, գիդամ բանը, ընենց որ, խազեին ջան, չի ըլի, պտի թողաք, որ գնանք ըսօր ևեթ հողին պահ տանք, պրծնենք:

— Լավ, որ գնաք թաղեք, ետ կգա՞ք գործը շարունակելու:

— Վա, դրան էլ խոսք կա՞, խազեին ջան, — կգանք, բա ի՞նչ կանենք:

— Քելեխ խո չե՞ք սարքի:

— Աղքատին ի՞նչ քելեխ, խազեին ջան: Ձեր տված փողը հրեն կուբոյին ենք տվել, մնացածն էլ ժամ-պատարագին կգնա:

— Լավ, գնացեք, բայց տեսեք` ետ գաք:

— Արխային կաց, խազեին ջան:

Բանվորը գդակը ծածկեց և դարձավ, որ դուրս գնա, բայց կառավարիչը պահեց նրան.

— Լսի՛ր Բախշո, ի՛նչ եմ ասում, խազեինը թողեց, որ գնաք, բայց իմացեք, որ ես ժամերը կհաշվեմ:

Բանվորը շուռ եկավ և տարակուսանքով նայեց նրա դեմքին.

— Ո՞նց թե...

Խանբեգյանը վեր կացավ և կանգնեց կառավարչի ու բանվորի մեջտեղը:

— Լավ, հիմա ժամանակ չէ այդ մասին խոսելու, — ասաց նա և դարձավ բանվորին. — շուտով գնացեք, որ շուտով վերադառնաք:

Բանվորը դուրս գնաց:

Խանբեգյանը դարձավ կառավարչին:

— Ստեփան Գերասիմիչ, հարկ չկար այդ բանն իսկույն ասելու: Ես զարմանում եմ, որ մինչև այժմ չսովորեցիք նրանց հետ վարվելու կերպը: Դուք նրանց զոռով սոցիալիստ եք դարձնում:

— Ախր, Սերգեյ Պետրովիչ, դուք չգիտեք, թե ի՛նչ լիրբ ու զզվելի...

Խոսքը չվերջացավ կառավարչի բերանում, ներս մտավ նույն բանվորը ուրիշ երկու բանվորների հետ, և երեքն էլ մի րոպե լուռ կանգնած մնացին դռան մոտ մի տեսակ անհամարձակ ժպիտ դեմքերին:

— Էլ ի՞նչ կա, — հարցրեց Խանբեգյանը, դառնալով առաջվա բանվորին, որն իրեն Բախշո Նախշունով անվանեց:

— Մենք ուզում ենք խնդրենք ձեզ, — ասաց Բախշոն, — որ դուք էլ, Ստեփան Գերասիմիչն էլ ու սրանք ամենքն էլ, — ցույց տվեց գրասենյակի բոլոր ծառայողներին, — շնորհ անեք գաք:

— Թե ի՞նչ, — զարմացավ Խանբեգյանը:

— Լազաթ կըլի:

Խանբեգյանը դեմքը խոժոռեց:

— Դե, այդ արդեն...

Ուզում էր ասել լրբություն է, բայց զսպեց իրեն, դեմքը շուռ տվավ ու ասաց առարկություն չվերցնող հանգիստ տոնով.

— Դուք գնում եք` գնացեք, իսկ կանտորը փակել չի կարելի, հազար ու մի գործ կա:

— Չէ, խազեին ջան, ընչի՞ եք...

— Դե բավական է, — հանկարծ բռնկեց Խանբեգյանը, այլևս չկարողանալով զսպել իրեն, — ես չեմ սիրում ավելորդ խոսակցություն: Չէ մի, սև դրոշակ էլ կախենք ֆաբրիկի գլխին:

Բախշոն ու երկու ընկերները սուս ու փուս դուրս գնացին: Ժպիտը չքացել էր նրանց դեմքից:

— Իսկապես լիրբ և անամոթ ժողովուրդ, — ասաց Խանբեգյանը ջղայնորեն և նորից նստեց կառավարչի գրասեղանի մոտ:

Հապա որ ասում էի ձեզ, — նկատեց կառավարիչը, — դրանց որ երես ես տալիս, աստառ էլ են ուզում: Այդ ես եմ, որ դիմանում եմ դրանց, թե չէ, ուրիշը որ լինի... իսկ դուք ասում եք, թե ես չգիտեմ նրանց հետ վարվելու կերպը:

— Ինչո՞ւ եմ ասում այդ, — ասաց Խանբեգյանը, — որով հետև անցյալ օրն ինքներդ էիք ասում, չէ՞, թե ինչ-որ պահանջներ են ուզում անել, հակառակ դեպքում մտադիր են գործադուլ հայտարարել: Դրա համար է, որ ասում եմ` մի քիչ մեղմ վարվենք:

— Այ, մեղմ վարվեցիք և տեսաք լրբությունն ո՛ւր հասավ: Դուք նկատեցի՞ք, որ նա հարբած էր:

— Առավոտ-առավոտ հարբա՞ծ, — զարմացավ Խանբեգյանը:

— Սրանք առավոտ-երեկո չգիտեն. երբ պատահի` կխմեն, միայն թե փող լինի գրպաններում: Օր չի պատահի, որ զանազան պատրվակի տակ ավանսով փող չվերցնի սա կամ նա: Հետո, ռոճիկները բաժանելիս, հաշիվը որ առաջներն եմ դնում, սկսում են ղալմաղալ բարձրացնել: Վճռել եմ այսուհետև ոչ ոքի և ոչ մի կոպեկ ավանս չտալ:

Խանբեգյանը, իր արծաթագլուխ ձեռնափայտին դեմքը տված, գրամեքենայի և համրիչի չխչխկոցի տակ դեռ երկար ժամանակ լուռ ու մտախոհ ականջ էր դնում կառավարչի գանգատներին, հետո հանկարծ նայեց ձեռքի դաստակին կապած ոսկի ժամացույցին և մեկեն վեր կացավ: Ուզեց, ըստ երևույթին, ինչ-որ բան ասել, բայց մի արագ հայացք ձգելով հաշվապահի ու նրա օգնականի, մեքենագրուհու և մի երկու ուրիշ ծառայողների վրա, որոնք, ըստ երևույթին անտարբեր, իրենց գործին էին, ոչինչ չասաց և դիմեց դեպի դուռը, գլխով նշան անելով կառավարչին, որ հետևի իրեն:

Նրանք դուրս եկան ընդարձակ բակը:

Բակը միանգամայն դատարկվել էր մարդկանցից: Պահեստանոցների պատերի տակ կուտակված էին հարյուրավոր դատարկ արկղեր: Բեռնակիր ավտոմոբիլը կանգնած էր գարաժի մոտ հանգած: Այս ու այնտեղ թափթփված էին պատառոտուն դեղին թղթեր կանաչ յառլիկներով և ծխախոտի ջարդված տուփեր: Գամփռ շունը, բակի մեջտեղ նստած, ահագին գլուխն առջևի երկու թաթերի վրա դրած, տաքանում էր դարնան արևի ախորժելի ճառագայթների տակ:

— Ստեփան Գերասիմիչ, — ասաց Խանբեգյանը, դիմելով կառավարչի հետ դեպի բակի դուռը՝ գամփռ շան սև ու խոշոր աչքերի ուղեկցությամբ, — այդ պահանջը, որ ասում եք... ի՞նչ եք կարծում, ագիտատոր չկա՞ մեջները:

Այս խոսքերի հետ կանգ առավ և նայեց կառավարչի աչքերին:

— Պետք է որ լինի, — պատասխանեց կառավարիչը վարանելով: — Մեկի վրա կասկած ունեմ և կարծում եմ, որ կասկածս անհիմն չպիտի լինի: Քիչ ու շատ ինտելիգենտ է, լրագիր է կարդում, մնացածները բոլորը կինտոներ են: Չի խմում: Այսօրվա դեմոնստրացիան էլ պետք է որ նրա սարքածը լինի: Երեկ փող էր հավաքում, որ պսակ դնեն մեռելի վրա:

Խանբեգյանը, մտախոհ, մի «հըմ» արեց և շարունակեց քայլել դեպի բակի դուռը:

— Մտածում եմ մի հնար գտնել, որ կրճատեմ նրան, Սերգեյ Պետրովիչ, — շարունակեց կառավարիչը, հետևելով նրան: — Դուք ի՞նչ խորհուրդ կտաք:

Խանբեգյանը իսկույն չպատասխանեց:

— Չէ, — ասաց հապաղելով, — առայժմ սպասեցեք, բայց լավ հետևեցեք: Ես կուզեի տեսնել` ինչ տեսակ մարդ է:

— Վաղը որ գաք, ցույց կտամ:

Բակի դռան մոտ բաժանվելիս Խանբեգյանը դարձավ կառավարչին.

— Բայց քեզ նորից խորհուրդ եմ տալիս, Ստեփան Գերասիմիչ, նպաստավոր հող չստեղծել այդ ագիտատորի համար: Մինչև անգամ վատ չի լինի, որ, եթե ուշ չէ: մի պսակ ուղարկեք այն բանվորուհու դագաղի վրա դնելու գործարանի անունից:

— Դուք կարծո՞ւմ եք:

— Այո: Մի քանի ռուբլին չնչին բան է, բայց դրանով կարող ենք բանվորության սիրտը շահել: Առանց այն էլ, երևի, հայհոյում են մեզ, որ մերժեցի թաղմանը գնալ:

Կառավարիչը, ըստ երևույթին դժգոհ, ուզում էր առարկել, բայց ոչինչ չասաց:

— Այդպես արեք, արդպես, — ասաց Խանբեգյանը և հեռացավ:

9

Այս բոլոր անցուդարձի և խոսակցության ժամանակ Խանբեգյանի մտքից բնավ չէր հեռանում, որ գնալու է Վիկտորիա Պավլովնայի մոտ: Ուրիշ անգամ կառք կնստեր, բայց գարնանային այդ հրաշալի եղանակին ամբողջ մարմնի մեջ այնպիսի մի կայտառություն և շարժման պետք էր զգում, որ լավ համարեց ոտքով գնալ, չնայելով, որ բավական երկար ճանապարհ ուներ գնալու: Բացի այդ, ժամը 11-ից նոր էր անցել, և այդպես վաղ անհարմար էր համարում Վիկտորիա Պավլովնայի մոտ գնալ:

Գոլովինսկի պրոսպեկտում շքեղ կաֆեներից մեկի առաջ հանդիպեց կարտյոժնիկ Դաբոյին, ըստ երևույթին քիչ քնելուց՝ ուռած-կարմրատակած աչքերով, որոնց տակ մի-մի փուչիկներ էին գոյացել և տգեղացնում էին նրա առնական գեղեցիկ դեմքը:

Խուբեգյանը գիտեր, որ նա ամուրի է, ունի մի սենյակ, ուր միայն քնում է, իսկ մնացած ամբողջ ժամանակն անց է կացնում դուրսը — ցերեկը ճաշարաններում, իսկ գիշերը մինչև լուսադեմ կլուբում` կանաչ սեղանի մոտ կամ առանձին կաբինետներում: Ոսկեպատ պենսնեն քթին, նա լրագիր էր կարդում, երբ պատահմամբ աչքն ընկավ Խանբեգյանի վրա:

Խանբեգյանը բարևեց և առանց կանգ առնելու շարունակեց ճանապարհը:

— Սերգեյ Պետրովիչ, — կանչեց նրա հետևից Կարտյոժնիկ Դաբոն, — կարդացի՞ք նորությունը:

— Խանբեգյանը կանգ առավ.

— Ի՞նչ նորություն:

— Սարաևոյի սպանությունը:

— Ո՞վ է Սարաևոն:

— Սարաևոն քաղաք է Բոսնիա-Հերցեգովինայում: Այնտեղ սպանել են Ավստրիայի գահաժառանգին:

— Ինչո՞ւ:

— А чорт его! Երևի քաղաքական որևէ աստառ կունենա:

Խանբեգյանը շարունակեց ճանապարհը միանգամ այն անտարբեր արտասահմանյան մի կորած-մոլորած քաղաքում տեղի ունեցած այդ անցքի հանդեպ: Սակայն, երբ բանկում իր պաշտոնակիցները դիմավորեցին նրան նույն նորությունը հայտնելով, վալյուտայի և ակցիաների հետ գործ ունեցող մարդու հոտառությունը թելադրեց նրան հևտաքրքրվելու քաղաքական այդ խոշոր անցքով, որը — մութ կերպով զգաց նա — անհետևանք չէր կարող անցնել քաղաքական ընդհանուր կացության, հետևաբար և բորսային գների համար: Ուզեց անցքի մանրամասներն իմանալ` որոշ հետևություններ անելու համար, բայց լրագրի մեջ հեռագրական շտապ երկտողից զատ ուրիշ ոչինչ չգտավ: Եվ որովհետև այդ անցքի շուրջը տեղի ունեցած խոսակցության ընթացքում Վիկտորիա Պավլովնայի մոտ գնալու համար իր որոշած ժամից մի կես ժամ էլ անցել էր, շտապով դուրս եկավ և կառք նստեց, մոռանալով Սարաևոն էլ, ամեն բան էլ:

1928
Изображение
Аватара пользователя
Harutin
Gisher.Ru Team
Gisher.Ru Team



Вернуться в Պատմվածքներ



Активность

Сейчас этот форум просматривают: CCBot и гости: 0