ДЛЯ ПРАВИЛЬНОЙ РАБОТЫ САЙТА ОТКЛЮЧИТЕ БЛОКИРОВКУ РЕКЛАМЫ

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#1  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 12:54

ՆԱԽԱԲԱՆ


1915 p. հունիսի 30-ին գերմանական բանակի թնդանոթները կրակ բացեցին այգաբացից երկու ժամ առաջ։ Փարիզից մոտ հարյուր հիսուն կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող Նեվիլ-Սենտ-Վաաստի ֆրանսիական դիրքերը հրետակոծվում էին։ Զինվորները, որոնց հաջողվել էր քնել խրամատներում անտեսելով հարմարությունների բացակայությունը, արթնացան։ Այդ հրետակոծությունն ազդարարում էր գերմանացիների հակահարձակումը, որոնք հետ էին մղվել ընդամենը մի քանի կիլոմետրով, գեներալ Ֆոշի բանակի երկամսյա մարտերից հետո։ Դրանք տասնյակ հազարավոր մարդկային կյանքերի գնով նվաճված խղճուկ հեկտարներ էին՝ պատված արկերի պայթյուններից գոյացած ձագարներով և լցոնված մարդկային մարմիններով։
Այս պատերազմը մարդիկ սկսել էին երգը շուրթերին, կարծես թե կարճատև ճամփորդության նախապատրաստվեին։ Սակայն ցեխոտ խրամատներում անցկացրած մեկ ձմեռը ոգեշնչումը ընդարմացման էր վերածել։ Սա անծանոթ մի բան էր, երբևէ եղած ամենաանմարդկային պատերազմը։ Մարդկային ուժն ու քաջությունն անզոր էին երկնքից տեղացող հրի ու երկաթի դեմ։ Մարդն անզոր էր թոքերն այրող գազի դեմ։ Ի չիք դարձան գեղեցիկ համազգեստները, մեծաքանակ բանակների զորաշարժերը, հեծելազորի տպավորիչ հարձակումները։ Ցեխոտ զինվորները փորձում էին ձուլվել հողին, խլուրդների պես փոսեր էին փորում, թաքնվում էին այնտեղ, սողում։
Նրանց թվում Էր, թե ողջ աշխարհը հրի ճարակ էր դարձել։ Եվ միգուցե նրանք իրավացի Էին։ Եվրոպայի գրեթե բոլոր երկրները իրենց գաղութների հետ միասին ներքաշված էին այդ պատերազմի մեջ։ Մի կողմից Եռյակ միությունն էր՝ Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա և Ռուսաստան, որոնց միացել էին Բելգիան, Ճապոնիան, Իտալիան և Սերբիան։ Նրանց հակառակորդներն էին Կենտրոնական կայսրությունները՝ Գերմանիան, Ավստրո-Հունգարիան, Օսմանյան կայսրությունը և Բուլղարիան։ Եվ ուշ, թե շուտ դեռևս չեզոք տերությունները կամա, թե ակամա ստիպված էին լինելու որևէ մեկի կողմը բռնել։

Նեվիլ-Սենտ-Վաաստից երեք հազար կիլոմետր այն կողմ, Միջերկրական ծովի արևելյան ծայրամասում՝ Օսմանյան կայսրությունում արևն էր ծագում։ Դարդանելի նեղուցի մուտքի մոտ գտնվող Գալիպոլի թերակղզում անգլիական և ֆրանսիական ռազմանավերը հրետակոծում էին թուրքական բանակի դիրքերը։ Հակառակորդի հրետանու արկերը չէին հասնում նավերին և պայթում էին ծովափին, ուր դաշնակիցները հենակետ ունեին, իսկ ցամաք նոր զորամասեր տեղափոխող ռազմանավերը շրջապատված էին ջրի շատրվաններով։
Նրանց թիվն արդեն անցնում էր հարյուր հազարից. ֆրանսիացիներ, բրիտանացիներ, գաղութների ներկայացուցիչներ՝ ավստրալացիներ, կանադացիներ, հյուսիսաֆրիկացիներ՝ անգլիացի գեներալ Համիլտոնի հրամանատարության ներքո, իսկ համալրում բերող նավերը շարունակում էին ժամանել։ Ապրիլին սկիզբ առած զորքի դեսանտից ի վեր էքսպեդիցիոն զորագունդը շրջափակված էր ցամաքի նեղ շերտում և չէր կարողանում խորանալ երկրի ներքին շրջանները, ուր օսմանյան զորքը՝ դիրքավորված լեռներում, համառորեն պաշտպանում էր իր տարածքը և թույլ չէր տալիս դաշնակիցներին շարժվել դեպի կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս։ Փետրվարին Կոստանդնուպոլիս հասնելու նպատակով ֆրանս-բրիտանական նավատորմիղը ապարդյուն կերպով փորձել էր բռնանցնել Դարդանելի նեղուցը, որը երիզված էր պաշտպանական ամրոցներով։
Արկերը և խոշոր տրամաչափի թնդանոթները, որոնք, ի դեպ, գործի էին դնում գերմանացի հրետանավորները, լուրջ վնասներ էին հասցրել ռազմանավերին։
Բոսֆորի նեղուցի եվրոպական և ասիական ափամերձ բլուրներին սփռված հազարամյա քաղաքը հպարտությամբ ցուցադրում էր իր մարմարյա գմբեթներն ու մինարեթները։ Չնայած պատերազմին՝ անտիկ Բյուզանդիոնը, որը հետագայում Կոստանդնուպոլիս էր անվանվել առաջին քրիստոնյա կայսեր Կոստանդնի պատվին, եռուզեռի մեջ էր։ Ո՛չ անցած հարյուրամյակները, ո՛չ էլ նվաճողները արմատապես չէին փոխել քաղաքը, որը պահպանում էր անցյալի ժառանգությունը։ Այսպես, Աթմեյդանը՝ Ձիահրապարակը, զբաղեցնում էր հռոմեական ձիարշավարանի տեղը և պահպանել էր նրա հատակագիծը։ 1453 թ. Օսմանյանների կողմից Կոստանդնուպոլսի նվաճումից հետո Սուրբ Իմաստնության հին քրիստոնեական եկեղեցին չորս մինարեթների հավելումով վերածվել էր Սուրբ Սոֆիայի մզկիթի։ Այդ պահին Մեհմեդ V սուլթանը իշխում էր մեծ կայսրության մնացորդների վրա։ Վերջին հարյուրամյակի ընթացքում Օսմանյանների ժառանգությունը մասնատվել էր։ Բալկաններում՝ Հունաստանը, Ռումինիան, Ալբանիան, Բուլղարիան, Սերբիան և Չեռնոգորիան անկախացել էին։ Աֆրիկայում՝ Ալժիրը, Լիբիան, Թունիսը և Եգիպտոսը անցել էին եվրոպական տերությունների հովանավորության ներքո։ Սուլթանին մնացել էր միայն արևելյան Թրակիան, Անատոլիան, Միջագետքը, Պաղեստինը և Արաբական թերակղզին։ Բացի դրանից, նրա իշխանությունը ձևական էր։ Եթե նա գոռոզանում էր հավատացյալների Առաջնորդի իր տիտղոսով, ապա Անատոլիայի սահմաններից դուրս ապրող հավատացյալները նրան որպես այդպիսին այլևս չէին ընկալում։ Եվ վերջապես, այն պահից ի վեր, երբ 1909 թ. երիտթուրքերը գահընկեց էին արել Աբդուլ Համիդ II-ին՝ նրան փոխարինելով Մեհմեդ V-ով, սուլթանի ամբողջատիրությանը վերջ էր տրվել։ Սկզբունքորեն երկիրը կառավարվում էր խորհրդարանի կողմից, սակայն իրականում իշխանությունը իրականացնում էին երեք հոգի՝ Էնվերը, Թալեաթը և Ջեմալը։ Այս եռյակն էր, որ 1914 թ. հոկտեմբերի սկզբին ներքաշել էր երկիրը պատերազմի մեջ, դաշնակցելով Գերմանիային։
Այժմ կայսրությունը շրջապատված էր բոլոր կողմերից։ Թեժ մարտեր էին մղվում Անատոլիայի արևելքում՝ Արևմտյան Հայաստանի տարածքում, ուր ռուսներն անցել էին սահմանը և գրավել Վանը։ Ռազմամթերքի պակասի պատճառով նրանք նահանջում էին, սակայն դա արվում Էր, անկասկած, էլ ավելի հուժկու հարված հասցնելու նպատակով։ Հարավում բրիտանացիները տիրացել Էին Բասրային՝ Միջագետքում, որը տեղադրված էր Տիգրիսի և Եփրատի գետաբերանում։ Դրանից դեպի արևմուտք՝ Սինայի թերակղզում բրիտանական մեծաքանակ զորախմբի կողմից պահպանվող Սուեզի ջրանցքը գրավելու անհաջող փորձից հետո օսմանյան բանակը նահանջում Էր։ Կար նաև Գալիպոլին, որը գրեթե Կոստանդնուպոլսի մատույցներում էր, և ֆրանսիական ու բրիտանական նավատորմիղները, որոնք վերահսկում Էին Միջերկրական ծովը։ Այս ամենը ամենևին չէր խաթարում օսմանյան ղեկավարների լավատեսությունը։ Դարդանելի նեղուցի ճակատամարտը նրանց ինքնավստահություն էր ներշնչում. առաջին անգամ էր, երբ բրիտանական ամբարտավան նավատորմիղը ստիպված էր իր պարտությունը խոստովանել։ Իսկ դա թուրքերի կատարած սխրագործությունն էր։ Եվ վերջապես, Օսմանյան կայսրությունը ազատվել էր Ֆրանսիայի, Անգլիայի, Ռուսաստանի, Իտալիայի շուրջ մեկ հարյուրամյակ իրականացվող ճնշող խնամակալությունից։ Անատոլիայում, հատկապես Կոստանդնուպոլիս-Բաղդադ երկաթգծի վրա, խոշոր ներդրումներ իրականացրած Գերմանիայի օգնությամբ Էնվեր փաշայի կառավարությունը կկարողանար կառավարել երկիրն այնպես, ինչպես հարկ կհամարեր։

Նորին գերազանցություն Հենրի Մորգենթաուն, որը 1913 թ. ի վեր ԱՄՆ դեսպանն էր Կոստանդնուպոլսում, տնային զգեստով նստեց իր գրասեղանի աոջև։ Նա սիրում էր առավոտյան անդորրը և ամեն օր իրեն մենության մի պահ էր պարգևում պաշտոնական պարտականություններին անցնելուց առաջ։ Դրանց ծավալը զգալիորեն մեծացել էր այն պահից, երբ նա ստանձնել էր Ֆրանսիայի, Անգլիայի, Ռուսաստանի և Բելգիայի շահերի պաշտպանությունը օսմանյան կառավարության առջև։ Այդ կեսժամյա դադարը նա օգտագործում էր մի քանի տող գրելու համար։ Անձնական մտքեր, տպավորություններ, նոթեր տարբեր իրադարձությունների վերաբերյալ։ Այդ գրառումները օգնում էին նրան կարգի բերել ցրիվ մտքերը, ինչպես նաև հիմքն էին ապագայում գրվելիք ինքնակենսագրության։
Նրա բարակ, սակայն ցցուն քիթը և փոքր-ինչ մեծ ականջները համաչափ էին թվում նեղ և երկարավուն դեմքի վրա, որի այդ առանձնահատկությունն ընդգծում էին ճաղատացող քունքերը և սրածայր կարճ մորուքը։ Կանայք նրան գեղեցիկ էին համարում։ Պենսնեն և բեղերը նրան խիստ տեսք էին տալիս, սակայն չէին թաքցնում աչքերում արտացոլվող բարությունը։ Այդ սովորաբար հանգիստ և հարթ դեմքին երկու ծալք կար, որոնք, սկիզբ առնելով հոնքերից, բարձրանում էին դեպի ճակատը և ճյուղավորվելով՝ հորիզոնական կնճիռներ էին կազմում։ Ամերիկայի դեսպանը մտահոգ էր։
Նրան չափազանց մտահոգում էր Օսմանյան կայսրության ազգային փոքրամասնությունների, հատկապես հայերի, ճակատագիրը։ Մոտ երկու միլիոն հայ ապրում էին Անատոլիայի արևելյան վեց վիլայեթներում՝ պատմական Հայաստանի տարածքի մի մասում, որը հասնում էր մինչև Կովկասյան լեռները՝ մասամբ գտնվելով Ռուսաստանի գերիշխանության տակ։ Բացի դրանից, հայերը նշանակալից փոքրամասնություն էին կազմում կայսրության այլ քաղաքներում, մայրաքաղաքը ներառյալ։ Կառավարությունը ծրագիր էր մշակել տեղահանելու բոլոր այդ մարդկանց և քշելու դեպի Սիրիական անապատը այն պատճառաբանությամբ, որ նրանք կարող էին աջակցել ռուսական զորքին, որը նույնպես քրիստոնյաներից էր կազմված։
Հենրի Մորգենթաուի համար պարզորոշ էր դարձել, որ կայսրության ղեկավարներն այլ նպատակ էին հետապնդում։ Նրանք ուզում Էին մաքրել Անատոլիան ոչ մահմեդական ազգաբնակչությունից։ Այդ տարվա ապրիլի 24-ին մայրաքաղաքի ավելի քան երկու հարյուր մտավորականների և աչքի ընկնող քաղաքացիների բանտարկությունը ավելի քան պերճախոս էր։ Իսկ այժմ, չնայած որ երկրի տարածքով ազատ տեղաշարժը սահմանափակված էր, իսկ նամակները գրաքննության էին ենթարկվում, մայրաքաղաք լուրեր էին հասնում հայկական ջարդերի մասին։ Թեև Մորգենթաուն այլևս իրավունք չուներ օգտվելու ծածկագրից երկրի ներսում գործող հյուպատոսարանների հետ կապվելու համար, այդուհանդերձ նա երբեմն նրանցից նամակներ էր ստանում միսիոներների միջոցով։ Այդ մարդիկ՝ ամերիկացիներ, կանադացիներ, նույնիսկ գերմանացիներ, գալիս էին և նրան պատմում էին այն դաժանությունների մասին, որոնց ականատեսն էին եղել։
Նրանք կարծում էին, որ միայն Միացյալ Նահանգներն էր ի զnրու ճնշում գործադրել օսմանյան կառավարության վրա։ Գերմանացի միսիոներները ցավով նշում էին, որ Կայզերը չէր ցանկանում անդրադառնալ այդ հարցին և ընդհարվել իր դաշնակցի հետ։ Հենրի Մորգենթաուն շատ բան անել չէր կարող, նա միայն բողոքում էր, իսկ ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշան նրան պատասխանում էր, որ Միացյալ Նահանգները իրավունք չուներ խառնվելու կայսրության ներքին գործերին։ Եվ ըստ միջազգային դիվանագիտության կանոնների Թալեաթն իրավացի էր։
Դեսպանը դադարեց շոյել իր մորուքը, ուղղեց պենսնեն, վերցրեց գրիչը Թալեաթի հետ իր զրույցը գրանցելու համար։ Նախօրեին երկու միսիոներ այցելել էին իրեն և պատմել Կոնիայում տեղի ունեցած սարսափելի իրադարձությունների մասին։ Նրանց պատմածը լսելուց հետո նա առանց հապաղելու գնացել էր Թալեաթի մոտ։ Նախարարը չափից ավելի անտրամադիր էր։ Արդեն մի քանի ամիս էր, ինչ նա փորձում էր ազատագրել իր երկու բարեկամներին՝ Այուբ Սաբրիին և Զինունին, որոնց անգլիացիները բանտարկել էին Մալթայում։ Այդ հարցը լուծելու անկարողությունն ընկճում և բարկացնում էր Թալեաթին։ Նա անդադար խոսում էր այդ խնդրի մասին և Մորգենթաուից պահանջում էր միջամտել այդ գործին։
Նրանց ազատ արձակելուն ուղղված հերթական փորձը անհաջողության էր մատնվել և Թալեաթը վրդովված էր։ Նա ջանում էր հանդարտ և քաղաքավարի լինել ամերիկացի դիվանագետի հետ, սակայն նրա կարճ ու հատու նախադասությունները և կատաղի դեմքր վկայում էին, որ պահը հարմար չէր մարդասիրության մասին խոսելու համար։ Հետևաբար Մորգենթաուն խոսեց նախ կանադացի միսիոներ դոկտոր Մակ Նոգտի մասին, որի հետ անարդարացի Էին վարվել։
— Այդ մարդը Անգլիայի գործակալն է,— պատասխանեց Թալեաթը,— և մենք դրա ապացույցն ունենք։
— Ներկայացրեք ինձ ապացույցները,— պահանջեց Հենրի Մորգենթաուն։
Քանի որ նախարարը չէր կարող դրանք ներկայացնել, ապա գերադասեց վրդովված ճառ արտասանել անգլիացիների դեմ։ Ակնհայտ էր, որ նա պատրաստ էր օգտագործել իր տրամադրության տակ հայտնված Անգլիայի ցանկացած հպատակի իր բարեկամներին ազատագրելու համար։ Զրույցի այդպիսի սկիզբը բարենպաստ չէր հայերի հարցը քննարկելու համար, և երբ դեսպանը անցավ այդ հարցին, Թալեաթը բռնկվեց։
— Հայերին չի կարելի վստահել։ Ավելին, նրանց նկատմամբ մեր գործելակերպը չի վերաբերում Միացյալ Նահանգներին։
Մորգենթաուն պատասխանեց, որ ինքը հայերի բարեկամը լինելով՝ վրդովված է նրանց պատուհասած դժբախտությունից։ Փաշան գլուխը թափ տվեց և հրաժարվեց խոսել դրա մասին։ Իբրև բարի կամքի դրսևորում, նա համաձայնեց ազատ արձակել կանադացի միսիոներին։ Դեսպանը գգաց, որ արդյունքի չէր հասնի, եթե պնդեր հայերի հետ կապված հարցի քննարկման վրա։ Բարեբախտաբար Թալեաթի տրամադրությանը փոփոխվում էր մանկական անհետևողականությամբ. այսօր նա կոպիտ էր և համառ, իսկ հաջորդ օրը՝ բարեհոգի և խանդավառ։ Հետևաբար, զգուշությունից դրդված` պետք էր սպասել բարեհոգության պահի և ապա շոշափել այն թեմաները, որոնց մասին նա չէր սիրում խոսել։ Հենրի Մորգենթաուն վայր դրեց գրիչը և աչքերը հառեց դեպի արևելք նայող լուսամատին։ Այդ կողմում էր գտնվում Ռուսաստանի սահմանը, ավելի քան 1200 կմ հեռավորության վրա։ Անպտուղ դաշտավայրերի և մերկ լեռների այդ երկրում, ուր գետահովիտները միակ կանաչ օազիսներն էին, հայերը մատնված էին ճակատագրի քմահաճույքին։

Անատոլիայի հենց սրտում` Հալիս գետի հովտում գտնվում էր Սվասի վիլայեթի կենտրոն Սվաս քաղաքը։ Հասունացող ցորենի արտերը ոսկեզօծում էին դաշտավայրը։ Հյուսիսից և հարավից դաշտավայրը շրջափակող դեղին լեռները կարծես միանային հեռվում, և այնպիսի պատրանք էր ստեղծվում, որ քաղաքը գտնվում էր աշխարհի մեկուսացած գոգավորության մեջ։ Մինչդեռ սա միջանցք էր, որտեղով անցնում էր Կոստանդնուպոլսից Պարսկաստան տանող ճանապարհը։ Անատոլիայի բարձրավանդակը, որն ընկած էր Միջերկրական և Սև ծովերի արանքում միշտ էլ կամուրջ էր եղել Արևելքի և Արևմուտքի միջև, անցում, որն ընտրում էին նվաճողները, առևտրականները և քոչվոր ցեղերը։ Իսկ Սվասն էլ իր հերթին կարևորագույն հանգրվան է եղել քարավանների համար, որոնք մետաքս և համեմունք էին բերում Կենտրոնական Ասիայից։
Մ.թ.ա VII դ. ի վեր այդտեղ հաստատված հայ ժողովուրդը տարել էր խեթերի և պարսիկների գերիշխանությունը։ Հետագայամ այդ տարածքով էին անցել Ալեքսանդր Մակեդոնացու բանակը, Կեսարի լեգեոնները, բյուզանդացիները, արաբ նվաճոդները և մոնղոլական հորդաները։ Սելջուկյան թուրքերը եկան ասիական տափաստաններից, իսկ խաչակիրներն անցան երկիրը, ուղևորվելով դեպի Երուասղեմ։ Եվ վերջապես XV դարում օսմանյան թուրքերը տիրացան երկրին, իսկ հետո իրենց գերիշխանությունը տարածեցին մինչև Աֆրիկա և Եվրոպա։
Չնայած պատերազմներին և ջարդերին՝ հայերին հաջողվել էր վերապրել և բարգավաճել։ Գործունյա և ճարպիկ լինելով, նրանք հաճախ միջնորդի դեր էին կատարում հարևան ժողովուրդների համար։ Իրենց պատմության քսանհինգ դարերի ընթացքում նրանք հինգ տարբեր թագավորաթյուններ էին հիմնադրել, որոնք միասին գոյատևել էին մեկ հազարամյակ։ Միջթագավորությունների ընթացքում նրանք հայտնվում էին որևէ նվաճողի լծի տակ։ Մ.թ ա. I դ. Տիգրան Մեծի թագավորությունը տարածվում էր Սև ծովից մինչև Կասպից ծովը, Կովկասյան լեռներից մինչև Միջերկրական ծովի ափը։ Հայոց վերջին թագավորությունը՝ խաչակիրների դաշնակիցը, գտնվում էր Կիլիկիայում և գոյատևել էր մինչև 1375 թ.։ Հետագայում Հայաստանը, ուր Նոյյան տապանի հանգրվան Արարատ լեռն Է, բաժանվել է Օսմանյան կայսրության, Պարսկաստանի և Ռուսաստանի միջև։
Բազմադարյան մշակութային ավանդույթներ, սեփական հավատք, լեզու, գիր ունենալով, հայերը դիմադրում էին ձուլման ցանկացած փորձին։ Չնայած հայերը շրջապատված են եղել մահմեդականներով, նրանք համառորեն պահպանել են իրենց դավանանքը, որն ըստ ավանդության Հայաստանում քարոզել են Սուրբ Թադեոսը և Սուրբ Բարդուղիմեոսը։ Հայերը հպարտանում էին, որ 301 թ Տրդատ Մեծ արքան հռչակել էր քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն և այդպիսով հիմնադրել առաջին քրիստոնեական պետությանը։ Դավանափոխության եզակի դեպքեր էին անցնումը կաթողիկե և բողոքական եկեղեցիների գիրկը, որոնց միսիոներները ակտիվ գործունեություններ էին ծավալել Անատոլիայում 19-րդ դարում։ Սակայն հայերի մեծ մասը հավատարիմ էր մնացել Հայոց Առաքելական եկեղեցուն, որը նրանց համար մարմնավորում էր ազգային ինքնուրյունը և կապը անցյալի հետ։
Սվասում, ինչպես և Անատոլիայի մնացած վիլայեթներում, մահմեդականները և հայերը լավ, թե վատ գոյակցում էին չորս դար շարունակ և քաղաքի տեղագրությունը վկայում էր այդ փոխադարձ կախվածության, մասին ուր փոխադարձ հարգանքը չէր բացառում նաև որոշակի փոխադարձ անվստահություն։ Բազմաթիվ մատուռներ, վանքեր ու դպրոցներ ունեցող հայկական թադաղամասը փռված էր սարի լանջին։ Վերին քաղաքը, իր հարուստ առանձնատներով, որոնք շրջապատված էին այգիներով ու ցանկապատերով, տեղադրված էր ավելի համեստ, տափակ տանիքներով և կրով սպիտակեցրած պատերով տների զանգվածի վերևում։ Այս՝ ներքին թաղի տների միջև գոյանում էր նեղ փողոցների և նրբանցքների լաբիրինթոսը։
Ավելի ցած ընկած քաղաքապետարանը, շուկայի հրապարակը և կառավարական շենքերը սահման Էին հանդիսանում։ Դրանցից այն կողմ ծավալվում էր Կավալը, ուր ապրում էր մահմեդական ազգաբնակչությունը` թուրքեր, չերքեզներ և քրդեր։ Այնտեղ արևի տակ փայլփլում էին հին հոգևոր դպրոցի՝ երկնագույն ֆայանսով պատված գմբեթը, և տասնյակ մինարեթներ էին խոյանում տափակ տանիքների կողքին։ Վաճառատները, պաշտոնական նստավայրերը շարված էին կողք կողքի` խանդավառ խառնաշփոթի մեջ...
ԳԼՈՒԽ 1


Մաս 1


Վարդան Պալյանն ամբողջ գիշեր չէր կարողացել քնել։ Ժամը հինգին նա վեր կացավ` ջանալով չարթնացնել կնոջը՝ Մարոյին։ Տնային զգեստը հագնելով, նա գնաց իր աշխատասենյակը։
Նախօրեին սուրհանդակը հրապարակել էր Սվասի հայերի տեղահանության հրամանը։ Վարդանը, որ աշխատում էր քաղաքից դուրս գտնվող հոսպիտալում, չէր լսել սուրհանդակին, սակայն աշխատանքից տուն վերադառնալիս տեսել էր խաչմերուկներում փակցված հայտարարությունները։ Ոչ մի ժամկետ նշված չէր։ Հայերը պետք է նախապատրաստվեին հեռանալուն և սպասեին։ Այդ ընթացքում նրանք իրավունք չունեին առևտրով զբաղվելու, և նրանց արգելվում էր վաճառել իրենց ունեցվածքը։ Քանի որ Վարդանը ծառայում էր օսմանյան բանակում որպես պահեստազորի բժիշկ-սպա և ուներ մայորի աստիճան, ապա պաշտոնյաների կողմից «տեղահանություն» կոչված միջոցառումը չէր կարող տարածվել նրա և նրա ընտանիքի վրա։ Սակայն իր ժողովրդի պատմությունը հարուստ էր այնպիսի դեպքերով, որոնք Վարդանին դրդում էին զգուշանալու։
Բազմաթիվ նախանշաններ կային, որոնք ստիպում էին Վարդանին մտածելու վատթարագույնի մասին։ Նախ, օսմանյան բանակի հայ զինվորներին զինաթափել էին, նրանք խրամատներ էին փորում կամ զինամթերք տեղափոխում, բացի դրանից բոլոր քրիստոնյաները պարտավոր էին հանձնել իրենց զենքը իշխանություններին՝ նույնիսկ որսորդական հրացանները։ Հիմա էլ տեղահանություն դեպի ռազմական գործողություններից հեռու ընկած շրջաններ... Մինչդեռ ռուսական ճակատը մոտ չէր, մի քանի հարյուր կիլոմետր։ Վարդանը շատ լավ էր ճանաչում Կոստանդնուպոլսի կառավարության անդամներին և գիտեր, թե ինչ կարելի էր սպասել նրանցից։ Եվ հենց դրանից էլ կորցրել էր քունը։
Սենյակը, որի պատերին քարտեզներ էին փակցված, ուր կանգնած էին քիմիական նյութեր պարունակող պահարաններ և գրքերով ծանրաբեռնված գրադարակներ, թաղված էր մթության մեջ։ Փեղկերի արանքից ներս թափանցող արևի ճառագայթը, որի մեջ պարում էին փոշու հատիկները, ընկնում էր դրվագանախշ գրասեղանի վրա։ Վարդանը բացեց փեղկերը և աչքերը, կկոցեց։ Տան ճակատով մագլցող վարդերի բուրմունքին խառնվել էր աթարի հոտը։ Սվասի յուրաքանչյուր տուն գոմ ուներ, ուր պահում էին մեկ կամ երկու կով, այծեր կամ էլ ավանակ։ Հարուստ բնակիչները՝ նաև ձիեր։ Ուստի ութսուն հազար շունչ ունեցող բնակավայրի վրա միշտ տարածվում էր գյուղի բուրմունքը, հասնելով մինչև վերին քաղաքը, ուր գտնվում էր Պալյանների տունը։
Զեփյուռը ճոճում էր շագանակենու սաղարթը, և այնտեղից լսվում էր տատրակների երգը։ Վարդանը հենվեց լուսամուտի գոգին, և զեփյուռը հովացրեց նրա մարմինը։ Գիշերը խոնավ էր և տոթ, իսկ տագնապն ու անքնությունը էլ ավելի էին սրել շոգի գգացողությունը։ Ձնհալին հետևող բուսականության գարթոնքի կարճատև ժամանակաշրջանն ավարտվել էր, և Անատոլիայում սկսվել էր սովորական երաշտը։ Բացառությամբ կարճատև և հորդառատ անձրևների՝ մինչև աշուն այլևս տեղումներ չէին լինելու։ Արևը խանձելու էր բուսականությունը, չորացնելու էր հողը և դժվարացնելու էր մարդկանց ու կենդանիների կյանքը։
Վարդանը երեսունութ տարեկան էր, սակայն իր տարիքից երիտասարդ էր երևում։ Նրա առնական դեմքը բոլորվում էր ուղղահայաց փոսիկով կամային կզակով։ Դեմքը հարթ էր և միայն աչքերի անկյուններում նշմարվում էին մանր կնճիռներ, որոնք գոյացել էին աչքերը կկոցելու սովորությունից։ Նրա քունքերին հատ ու կենտ ճերմակած մազեր կային, որոնց մասին գիտեր միայն նրա կինը, քանի որ նա վարպետորեն դրանք թաքցնում էր սանրվելիս։ Վարդանը խնամված արտաքին ուներ, միշտ սափրված էր, իսկ բարակ բեղերը կոկիկ հարդարված էին։ Նա բարձրահասակ էր՝ հարյուր ութսուներկու սանտիմետր, իսկ դա ավելի էր, քան անատոլիացի տղամարդկանց միջին հասակը։ Նրա մարզված մարմինը ուշադրություն էր գրավում ամբոխի մեջ, մանավանդ որ կրում էր եվրոպական հագուստ և ազնվատոհմ պարոնի կեցվածք ուներ։ Այս երկրում ինքնավստահությունը հարգանք էր ներշնչում, իսկ Վարդանը դրա պակասը չէր զգում։
Մինարեթների կատարներից սրբազան կանչն արտաբերող մուեզզինների ձայները միմյանց էին խառնվում։ Մահմեդականների ամենօրյա հինգ աղոթքներից առաջինը սկսելու կանչը, արձագանքելով, ներդաշնակ երգ էր դառնում։ Մուեզզինների կանչին հետևած լռությունը երկար չտևեց, քանի որ հայկական վանքի զանգերն ազդարարեցին առավոտյան ժամերգությունը։ Սվասն անկասկած վերջին բնակավայրն էր Անատոլիայում, ուր մահմեդականներն ու քրիստոնյաները միաժամանակ ծնկի էին իջնում Աստծուն աղոթելու համար։ Այլուր զանգերը լռել էին, և հնչում էր միայն մահվան ղողանջը։
Մոտակայքում լսվեց բացվող փեղկերի աղմուկը։ Այդ գիշեր Սվասում և մերձակայքում ապրող հայերից քչերն էին կարողացել քնել։ Ծերերը հիշում էին 1894թ. Աբդուլ Համիդ II սուլթանի կազմակերպած ջարդերը։ Ասում էին, որ ջարդերին զոհ Էր գնացել մոտ երեք հարյուր հազար մարդ և դա էր պատճառը, որ սուլթանին տվել էին «Կարմիր սուլթան» մականունը։ Վարդանն այդ ժամանակ տասնյոթ տարեկան Էր։ Պալյանների ընտանիքը չէր տուժել, սակայն պաշարման այն զգացողությունը, որի մեջ նրանք ապրում էին, խորը տպավորություն էր թողել Վարդանի վրա, և այդ իրադարձությունները փոխել էին նրա կյանքի ընթացքը։ Նրա հայրը՝ Թովմասը, որն իր արտաքինով, իսկ երբեմն նաև վարքագծով ցուլի էր նմանվում, արդար և մեծահոգի մարդ էր, և նրան հարգում էին նրա մահմեդական հարևանները։ Նա միևնույն ժամանակ շատ զգուշավոր էր։ Դեռևս այն ժամանակ, երբ ոչինչ չէր կանխագուշակում Անատոլիայի սրտում տեղադրված Աֆիոն-Կարահիսարում տեղի ունենալիք իրադարձությունները, նա իր ընտանեկան կալվածքը, որտեղ ափիոն էին մշակում, իսկական ամրոց էր դարձրել։ Նա վարձել էր շուրջ վաթսուն քուրդ բանվոր, հատկացրել մի հողակտոր, ուր նրանք ապրում էին ընտանիքներով իրենց վրաններում, ինչպես ապրում էին քոչվոր եղած ժամանակ։ Այդ մարդիկ գերազանց ձիավորներ էին և լավ զինվորներ ու պատրաստ էին իրենց կյանքը զոհաբերել Թովմաս Պալյանի համար, որին «Աղա» էին անվանում։ Երկու տարի տևած ջարդերի ընթացքում բանվորներն ապրել էին առանց զենքը վայր դնելու և պատրաստ էին պաշտպանել իրենց Աղային, նրա ընտանիքը և ունեցվածքը։
Վարդանը սիրում էր այդ պարզ և կենսուրախ մարդկանց, որոնք կարծես միշտ երջանիկ էին։ Նրանց կանայք, ի տարբերություն թրքուհիների, չէին ծածկում իրենց դեմքը և ազատորեն խոսում էին օտարների հետ։ Վարդանն ավագ եղբոր՝ Նուբարի հետ հաճախ էր լինում նրանց ճամբարում։ Իրենց ողջ մանկության ընթացքում նրանք խաղացել էին այդ բանվորների երեխաների հետ, աշխատել էին նրանց կողքին ափիոնի դաշտերում։ Տղամարդիկ հողն էին վարում և կակաչը ցանում, սակայն երբ գալիս էր բերքահավաքի ժամանակը, բոլորը պետք է գործի անցնեին։ Այդ աշխատանքը համբերություն և ջանասիրության էր պահանջում։ Կակաչի ծաղկաթերթերը թափվելուն պես, նրանք կանաչ սերմնատուփերի վրա կտրվածքներ էին անում, որտեղից կաթնագույն հյութ էր դուրս հոսում և մգանալով թանձրանում։ Հաջորդ օրը նրանք հատուկ գդալներով քերում էին սերմնատուփերը և ափիոն էին ստանում։ Սերմնատուփերը քերելիս դրանցից նոր հնձված խոտի հոտ էր գափս։ Մեկ կիլոգրամ ափիոն ստանալու համար հազարավոր կակաչներ էին անհրաժեշտ, իսկ Պալյանները տոննաներով ափիոն էին արտահանում Եվրոպա և Միացյալ Նահանգներ, ուր դրանից բնափիոն էին ստանում բժշկական նպատակներով։
Մինչև ջարդերը Վարդանն ապրել էր բարեկեցիկ ընտանիքի երեխայի անհոգությամբ առանց մտածելու ապագայի մասին։ Նա սիրում էր գրականություն, երաժշտություն, աղջիկներ և նժույգներ։ Նրա մայրը, որը լավ երաժիշտ էր, քաջալերում էր նրա արվեստասիրությունը։ Հայրը ցանկանում էր, որ իր որդին ավելի առնական զբաղմունք ունենար, և նրան սովորեցնում էր մարդկանց կառավարել, զենք բանեցնել և ձիավարել։ Տասնվեց տարեկան հասակում Վարդանն արդեն ֆիզիկապես ձևավորվել էր որպես տղամարդ, հոյակապ ձիավարում էր և այդ գործում հավասարը չուներ իր շրջապատում։ Չնայած ձիարշավը վտանգավոր էր, հայրը նրան թույլ էր տալիս մասնակցելու այն խաղերին, որ կազմակերպում էին քրդերը աշխատանքից հետո։ Եվ չնկատելու էր տալիս աղախինների հետ իր որդու ունեցած արկածները։
1894 թ. իրադարձությունները դաժան հարված հասցրեցին պատանի Վարդանին։ Նա հասկացավ, որ բարի համարումը և հարստությունը չէին կարող երաշխավորել անվտանգությունը։ Ազնվությունն ու մեծահոգությունը չէին պաշտպանում անարդարությունից։ Գերագույն մի ատյան տնօրինում էր մարդկային կյանքերը, և այդ ատյանը Աստվածը չէր, այլ քաղաքականությունը։ Վարդանը սկսում էր գիտակցել, որ բոլոր հայերը իր պես բարեկեցիկ և անհոգ կյանքով չէին ապրում, որ անարդարացի օրենքները նրանց դարձնում էին Օսմանյան կայսրության խորթ զավակները։ Նրանք հատուկ հարկեր էին վճարում, նրանց արգելվում էր վարչական պաշտոններ վարել և ծառայել բանակում։ Կար հին մի օրենք, մահմեդականն իրավունք ուներ իր թիր սրությունը ստուգել քրիստոնյայի պարանոցի վրա։ Այդ օրենքը ցուցադրում էր այն նվաստացուցիչ վերաբերմունքը, որը գոյություն ուներ սուլթանի ոչ մահմեդական հպատակների՝ գյաուրների նկատմամբ։ Բացառությամբ խոշոր քաղաքների, ուր օրենքն ինչ-որ չափով գործում էր, այլուր հայերը ենթարկվում էին պաշտոնյաների քմահաճույքներին և շորթանքներին, զրկվում էին ունեցվածքից և, չկարողանալով արդարությունը վերականգնել, հայտնվում էին ճորտի կարգավիճակում։
Վարդանի կյանքում նոր նախասիրություն հայտնվեց, դա քաղաքականությունն էր, որով նա տարվեց իրեն հատուկ կրքոտությամբ։ Տասնինը տարեկանում նա դարձել էր Օսմանյան կայսրության պատմության ու քաղաքականության, արտաքին աշխարհի, հատկապես եվրոպական տերությունների հետ նրա հարաբերությունների իսկական գիտակ։ Նա վճռել էր, որ իրավաբան էր դառնալու, ստանձնելու էր իր ժողովրդի պաշտպանությունը և փոխելու էր իրավիճակը կայսրությունում։ Թովմաս Պալյանը այլ ծրագրեր ուներ որդու ապագայի վերաբերյալ. Վարդանը պետք է դեղագործ քիմիկոս դառնար, և դա բխում էր ընտանեկան գործի շահերից։ Հայրը երազում էր ափիոնը որպես հումք վաճառելու փոխարեն դրանից բնափիոն ստանալ տեղում։ Դա շատ եկամտաբեր կլիներ և հնարավորություն կտար վերամշակել նաև այլ ագարակատերերի արտադրանքը։
Բուռն վիճաբանություններից հետո Վարդանը ստիպված եղավ ենթարկվել հոր կամքին և մեկնեց մայրաքաղաք՝ Հայկական կենտրոնական վարժարանում, իսկ հետո էլ Ռոբերտ Քոլերում՝ Կոստանդնուպոլսի ամերիկյան վարժարանում սովորելու, ուր կրթություն էին ստանում հայերի, հույների և հրեաների զավակները։ Նա ապրում էր իր քեռու՝ Մեսրոպ Մեսրոպյանի տանը, որը տպարան ուներ։ Նրա ավագ որդին՝ Պարգևը, ապրում Էր Նյու Յորքում, ուր նա ղեկավարում էր Պալյանների ափիոնի վաճառքի գրասենյակը։ Կրտսերը՝ Տիրանը, Վարդանի հասակակիցն Էր, և նրանք իրար հետ կապվեցին այնպես, կարծես երկվորյակ լինեին։ Տիրանը նույնպես նախորդ տարիների իրադարձությունների ազդեցության ներքո հակվել էր դեպի քաղաքական գործունեությունը։ Սակայն, ի տարբերություն Վարդանի, որը երազում էր սահմանադրական փոփոխությունների և հայերին բազմիցս խոստացված բարեփոխումների իրականացման մասին, Տիրանը զինված պայքարի ջատագովն էր։ Այդ հակասությունը չէր խանգարել նրանց ներգրավվելու նույն հայկական հեղափոխական խմբակների մեջ և մտերմանալու երիտթուրքերի շարժման իդեալիստ անդամների հետ։ Տիրանի ազդեցության տակ Վարդանը դադարեց բանաստեղծություններ գրել և նվիրվեց քաղաքական լրագրությանը։
Վարդանն ուսանում էր համալսարանում, երբ հայրը մահացավ տիֆից։ Մայրը՝ Թագուհին, մահացավ ամուսնու վախճանից երեք ամիս անց, և բժիշկը չկարողացավ ախտորոշել նրա հիվանդությունը, որդիները կռահեցին, որ մայրը մահացել էր սիրուց։ Վարդանն այլևս ստիպված չէր վերադառնալ Աֆիոն-Կարահիսար և ափիոնը բնափիոնի վերափոխել։ Նրա եղբայր Նուբարը համաձայն էր կառավարել ընտանեկան կալվածքը։ Ինչպես և Վարդանը, նա բնափիոնի մասին առանձնապես չէր էլ մտածում։ Նա իր երազանքն ուներ, որին նույնպես հայրը հակադրվել էր։ Դա իրենց հողերում բխող հանքային ջրի շշալցումն էր և վաճառքը Փոքր Ասիայի տարածքում։ Վարդանն ավարտեց ուսումը և դեղագործի պաշտոն ստանձնեց Կոստանդնուպոլսի Եդիկալեի հայկական հիվանդանոցում։ Նա բավականաչափ ազատ ժամանակ ուներ գրելու և քաղաքական հավաքներին մասնակցելու համար։ Քիչ անց նա իր դեղատունը բացեց Բերայի կենտրոնական փողոցում՝ շարունակելով լրագրությամբ զբաղվել։
Հազիվ քսան տարեկան էր, երբ արտասահմանում հրապարակվեցին նրա հոդվածները, որոնց նամակով արձագանքեց Անատոլ Ֆրանսը, և Վարդանը այդ ժամանակից ի վեր նրա հետ նամակագրական կապ էր պահպանում։ Ֆրանսիացի գրողի վերջին նամակը, ինչպես նաև անգլիական և ամերիկյան պարբերականների՝ «Հայկական հարցին» վերաբերող հոդվածների պատվերները դրված էին նրա գրասեղանին, սակայն Վարդանը չէր կարող պատասխանել նամակին և գրել այդ հոդվածները առանց թշնամիների հետ համագործակցության մեջ մեղադրվելու։ Արդեն մի քանի ամիս նրա գրողի և լրագրողի գործունեությունը կասեցված էր, և նա իրեն անկարող էր զգում օգնելու հայերին այդ ճակատագրական պահին։
Հեռվում զռում էր ավանակը։ Աքաղաղները ձայն ձայնի էին տվել քաղաքի չորս ծայրերում։ Մետաղապատ անիվները ճռնչացին փողոցի սալահատակին։ Սվասում կյանքն ընթանում էր իր հունով։ Խոհանոցից աշխատասենյակ էին հասնում կաթսաների զնգզնգոցը և զրույցի մեղմ ձայները։ Լսվեց աստիճանների ճռռոցը և ոտնաձայններ՝ աղախիններից մեկը ամանով տաք ջուր թողեց տանտիրոջ դռան մոտ։
Վարդանը մոտեցավ լուսամուտի ձախ կողմում դրված գրադարակներին և մատն անցկացրեց երեք գրքերի կռնակներով։ Այդ գրքերը նա հրատարակել էր Ժնևում, քանի որ դրանց հրատարակությունը Կոստանդնուպոլսում կարգելվեր։ Երեքն էլ թարգմանվել էին ֆրանսերեն և անգլերեն։ «Քրիստոնյաների ճակատագիրը Օսմանյան կայսրությունում», «Հայկական հարց. անարդարության հիսուն տարի»։ Ինչ վերաբերում է վերջինին՝ «Ազգերի կայսրություն» գրքին, ապա այն քարոզում էր կայսրության փլուզումը և դրա փոխակերպումը ինքնավար պետությունների արդի դաշնության՝ Պաղեստին, Սիրիա, Արաբիա, Թուրքիա, Քրդստան և, իհարկե, Հայաստան։ Այս աշխատությանն որոշակի արձագանք էր ունեցել քաղաքական շրջանակներում, նույնիսկ Միացյալ Նահանգներում և Ռուսաստանամ։ Այս գրքի պատճառով Վարդանի անունը հայտնվել էր սուլթանի ոստիկանության վտանգավոր հեղափոխականների ցուցակներում։ Երիտթուրքերի Իթթիհատ՝ «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեին անդամակցելու և իր քաղաքական հոդվածների պատճառով Վարդանը կասկածելի տարր համարվեց և շուրջ մեկ տարի ստիպված էր թաքնվել, ապրելով ընկերների մոտ և հաճախակի փոխելով հասցեն։ Այդ ժամանակ նա երեսուն տարեկան էր և նոր էր ամուսնացել։ Մարոն անտրտունջ կիսում էր նրա ճակատագիրը։ Նա ողջունում էր Վարդանի գործունեությունը և համամիտ էր, որ անհրաժեշտ էին սոցիալական փոփոխություններ։
Հետագայում, 1908 թ. երիտթուրքերի հեղափոխությունը իշխանությունից հեռացրեց Աբդուլ Համիդ II բռնակալ սուլթանին, և Վարդանը դուրս եկավ ընդհատակից։ Փոքր Ասիայում այդպիսի երջանիկ պահ երբեք չէր եղել։ Մարդիկ պարում էին Կոստանդնուպոլսի փողոցներում։ Հրեաները, թուրքերը, հույները, հայերը և մնացած բոլորը համբուրվում էին։ Բոսֆորի ափին կառուցված քաղաքի վրա նոր արշալույս էր բացվում։ Հավասարություն, եղբայրություն, հանդուրժողականություն։ Որպես Իթթիհատի անդամ՝ մի շարժում, որն ըմբոստացել էր սուլթանի դեմ խորհրդարանական կարգեր հաստատելու համար, Վարդանն ընդգրկվեց նոր կառավարության մեջ։ Ինչպես և բազմաթիվ այլ հայեր, որոնք իրավունք չունեին զինվորական կարիերա ընտրել, Վարդանը մտել էր պահեստազորի շարքերը՝ նոր իշխանությունների նկատմամբ իր վստահությունը վկայելու համար։ Եվ այդ պատճառով նա այսօր ծառայում էր օսմանյան բանակում։
Դա 1908 թ. հուլիսին էր։ Շատ շուտ վեճեր ծայր առան, տարաձայնություններ, որոնց հետևանքով երկու ճամբար գոյացան։ Մի կողմից արդիականներն էին, որոնք եվրոպականացված էին ու ազատական, և նրանց առաջնորդն էր Վարդանը, իսկ մյուս կողմից պահպանողականներն էին, որոնք բացահայտեցին օտարատյացների իրենց իրական դեմքը։ Վերջիններս Էնվերի, Թալեաթի և Ջեմալի ղեկավարությամբ պանթուրանիզմ էին քարոզում, որի նպատակն էր բոլոր քաղաքացիների թրքացումը և կայսրության տարածումը մինչև Կենտրոնական Ասիայի հարթավայրերը, ուր թուրքական ցեղեր էին ապրում։
Մի քանի ամիս տևած ներքին պայքարից հեստ ազգայնամոլները սկսեցին վերահսկել կառավարությունը, և երիտթուրքերի շարժումը վերածվեց ցուցանակի, որը քողարկում էր բռնապետության հաստատումը։ Կառավարությունից իրեն հեռացնելուց առաջ Վարդանը հրաժարական էր ներկայացրել և, զգուշությունից դրդված, լքել էր մայրաքաղաքը։ 1909 թ. ապրիլին Կիլիկիայում հարյուր հազարավոր հայերի ջարդերը ազդարարում էին նոր քաղաքականության ծնունդը։
Վարդանը մի լուսանկար հանեց քարտարանի առաջին դարակից. կառավարության խմբակային լուսանկարն էր, որի անդամն էր նաև ինքը։ Նա մոտեցավ լուսամուտին՝ դեմքերն ավելի լավ տեսնելու համար։ Առաջադիմականներից շատերն առեղծվածային կերպով անհայտացել էին, իսկ չափավորները, որոնց շարքերում էր Վարդանի բարեկամ Հալիթը, որը լուսանկարում ձեռքը դրել էր նրա ուսին, հեռացվել էին իշխանությունից։ Բանակ վերադառնալով Հալիթը հասել էր գեներալի կոչման։ Հնարավո՞ր էր, որ նա հրաժարված լիներ արդարության իր գաղափարներից։
Միայն այն միտքը, որ էնվերն ու Թալեաթն այսօր գլխավորում էին կառավարությունը, վրդովում էր Վարդանին։ Նա հշեց, թե ինչպես էր ինքը դիմադրում նրանց վերելքին։ Նա հատկապես հիշեց Թալեաթի կեղծավորությունը, իրականությունն ու փաստերը խեղաթյուրելու կարողությունը։ Այժմ նա վարչակարգի ամենաազդեցիկ մարդկանցից էր, և հայերի տեղահանությունը նրա ձեռքի գործն էր։ Վարդանը պատառոտեց ուսանկարը և գցեց մոխրամանի մեջ։ Հայացքը պտտելով սենյակով մեկ, նա մտածեց, որ ճիշտ կլիներ, եթե ոչնչացներ իր նամակագրությունը, հատկապես իր քեռորդի Տիրանի հետ, և արտասահմանյան ամսագրերում տպագրված իր հոդվածների օրինակները։

Մաս 2


Վարդանը դռան տակից վերցրեց արդեն սառած ջրի կուժը և սենյակ մտավ։ Մարոն դեռ քնած էր։ Նա ամբողջովին մերկ էր, ծածկոցը վայր էր ընկել պղնձյա ճաղերով լայն մահճակալից։ Կողքի պառկած, ծնկները ծալած, նա մեջքն արել էր դռանը։ Նրա շագանակագույն խիտ վարսերը արձակվել էին և ծածկել էին բարձն ու նրա նուրբ և սլացիկ պարանոցը։ Առավոտյան ցրված լույսն ընդգծում էր նրա բոլորակ ուսերը, լիքը կոնքը։ Նրա մեջքը ստվերում էր և այդ պատճառով ավելի բարակ էր թվում։ Կոնքը լիքն էր, ազդրերը՝ նրբագեղ, իսկ սրունքները հիասքանչ բոլորկություն ունեին։ Վարդանը հուզվեց տեսնելով այդ կատարյալ ուրվագիծը, որը չէին խաթարել երկու հղիությունները, որոնցից երկրորդն ընդամենը մի քանի ամսվա պատմություն ուներ և ավարտվել էր վիժումով։ Բարակ և նիհար մատներով նուրբ ծեռքը հանգչում էր սավանի վրա։
Երբ իրենք ամուսնացան՝ ութ տարի առաջ, Մարոն քսան տարեկան Էր։ Այդ պահից ի վեր նրանք կատարյալ երջանկություն էին վայելում, և Վարդանի սերն ու տենչանքը բազմապատկվում էին ժամանակի ընթացքում։ Սերը Մարոյի հանդեպ նրա հիշողությունից ջնջել էր բոլոր նրանց, ում նա սիրել էր։ Վարդանը, որ կնասերի համբավ ուներ և հաճախ միաժամանակ երկու սիրուհի էր պահել, այժմ, ի զարմանս հենց իրեն, շատ հավատարիմ ամուսին էր։ Դա նրա արժանիքը չէր, քանի որ պարզապես նա այլևս ուշադրություն չէր դարձնում այլ կանանց վրա և նույնիսկ չէր էլ նկատում, որ նրանցից ոմանք ջանում էին գրավել իր ուշադրությունը։
Վարդանը վայր դրեց կապույտ ճենապակյա սափորը նույն գույնի թասի մոտ և կռացավ Մարոյի վրա։ Մի կողմ տանելով նրա մազերը, Վարդանը շրթունքները հպեց նրա տաք ծոծրակին։ Կինը մեղմ տնքաց և առանց արթնանալու մեջքի շրջվեց։ Նա արտակարգ գեղեցիկ էր, և շատերը համարում էին, որ Մարոն Սվասի ամենագեղեցիկ կինն էր։ Գունատ մաշկը և վճիտ դիմագծերը նրան ազնվաշուք տեսք էին տալիս, իսկ խոշոր սև աչքերը և լիքը շուրթերը բացահայտում էին նրա գգայնականությունը։ Նայելով ինքնամոռաց կերպով քնած կնոջը, Վարդանը նրա դեմքին մանկության հետքեր հայտնաբերեց՝ յոթ տարեկանում արված նրա լուսանկարում առկա անմեղությունն ու պարզությունը։ Մարոն Վարդանին շատ նուրբ թվաց, և նա նրան իր գիրկն առավ։ Մարոն հանկարծ բացեց աչքերը, և կարծես վախեցած լիներ։ Հետո ժպտաց, սակայն նույնիսկ ժպիտը մինչև վերջ չջնջեց վախի այդ արտահայտությունը։ Նա իր շուրթերը պարգևեց Վարդանին և նրանք երկար համբուրվեցին, հետո նա գլուխը դրեց ամուսնու կրծքին։ Վարդանը նրան գրկեց, կարծես ուզում էր պաշտպանել նրան։
— Ի՞նչ է լինելու մեզ հետ,— մրմնջաց Մարոն։
Վարդանը լռում էր՝ ձևանալով, թե չէր լսել հարցը, սակայն նրա մկանները լարվեցին։ Հենց այդ հարցն էր նրան տանջել ողջ գիշեր։ Նա մեղմորեն ազատվեց Մարոյի գրկից, մոտեցավ հայելուն և սկսեց սրել իր ածելին կաշվե գոտու վրա։
— Ի՞նչ է լինելու մեզ հետ,— կրկնեց Մարոն այս անգամ ավելի բարձրաձայն և մտահոգ ձայնով։
Վարդանը շրջվեց և պատասխանեց վստահ ձայնով.
— Այս միջոցառումը չի վերաբերում զինվորականներին և նրանց ընտանիքների անդամներին, ես դա քեզ արդեն ասել եմ։
— Իսկ մեր բարեկամնե՞րը։ Մեր հարևանե՞րը։ Սվասի հայությո՞ւնը։
— Դեռևս ոչինչ չի պատահել, Մարո։ Օսմանյան կայսրությունում առաջին անգամ չէ, որ հրահանգը թղթի վրա է մնում։ Պետք չէ հուսահատվել։
Մարոն դեմ չէր, որ իրեն համոզեին, սակայն Վարդանի ձայնի մեջ նա անվստահություն էր զգում և չէր կարողանում խաբվել։ Վարդանի վստահությունն ընդամենը դիմակ էր։ Ի դեպ, ինքն էլ նույն կերպ էր վարվում իր սիրած մարդկանց չահաբեկելու համար։ Նա նույնքան տեղյակ էր քաղաքական իրավիճակին, որքան ամուսինը։ Վերցնելով իր օրագիրը մահճակալի կողքին դրված մահճասեղանի դարակից, նա թիկնեց բարձին՝ գրելու համար։ Միտքը ոչինչ չէր գալիս, ավելի շուտ նրա գլխում խառնվել էին հարյուրավոր մտքեր։ Նա վայր դրեց մատիտը և հարցրեց.
— Մենք ոչինչ չե՞նք կարող անել։ Չգիտեմ... միգուցե ճնշում գործադրվի բանակի շտաբի, գավառապետի վրա... Մումթազ բեյը միշտ արդարացի է եղել հայերի նկատմամբ։
— Հրամանը Պոլսից է եկել։ Այն ստորագրել է անձամբ ներքին գործերի նախարարը։
Մարոն գլուխը կախեց։ Հենց այդ Թալեաթի և նրա կողմնակիցների պատճառով նրանք ստիպված եղան թողնել մայրաքաղաքը և ապաստանել այս գավառական քաղաքում այն պահին, երբ ինքը պետք է ծննդաբերեր։ Նա հիշեց դեպի Սվաս կատարած իրենց ճանապարհորդությունը։
— Ես չեմ կարողանում պատկերացնել այդ տեղահանությունը։ Ինչպե՞ս են նրանք այդքան մարդ տեղափոխելու։
Վարդանը նույնպես չէր պատկերացնում, թե ինչպես կարելի էր իրականացնել այդ ծրագիրը մի երկրում, ուր չկար երկաթուղի, իսկ ճանապարհներն արժանի չէին իրենց անվանմանը։ Երեսուն հազար հայ միայն Սվասում կար։ Միգուցե երկու միլիոն՝ ամբողջ Անատոլիայում։ Ինչպե՞ս պետք է համակարգեին նրանց և նրանց ունեցվածքի տեղափոխությունը։ Վարչակազմը չէր կարողանում կարգավորել բանակի համար նախատեսված պարենի առաքումը։ Նրան մտահոգում էր ոչ միայն տեղահանությունը, այլև դրա իրականացման պայմանները։ Այդ միջոցառման հետևանքը կարող էր լինել միայն քաոսը, որը բազում հանցագործությունների պատճառ կդառնար։ Վարդանն իր մտահոգությունը չկիսեց Մարոյի հետ։
— Հարցդ տեղին է, Մարո։ Ես կարծում եմ, որ դա անհնարին է և որ կառավարությունն այդ բանը շուտ կգիտակցի։ Զինվորականները կհիշեցնեն քաղաքական գործիչներին, որ երկրի բոլոր ռեսուրսները պետք է ծառայեն ռազմական գործողություններին։
Նա օճառը փրփրեցրեց և քսեց դեմքին։ Մարոն լուռ նրան էր նայում և նրանց հայացքները երբեմն խաչաձևվում էին հայելում։ Վարդանի ձախ աչքի ներքևի կոպի խալը ինչ-որ տարօրինակություն էր հաղորդում նրա անթափանցելի հայացքին։ Անթափանցելի՝ օտարների համար, սակայն բազմաթիվ նշաններ կային, որոնցով Մարոն կռահում էր նրա հոգեվիճակը։ Վարդանի մարզված և միևնույն ժամանակ սլացիկ մարմինը, աշխույժ և փայլուն աչքերը, թեթևակիորեն դուրս ցցված այտոսկրերը և կամային կզակը հանդարտ ուժի տպավորություն էին թողնում, որն ընդգծվում էր սափրվելիս նրա շարժումների ճշգրտությամբ։ Մարոն դողաց։ Նա ուզում էր, որ Վարդանն իրեն գրկեր և ցրեր իր հոգու վրա ծանրացած տագնապը։
— 1909 թ. մենք պետք է հեռանայինք երկրից։
Նա այդ բառերն արտասանեց առանց չարության կամ կշտամբանքի, ավելի շուտ չեզոք տոնով, որպես փաստի արձանագրում։
Վարդանը Մարոյին նայեց հայելու մեջ ածելին այտին սեղմած և ասաց.
— Եվրոպայում այսօր մենք ստիպված կլինեինք դիմակայել պատերազմի դժվարություններին։
Մարոն չասաց, որ կար նաև Նյու Յորքը, ուր Վարդանը կարող էր ներկայացնել Պալյանների շահերը իր քեռորդի Պարգևի փոխարեն։ Ամուսնության տարիներին նրանց միջև ծագած միակ վեճը վերաբերում էր նրանց բնակության վայրին Կոստանդնուպոլսից հեռանալուց հետո։ Աֆիոն-Կարահիսարը մերժվել էր հենց սկզբից մայրաքաղաքին շատ մոտ լինելու պատճառով։ Մարոյին, որը ծնվել էր մայրաքաղաքում, չէին գրավում Անատոլիայի գավառները, և նա պատրաստ էր հեռանալ կայսրությունից։ Նա գերադասում էր հաստատվել որևէ մեծ քաղաքում, ուր կլիներ խոշոր հայկական համայնք, կարևոր չէր Փարիզում, Մարսելում, Ժնևում, թե Լոնդոնում։ Միայն թե այնտեղ կամայականությունը չգերիշխեր։ Սակայն Վարդանը, չնայած իր արևմտյան կրթությանը, անկեղծորեն կապված էր Փոքր Ասիայի՝ իր ժողովրդի հայրենիքի և մեծ քաղաքակրթությունների օրրանի հետ։ Նա սիրում էր այդ երկրի բնակիչներին, բնությունը, նույնիսկ այդ երկրի քարերը, որոնք նա սկսել էր հավաքել մանուկ հասակից։ Եվ, բացի դրանից, այդ ժամանակաշրջանում նա հույս էր փայփայում քաղաքական ապագա ունենալ Անատոլիայում։ Նա դեռևս չէր հրաժարվել անկախ Հայաստանի գաղափարից։
Մարոն անհանգիստ էր և եղունգն էր կրծում.
— Իսկ ի՞նչ կլինի քո եղբայր Նուբարի, Պոլսի մեր ազգականների հետ։ Մենք նրանցից լուր չունենք շուրջ երկու ամիս։
Մայիս ամսին նրանք նամակ էին ստացել Արփինե մորաքույրից, որը հաղորդում էր, թե Տիրանին հաջողվել էր խույս տալ ապրիլի 24-ի բանտարկություններից։ Հարյուրավոր հայ մտավորականներ, գրողներ և աչքի ընկնող քաղաքացիներ ձերբակալվել և տարվել էին երկրի խորքը։ Նրանց հարազատները դեռևս չգիտեին, որ նրանցից մեծ մասին կտտանքների էին ենթարկել և սպանել։ Վարդանը պատասխանեց.
—Ես կարծում եմ, որ մեր ազգականներին վտանգ չի սպառնում, քանի որ մայրաքաղաքում դիվանագետներ և օտար լրագրողներ կան։ Ինչ վերաբերում Է Նուբարին, ապա նա ժառանգել է մեր հոր գրեթե հիվանդագին զգուշավորությունը։ Չեմ զարմանա, եթե նա Կոստանդնուպոլիս՝ Մեսրոպյանների մոտ մեկնած լինի։ Մարոն մտովի իր հայրենի քաղաքը տեղափոխվեց։ Հիշեց Մեսրոպ քեռու և Արփինե մորաքրոջ բնակարանը, Բերայի կենտրոնական փողոցը, Ոսկեղջյուրը, Ղալաթիայի նավահանգիստը.
— Իսկ մենք չե՞նք կարող Պոլիս վերադառնալ։
— Այս պահին դա անհնար է, և դու շատ լավ դա գիտես։ Ես զորակոչված եմ և Սվաս եմ նշանակված։
— Դու դեռևս բարձրաստիճան թուրք բարեկամներ ունես։ Հալիթը գեներալ չէ՞։ Վարդան, ես վախենում եմ։
Վարդանը դեմքն էր չորացնում և հանկարծ անշարժացավ։ Նրա հայացքը սառեց, և Մարոն հասկացավ, որ նրա գլխում ինչ-որ գաղափար ծագեց։ Նա գլուխը թափ տվեց և ասաց՝ ինքն իրեն պատասխանելով.
— Եթե իհարկե...
Նրա խոսքը կտրեց դռան թակոցը։ Դժվար չէր կռահել, թե ով էր դա։ Ձայնը բարձրացնելով, որպեսզի որդին իրեն լսի, Վարդանը հարցրեց.
— Ի՞նչ է պատահել։
— Կարո՞ղ եմ մտնել,— հնչեց բարակ մի ձայն։
— Ոչ, Թովմաս։ Մենք հագնվում ենք։
— Հա՜... Իսկ ես կարո՞ղ եմ հարդարել Հուր Կրակին, հայրիկ։
— Ես քեզ արգելում եմ։ Նա շատ նյարդային է։ Դու ինձ կօգնես նրան թամբել։
— Եղավ,— պատասխանեց երեխան հիսաթափված ձայնով։— Ես Զեյնաբի հետ կգնամ ջուր բերելու։
Թովմասը, որ եկել էր մատների ծայրերին, աղմկոտ հեռացավ։ Վարդանը համազգեստն էր հագնում։
— Ի՞նչ էիր ուզում ասել,— հարցրեց Մարոն, որը պատրաստ էր կառչելու ամենաաննշան հույսից։
— Դա դեռ շատ աղոտ է, և ես պետք է լավ մտածեմ։ Մենք կխոսենք դրա մասին երեկոյան։
Պնդելն անիմաստ էր։ Վարդանը հարցերը քննարկամ էր միայն այն ժամանակ, երբ համոզված Էր, որ իրավացի էր և երբ նրա հղացած միտքը վերջնականապես ձևավորվել էր։ Մարոն հառաչեց.
— Ես հրավիրել էի նավապետ Արմենին և Արաքսիին մասնակցելու Թովմասի տարեդարձին։ Բայց հիմա...
Նրանք լուռ միմյանց նայեցին։ Երկուսն էլ մտածում էին իրենց որդու մասին, որի վեց տարին լրանում էր հունիսի 30-ին։ Մարոյի դեմքն էլ ավելի մռայլվեց, և Վարդանը, ժպտալու ճիգ անելով, համբուրեց նրան։
— Ոչինչ, որոշումդ մի փոխիր, կանենք այնպես, ինչպես նախատեսել էինք։
— Այո,— հառաչեց Մարոն,— թող նա լավ հիշողություն պահպանի։ Ո՜վ գիտի, երբ մենք կկարողանանք...
— Հույսդ մի կտրիր, սիրելիս։
Մարոն գլխով արեց՝ առանց առանձնապես համոզված լինելու։
Последний раз редактировалось Lusine1101 27 апр 2017, 22:04, всего редактировалось 10 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#2  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 12:55

Մաս 3


Հերձաքարով սալահատակված նախասրահի դռները մի կողմից՝ տանում էին դեպի մեծ և փոքր հյուրասենյակները, իսկ մյուս կողմից դեպի ճաշասենյակը, խոհանոցը և աղախինների սենյակները։ Այդտեղ Վարդանը ցուցադրում էր հին հրազենի իր հավաքածուն։ Հրացանների մույթերը դատարկ էին, քանի որ պարտաճանաչ մի պաշտոնյա տարել էր կայծքարե և պատրույգավոր հրացանները, երբ կառավարությունը բռնագրավել էր քրիստոնյաների մոտ պահվող զենքը։ Վերին հարկը տանող նախշազարդ բազրիքով լայն սանդուղքի տակ կանգնած էր Թովմասը։ Կարճ տաբատով, սպիտակ վերնաշապիկով, քուղով կապված կոշիկները հագին նա հորն էր սպասում իր անբաժան ընկեր Սասուն անունով փոքր սպանիելի ընկերակցությամբ։ Երեխան խոշոր էր և ամրակազմ, հատկանիշներ, որ նա ժառանգել էր Վարդանից։ Կարճ կտրած սև մազերը բոլորում էին մեծ աչքերով նուրբ դեմքը, որն ավելի շուտ նմանվում էր մոր դեմքին, իսկ երբ նա կիտում էր հոնքերը, ապա մոր պես համառ էր թվում։
Հայկական ավանդույթի համաձայն, Թովմասին անվանել էին հորական պապի պատվին։ Երեխան Վարդանի բերկրաքն էր ու հպարտությունը, քանի որ նրա մեջ ինքն իրեն էր նշմարում։ Սակայն ի՞նչ ապագա էր սպասում նրան այս երկրում։ Վարդանը ցանկանամ էր, որ Թովմասն իր պես անհոգ ու երջանիկ մանկություն ունենար՝ հագեցած խաղերով և կյանքի՝ նախապատրաստող բազում մանր հայտնագործությունների հրճվանքով։ Սակայն վրա հասած խառնակ ժամանակաշրջանը դրա հնարավորությունը չէր տալիս։
— Ես Ջամիլային օգնեցի ջուր և վարսակ տալ ձիերին, իսկ Զեյնաբին էլ օգնեցի կովերին կթել,— հայտնեց երեխան հպարտությամբ։
— Լավ է, հոգիս։ Սակայն դու չպետք է մոտենաս ձիերի ոտքերին, հասկացա՞ր։ Հիշիր թե ինչ պատահեց Սասունին։
— Այո՛, հայրիկ։
Թովմասը շոյեց իր շանը։ Նա հիշեց, թե ինչպես էր վախեցել, երբ ձին աքացի էր տվել շանը և նա մի քանի շաբաթ կաղում էր։ Վարդանը համբուրեց երեխային, բարձրացրեց նրան և նստեցրեց իր ուսերին։
— Հե՜յ, հե՜յ,— բղավեց Թովմասը, երբ նրանք դռան շեմից անցան։
Պալյանները միասին էին նախաճաշում միայն կիրակի օրերը։ Մնացած օրերին Վարդանը բավարարվում էր մուգ թեյով, իսկ Թովմասը սպասում էր, որ մայրն իջներ և իրեն ընկերակցեր նախաճաշի ժամանակ։ Ինչ վերաբերում է Ազնիվ խանումին՝ Մարոյի մորը, ապա նա արթնանում էր լուսաբացին և նախաճաշում էր երկու թուրք աղջիկների՝ Զեյնաբի ու Ջամիլայի հետ միասին։ Իրականում նրանք աղախիններ չէին, այլ պարզապես դեռահաս աղջիկներ էին, որոնք ապրում էին նրանց տանը։ Ծագումով նույն գյուղից, տասնմեկ տարեկան հասակում նրանց ծնողները նրանց հանձնել էին այդ հայկական ընտանիքին, ուր աղջիկները պետք է վարվեցողություն և տունը վարելու արվեստ սովորեին։ Այսինքն այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ էր կատարյալ տանտիկին դառնալու համար, երբ տասնչորս կամ տասնհինգ տարեկանում գար նրանց ամուսնանալու ժամանակը։ Ազնիվ խանումը նրանց իր հովանու տակ էր առել և արդեն երեք տարի էր, ինչ նրանց վրա էր բանեցնում սիրո այն չափավոր իշխանությունը, որ նա այլևս չէր կարողանամ գործադրել իր սեփական դստեր նկատմամբ։
Այգու խորքում գտնվող ախոռում երեք ձի կար։ Երկուսը արաբական զտացեղեր էին, որոնց հեծում էին Վարդանն ու Մարոն, ու մի վարգաձի, որին լծում էին կառքին։ Ախոռում իրենց մսուրներն ունեին երկու կաթնատու կովեր։ Հուր Կրակին թամբելու ամբողջ ընթացքում Թովմասն անդադար հարցեր էր տալիս հորը. ինչպե՞ս է կոչվում այս թամբակալը, ինչի՞ համար է այն մեկը, ինչպե՞ս են ձիերը քուռակ ունենում։ Վարդանը համբերատար պատասխանում էր նրա հարցերին՝ բացատրություններ տալով։ Տղայի անհագ հետաքրքրասիրությունը դուր էր գալիս հորը, ինչը նա խելացիության նշան էր համարում։ Միակ երեխան լինելով և հասուն մարդկանց շրջապատում դաստիարակվելով, Թովմասն իր տարիքի համեմատ շատ խելացի էր։ Նա ավելի շատ բան էր հասկանում, քան ցույց էր տալիս, և հաճախ օգուտ էր քաղում այն բանից, որ իրեն երեխա էին համարում և վերաբերվում համապատասխան կերպով։
Սասունը, որն այլևս չէր համարձակվում մոտենալ ձիերին, դռան բացվածքում էր մնացել։
— Հայրիկ, դու ինձ պոնի ե՞րբ կնվիրես։
Վարդանը խորհրդավոր տեսքով ասաց.
— Շատ շուտով։
— Ես անհամբերությամբ սպասում եմ այն օրվան, երբ քեզ և մայրիկի հետ ձիավարելու կգնամ։
Քանի Վարդանը ստուգում էր ձիու պայտերը, Թովմասը վերադարձավ իր թեմային։
— Այսօր ամսի քանի՞սն է, հայրիկ։
Վարդանը ձևացավ, թե մոռացել է որդու ծննդյան տարեդարձի մասին։ Դժվարությամբ ժպիտը պահելով, նա անտարբեր ձևանալով պատասխանեց.
— Հունիսի երեսունը։ Իսկ ինչո՞ւ։
— Հենց այնպես,— պատասխանեց երեխան, թաքցնելով հիասթափությունը։
Տեսնելով, որ հայրը ստուգում է վարգաձիու լծասարքը և յուղում է կառքի առանցքները, Թովմասը հարցրեց.
— Մենք զբոսանքի՞ ենք գնալու։
Եվ դարձյալ որդու խորաթափանցությունը զարմացրեց Վարդանին։
— Որքան գիտեմ, ոչ։ Սակայն իմաստուն մարդը միշտ շրջահայաց է լինում։ Պապիդ խոսքերն են։
Երեխային ցրելու համար Վարդանը նրան թամբին նստեցրեց և սանձը ձեռքը տվեց։ Քթափոկով ձիուն ուղղություն տալով, նրան տարավ դեպի շքամուտքը, ուր կանգնած էր Ազնիվ Խանումը՝ սկուտեղը ձեռքին։ Դա ալեխառն մազերով մոտ յոթանասուն տարեկան կին էր։ Ամուսնու մահից ի վեր, արդեն ութը տարի նա միայն սև զգեստ էր կրում։ Փոքր և նիհար, նուրբ էակի տպավորություն էր թողնում, սակայն այդ արտաքինը ամենևին չէր համապատասխանում նրա գործունյա խառնվածքին և հզոր առողջությանը։ Աշխույժ սև աչքերը, կետ քիթը և բարձր ձայնը ավելի էին սազում նրա տիրական բնավորությանը։
Նրա թոշնած մաշկը զարմանալի ճերմակություն ուներ։ Ազնիվ խանումը խուսափում Էր արևից և համարում էր, որ թուխ մաշկը գեղջկուհիների առանձնահատկությունն է։ Իսկական քաղաքաբնակ լինելով, նա դժկամությամբ էր հեռացել Կոստանդնուպոլսից՝ դստեր և փեսայի հետ Սվաս մեկնելու համար։ Ի՞նչ կարող էր անել։ Մարոն նրա միակ երեխան էր, իսկ նրա երկու եղբայրները, որոնք հաստատվել էին Թեհրանում, վաղուց մահացել էին։
Բացի դրանից, Վարդանի մայրը մահացել էր և Ազնիվ խանումը պետք է ստանձներ փեսայի տան կառավարումը, ինչպես ընդունված էր Փոքր Ասիայում։ Մարոն դեմ էր այդ սովորույթին, և դա պայմանավորված էր ֆրանսիացի վանուհիների մոտ ստացած իր կրթությամբ։ Դա Հակոբ Արթինյանի գաղափարն էր, որը պատրաստ էր ամեն ինչ անել իր դստեր համար։ Պետք է ասել, որ Մարոն երկնային պարգև էր ծնողների համար։ Քսանչորս տարվա ամլությունից և հայտնի բժիշկներին կատարած բազմաթիվ անօգուտ այցելություններից հետո Ազնիվ խանումը հղիացել Էր, երբ մոտենում էր իր հիսնամյակին։ Նա երազում էր տղա երեխայի մասին, որպեսզի Արթինյանների անունը շարունակվեր։ Սակայն Աստված այլ կերպ էր վճռել։ Նա թաքցնում էր իր հիասթափությունը Հակոբի երջանկությունը չխաթարելու համար և որոշել էր իր դստերը դաստիարակել ավանդույթներին համապատասխան, որպեսզի նա դառնար կատարյալ տանտիկին։
Դա նրան չէր հաջողվել, քանի որ Հակոբը դստերն ամեն ինչ թույլ էր տալիս, իր հետ տանում էր գործնական ճանապարհորդությունների արտասահմանյան երկրներ և նրան ներշնչում էր անկախ գաղափարներ, որոնք ավելի կսազեին տղայի։ Մարոն ուղեկցում էր հորը նույնիսկ փասիանի որսի։ Իր մանկության և պատանեկության տարիներին Մարոն մշտական հակամարտության մեջ էր մոր հետ։ Նրանք վիճում էին ինչպես մանրուքների, այնպես էլ կարևոր բաների կապակցությամբ։ Նրանք, իհարկե, չէին կռվում, և նրանց միջև բուռն բացատրություններ տեղի չէին ունենում, դա պարզապես տիրակալ բնավորության տեր մարդու և կամակորի խուլ պայքար էր։ Միայն ամուսնությունից հետո Մարոն մտերմացավ մոր հետ։ Այսօր Ազնիվ խանումը հպարտանում էր իր դստերով և գնահատում էր նրա վճռականությունը։ Ի վերջո, նրանք շատ նման էին միմյաց։ Ոչ մեկը, ոչ մյուսը թույլ չէր տալիս, nր իրեն որևէ բան պարտադրեին։ Ազնիվ խանումը երջանիկ էր իր փեսայի տանը։ Նրա միակ մտահոգությունը Կոստանդնուպոլսից հեռու մահանալն էր։ Նա ամեն օր խնդրում էր Արարչին՝ այնպես անել, որպեսզի իրեն թաղեին Հակոբի կողքին, հայկական գերեզմանատանը, Շիշլի թաղամասում։
Վարդանը համբուրեց զոքանչին։
— Բարի լույս, մայրիկ։
— Տեսնու՞մ ես, տատիկ, ես իսկական ձիավոր եմ,— բացականչեց Թովմասը հիացած։
Ջահել աղջիկներից մեկը մոտեցավ նրանց։ Նա աչքերն ընդգծել էր սուրմայով և նույնիսկ ծիծաղելիս տրտում տեսք ուներ։ Անատոլիայի չափանիշներով նրան արդեն կարելի էր ամուսնացնել, քանի որ տասնհինգ տարեկան էր։ Տարեվերջին նա պետք է ամուսնանար իր հոր ընտրած ատաղձագործի հետ և տխրությամբ էր սպասում այն պահին, երբ պետք է լքեր Պալյանների տունը, ուր նա հանդարտ երջանկություն էր վայելում։ Սակայն նա այլընտրանք չուներ։
Վարդանը նրան վստահեց ձիու սանձը, որպեսզի Թովմասը ձին ապահով քշեր ծառուղում, իսկ ինքը վերցրեց զոքանչի մեկնած բաժակը։ Նա փոքր կումերով խմում էր տաք թեյը։ Չնայած լարվածությանը, նա հանդարտ մնաց, երբ Ազնիվ խանումը մատների ծայրով թափ տվեց իր համազգեստը։ Ոսկեզօծ ուսադիրներից հարդ թափվեց։ Նա մեղմորեն հանդիմանեց Վարդանին.
— Դուք կեղտոտել եք ձեր գեղեցիկ համազգեստը։
Վարդանը ժպտաց։ Ձայնն իջեցնելով, զոքանչն ավելացրեց խուլ ձայնով, որը մատնում Էր նրա տագնապը.
— Զգույշ եղեք, սա մեր բոլորի անցաթուղթն Է։
Ազնիվ խանումը, ինչպես և Սվասի հայ կանանց մեծամասնությունը, վտանգն ընկալում էր որպես հեռավոր և աղոտ մի սպառնալիք։ Վարդանը գլխով արեց և հարցրեց.
— Մայրիկ, մենք մի քանի օրվա մթերք ունե՞նք։
Նա ծամածռվեց, զարմանալով, որ փեսան կասկածի տակ էր առնում իր հեռատեսությունը։
— Ես նկատի ունեմ չոր մթերք,— ճշգրտեց Վարդանը,— ապխտած միս, վերջապես այնպիսի սննդամթերք, որը լավ է պահպանվում և որը հեշտ է տանել։
Ազնիվ խանումը լայն բացեց աչքերը։ Նա նայեց և համոզվեց, որ Ջամիլան մոտակայքում չէր։
— Արդյոք դա նշանակու՞մ է, որ մենք...
Վարդանը ընդհատեց նրան ձեռքի շարժումով։
— Ես դեռևս ոչինչ չգիտեմ։ Ոչ մեկին ոչինչ չասեք։
Զեյնաբը հետ էր գալիս։ Վարդանը բաժակը դրեց սկուտեղին և շնորհակալություն հայտնեց զոքանչին։ Նա Թովմասին ձիուց իջեցրեց և համբուրեց.
— Խելոք կմնաս, հոգիս։ Այս երեկո քեզ անակնկալ է սպասում։
— Ես գիտեի, որ այսօր իմ ծննդյան տարեդարձն է,— բացականչեց երեխան, չկարողանալով իրեն զսպել,— ի՞նչ անակնկալ։
— Եթե ես ասեմ, ապա դա այլևս անակնկալ չի լինի։
Ազնիվ խանումը ձեռքը դրեց թոռան ուսին.
— Դու կեսօրից հետո ես ծնվել։ Քn վեց տարին կլրանա միայն երեկոյան։
Մազերի խոզանակը ձեռքին, Մարոն հենվեց ննջարանի լուսամատի գոգին։ Մատների ծայրերով նա աննկատ օդային համբույրներ ուղարկեց Վարդանին։ Արևը պղնձյա երանգ էր տվել նրա ուսերին թափված մազերին։ Նա չափից ավելի գեղեցիկ էր և Վարդանին դա մի փոքր տրտմեցրեց։
— Մինչ երեկո, սիրելիս,— ասաց նա ուրախ ձևանալով։
Նա դժկամությամբ էր նրանցից հեռանում, քանի որ մի քիչ անհանգիստ էր, որ տանը տղամարդ չկար։ Ջամիլան հայտնվեց դռան շեմին.
— Ձեր ֆեսը, մայոր Վարդան։
Բոբիկ ոտքերով նա վազեց ծառուղիով, առանց ուշադրություն դարձնելու խճաքարերին։ Ծաղկավոր չթե զգեստը փաթաթվել էր նրա ոտքերին, իսկ դեմքի շուրջը պար էր բռնել բարակ հյուսերի բազմությունը։ Քանի Վարդանն իր կարմիր գլխարկն էր հագնում և հարդարում էր սև գլանը գլխարկի աջ կողմում, Ջամիլան գոգնոցի ծայրով մաքրեց նրա կոշիկը։ Նա հիացմունքով հետ-հետ գնաց և ցանկացավ, որ իր հայրն իր համար նույնքան հպարտ կեցվածքով ամուսին գտներ, և եթե հնարավոր էր՝ նա սպա լիներ։ Ի տարբերություն Զեյնաբի, նա անհամբերությամբ էր սպասում ամուսնության պահին և ուզում էր հնարավորինս շուտ կառավարել իր տունը։
— Թող Հուր Կրակը պարի, հայրիկ։
Ահա չորս տարի էր, ինչ Վարդանը մարզում էր այս արաբական նժույգը, ներշնչվելով Վիեննայի Իսպանական դպրոցի մեթոդաբանությամբ։ Թովմասին հաճույք պատճառելու և ցույց տալու համար, որ ոչինչ չի փոխվել, մի քիչ էլ Մարոյի առաջ աքլորանալու համար, Վարդանը իր նժույգին ստիպեց ծառս լինել, մի քանի իսպանական քայլ անել և մեկ պտույտ կատարել։
— Ի՜նչ երեխայություն,— հառաչեց Ազնիվ խանումը հանդիմանական տոնով։
— Ես ի՞նչ եմ արել,— զարմացավ Թովմասը, որը չէր հասակացել, որ խոսքն իր հոր մասին էր։
Փողոցում հայտնվելով, Վարդանը շրջվեց տան կողմը և տեսարանը դրոշմեց իր հիշողության մեջ. Մարոն՝ մեծ սպիտակ տան վերին հարկի պատուհանում, Թովմասը, Ազնիվ խանումը, Ջամիլան և Զեյնաբը՝ շքամուտքի մոտ, շունը՝ ծառուղում, պատուհանները շրջապատող մագլցող վարդերը, լույսի լաքաներով պատված մեծ շագանակենու ստվերը։ Ծխնելույզի վրա նա տեսավ այս գարուն չվերադարձած արագիլների բույնը։ Զոքանչի կարծիքով՝ արագիլների չվերադառնալը վատ նշան էր։ Վարդանը նշանակություն չէր տվել այդ բառերին, քանի որ կային ավելի իրական և համոզիչ նշաններ։ Նա վարգով քշեց ձիուն, որպեսզի ստիպված չլիներ խոսել հարևանների և ծանոթների հետ։ Քանի որ Վարդանը զբաղվել էր քաղաքականությամբ, գրքեր էր գրել և նաև այն պատճառով, որ ծառայում էր օսմանյան բանակում, բոլորը նրա կարծիքն էին հարցնում իրավիճակի մասին, մանրամասներ էին ուզում իմանալ «տեղահանության» վերաբերյալ։ Կարծես նա ավելին գիտեր, քան իրենք։ Իսկ արագ ընթացքի դեպքում ինքը կարող էր բավարարվել նրանց ողջունելով։
Զեյնաբը փակեց դարպասը ձիավորի հետևից։ Ձիու հոտն ըմբոշխնելու համար ձեռքերը քթին մոտեցնելով, Թովմասը լսում էր սմբակների հեռացող ձայնը։ Բառաչոց լսվեց։ Փողոցով տանն էր մոտենում նախիրը։ Արշակն էր, որը, ինչպես և ամեն առավոտ, եկել էր կովերին արոտավայր տանելու։
Մարոն ծածկեց իր սենյակի վարագույրը և բացեց գգեստապահարանը։ Կախարաններից մեկը վայր ընկավ, և նա սրտի թրթիռով բարձրացրեց զգեստը։ Փարիզից գնված իր շրջազգեստը։ Ֆրանսիա կատարած ճանապարհորդության ժամանակ Վարդանը Մարոյի համար գնել էր «Ժաննա Լավնեն» մոդայի տան պիտակը կրող չինական սպիտակ մետաքսից կարված այդ շրջազգեստը, որը զարդարված էր կարմիր վարդերով և Կանաչ տերևներով։ Այն անկասկած արդեն հնացել էր նորաձևության տեսանկյունից, քանի որ գնվել էր 1912 թ.։ Սակայն այսօր, երբ Ֆրանսիան պատերազմի մեջ էր, կա՞ր արդյոք այնտեղ նորաձևություն։
Չկարողանալով դիմադրել ցանկությանը, նա զգեստը իր վրա դրեց և նայեց հայելուն։ Ինչպիսի՜ հիացմունք էր ինքն ապրել հայտնագործելով այդ սքանչելի քաղաքը։ Այդ ճամփորդությունը «Արևելյան էքսպրեսով». Սոֆիա, Բելգրադ, կանգառ մեկ շաբաթով Վիենայում, Շվեյցարիա և վերջապես Փարիզ։ Բոլոր քաղաքներն ավելի գեղեցիկ էին, քան ինքը պատկերացրել էր բացիկները նայելով և պատկերազարդ գրքերը թերթելով։ Եվ, վերջապես, կար Վարդանը, որը նույնքան սիրահարված էր, որքան իրենց ամուսնության սկզբին։ Այսօր էլ նա նույնքան սիրահարված էր։
Նրանց ամուսնությունը դասավորվել էր Մերձավոր Արևելքում, տարածված հայկական ավանդույթի համաձայն՝ երկու ընտանիքների կարողությունների համեմատության եղանակով։ Պալյանները խոշոր հողատերեր էին, Արթինյանները՝ ծաղկող ներմուծողներ։ Հետևաբար, նրանք նույն սոցիալական խավից էին։ Քսան տարեկան Մարոն ամուսնանում էր չորս կամ հինգ տարվա ուշացումով, քան ընդունված էր, և նա ավելի հիմնավոր կրթություն էր ստացել, քան իր հասակակից աղջիկների մեծամասնությունը։ Վանուհիների պանսիոնում սովորելուց հետո նա ավարտել էր Պոլսի Սիոնի Աստվածամոր վարժարանը, ապա հոր հետ գնացել էր Ռուսաստան և շրջել Օսմանյան կայսրության տարածքով մեկ՝ եռանդուն կերպով մասնակցելով նրա առևտրական գործունեությանը։ Նա ցանկություն ուներ շարունակելու կրթությունը և բժիշկ դառնալու, ինչն անհնարին էր այդ ժամանակաշրջանում, հատկապես Փոքր Ասիայում։ Հակոբը դեմ չէր դստեր ծրագրերին, սակայն ի վերջո նա զիջել էր իր կնոջ ճնշումներին, և նրանք Մարոյի համար ընտրել էին կրթված մի հայ երիտասարդի, որն իրենց խավից էր՝ նրան, ում հայրը ամենագեղեցիկը համարեց, իսկ մայրը՝ ամենախելացին։ Դեղագործի, որը տասը տարով մեծ էր Մարոյից։
Մարոն հուզված էր՝ ներկայանալով այն ընտանեկան հավաքին, որի ընթացքում պիտի հանդիպեր ապագա ամուսնուն։ Նա անթույլատրելի էր համարում գործը գլուխ բերելու այդ ձևը, որի ժամանակ ինքը հանդես էր գալիս որպես ապրանք։ Նա համաձայնել էր այդ հանդիպմանը հորը չբարկացնելու համար, սակայն հստակորեն վճռել էր հակադրվել ծնողների կամքին, եթե ապագա ամուսնուն ինքը չհավաներ։ Նա լսել էր այդ Վարդան Պալյանի մասին. գրող, հայկական քաղաքական շարժումների մասնակից։ Լուրեր էին պտտվում, որ նա ունեցել էր բազմաթիվ սիրային պատմություններ։ Մարոն ուշադրություն չէր դարձրել այդ լուրերին և վճռել էր ինքնուրույն դատել։
Մարոն անմիջապես հրապուրվել էր Վարդանի հմայքով ու արտաքինով, և Վարդանի հաղթանակը վերջնական էր եղել, երբ Մարոն հայտնաբերել էր նրա խելքը և բանիմացությունը։ Ի տարբերություն տղամարդկանց մեծ մասի, Վարդանը իր հերթին չէր սևեռվել միայն Մարոյի գեղեցկության վրա և վարվել էր նրա հետ հավասարի պես։ Նրանք պարտեզում զրուցել էին ամբողջ երեկոյի ընթացքում, զարմանքով հայտնաբերելով, որ շատ ընդհանրություններ ունեին։ Մարոն վախենում էր, որ Վարդանն իրեն կձանձրացներ, խոսելով քաղաքականության մասին, մինչդեռ նա խոսում էր ավելի գրականությունից և երաժշտությունից։ Նա ուդ էր նվագում ու գիտեր հայկական և օսմանյան դասական ամբողջ նվագացանկը։ Հանդիպումների ժամանակ Մարոն հայտնաբերել էր, որ Վարդանն ավելի զգացմունքային, քնքուշ և ավելի ուժեղ բնավորության տեր մարդ էր, քան ինքը կարծում էր, և մինչ իրենց հարսանիքն ընկած ժամանակը Մարոյին շատ երկար էր թվացել։
Ամուսնությունից հետո Պոլսում էին ապրում, ուր Վարդանը դեղատուն ուներ։ Մարոն սիրում էր այդ աշխույժ քաղաքը, նրա խորհրդավոր մթնոլորտը, ուր տիրում էր արևելյան ավանդույթների և արևմտյան արդիականության խառնուրդը։ Վարդանը շատ ծանոթներ ուներ և երիտասարդ զույգը հաճախ էր հրավիրվում հայ, ֆրանսիացի, ամերիկացի և թուրք բարեկամների տները։
Կար հատկապես Մեսրոպյանների ընտանիքը։ Մարոն, իր ծնողների մինուճար երեխան լինելով, այդ ընտանիքում եղբայր ու քույր էր գտել՝ Տիրանին և Լուսիկին, որն իր հասակակիցն էր։ Մեսրոպ քեռին և նրա կինը՝ Արփինեն, Վարդանի ազգականներն էին, և նրանք Մարոյին ընդունեցին որպես հարազատի։ Պոլսի ասիական ափից կարելի էր նստել «Տավրոս էքսպրեսը» ու գնալ և մի քանի օր անցկացնել Պալյանների կալվածքում Աֆիոն-Կարահիսարում, իսկ եվրոպական ափից գնացքը հնարավորություն էր տալիս մի քանի օրով այցելել Բուխարեստ, որը «Արևելքի Փարիզի» համբավն ուներ։
Վարդանի դեղատունը հավաքատեղին էր տարբեր՝ քրիստոնյա, հրեա և մահմեդական հեղափոխականների, որոնք գաղտնի նախապատրաստում էին ազատական, արդի և ժոդովրդավարական պետության գալուստը։ Չնայած Մարոն կիսում էր Վարդանի գաղափարները, սակայն սկսել էր վախենալ նրա կյանքի համար։ Սուլթանի գաղտնի ոստիկանությունը վերացնում էր ընդդիմադիրներին, իսկ Վարդանի հոդվածները նրան դասում էին դրանց շարքը։ Մարոյի վախն արդարացել էր, քանի որ ամուսնու դեմ մահափորձ էր կատարվել նրա լաբորատորիայում և նա հրաշքով էր փրկվել։ Դրանից հետո շուրջ մեկ տարի ամուսինները թաքնվում էին՝ անընդհատ փոխելով բնակարանները։ Դա Մարոյի կյանքի ամենամռայլ շրջանն էր՝ անապահովության և վախի զգացողության շրջան։ 1908 թ. երիտթուրքերի հեղաշրջումը վերջ դրեց այդ փորձությանը։ Սակայն մի քանի ամիս անց ոգևորությունը տեղը զիջեց հիասթափությանը։ Նոր վարչակարգը ամենևին էլ մտադիր չէր հավասարություն պարգևելու քրիստոնյաներին, և Վարդանը կրկին դարձել էր անցանկալի տարր։ Այս անգամ նրանք ստիպված էին հեռանալ մայրաքաղաքից։ Մարոյի կարծիքով՝ հեռացել էին ոչ այնքան հեռու, որքան անհրաժեշտ էր։ Եվ մղձավանջը վերսկսվում էր այսօր։
Սթափվելով՝ Մարոն շքեղ շրջազզեստը կախեց պահարանում և հագավ մոխրագույն պարզ մի շրջազգեստ։ Նա ներքև շտապեց, քանի որ Թովմասն իրեն էր սպասում նախաճաշելու համար։

Մաս 4


Վարդանը հասել էր քաղաքի ծայրամասին։ Քանդված պարսպից այն կողմ, Հալիս գետի երկու ափը միացնող կամրջի վրա երթևեկությունը խճողված էր. եզներով լծված սայլեր, բարձված ավանակներ, շուկա քշվող ոչխարներ և այծեր, երկարաբաշ խոշոր ձիեր հեծած քուրդ լեռնականներ, զամբյուղներով բեռնված գյուղացիներ, զորանոց վերադարձող զինվորներ։ Կամրջի ծայրին խցանում էր տեղի ունեցել և որոշակի աշխուժություն էր տիրում։
— Ճանապա՜րհ, ճանապա՜րհ,— բղավեց Վարդանը՝ ձին քշելով դեպի ամբոխի կենտրոնը։
Նրա համազգեստը տեսնելով՝ մարդիկ մի կողմ քաշվեցին։ Նա իսկույն հասկացավ միջադեպի էությունը։ Կամուրջը հսկող ոստիկանները բռնել էին հայկական մի ընտանիք, որը փորձում էր հեռանալ քաղաքից՝ իր ունեցվածքով բեռնված սայլով։ Քանի ծնողները բանակցում էին ոստիկանների հետ, գյուղացիներն ու մուրացկանները խմբվել էին սայլի շուրջը և փորձում էին իրերը փախցնել, իսկ երեխաներն իրենց ուժերով ճգնում էին պաշտպանվել։ Ամբոխն ամեն վայրկյան ավելի հանդուգն ու սպառնալի էր դառնում, և ընդհանուր աղմուկի մեջ անպատիվ խոսքեր էին հնչում.
— Գող հայե՜ր։
— Շան որդի՜ք։
— Գյաուրնե՜ր։
Ոստիկանները չգիտեին, որ Վարդանն ընդամենը պահեստազորի սպա էր և, հատկապես, որ հայ էր։ Վախկոտ մարդկանց հետ բավական էր ինքնավստահ լինել։ Վարդանը դուրս քաշեց իր ատրճանակը և օդ կրակեց։ Լռություն հաստատվեց.
— Շարժվե՜ք, շարժվե՜ք,— բղավեց նա։
Նա ամբոխը հեռացրեց սայլից՝ ձիով հետ-հետ քշելով։ Զինվորները, որոնք կորցրել էին իրավիճակի վերահսկողությունը, երջանիկ էին սպայի միջամտության համար։ Ի վերջո, նրանց հաջողվեց ցրել ամբոխը։ Վարդանը վստահ ձայնով դիմեց ենթասպային.
— Ի՞նչ է այստեղ կատարվում։ Ինչ է դուք այլևս ի վիճակի չե՞ք կարգ պահպանել։
Ոստիկանը, խեղճանալով, ցույց տվեց սայլը.
— Հայերր են, փորձում էին փախչել։ Հրաման կա, որ նրանք մնան քաղաքում։
— Ես դա ձեզնից լավ գիտեմ, բայց նա,— ասաց Վարդանը՝ մտրակով սայլապանին ցույց տալով,— արդյոք նա տեղյա՞կ էր։
Տղամարդը ճանաչեց Վարդանին, սակայն հասկացավ, որ ավելի լավ կլիներ միամիտ ձևանալ։ Նա կառչեց ազգակցի՝ իրեն տված հնարավորությանը և մի պարզունակ սուտ հորինեց։
— Ոչ, պարոն սպա, ես չգիտեի, որ պետք է Սվասում մնայի։ Ես, պարզապես, ընտանիքիս հետ գնում եմ մեր ագարակը, որը քաղաքից երկու կիլոմետր է հեռու, խոտ հնձելու։ Մենք ամեն ամառ էլ մեկնում ենք։
— Դուք այդպես կվարվեք հետագայում,— պատասխանեց Վարդանը,— իսկ հիմա քաղաք վերադարձեք։
Ենթասպան ընդդիմացավ.
— Նրանց պետք է ձերբակալել։ Մենք հրաման ենք ստացել։
— Այստեղ ես եմ հրամաններ արձակում,— պատասխանեց Վարդանը կտրուկ տոնով։— Ես կզեկուցեմ կապիտանին, որն էլ կորոշի այս մարդկանց ճակատագիրը։
Վարդանը մի ծոցատետր հանեց և գրանցեց ընտանիքի հոր անունն ու ազգանունը և հասցեն, հետո հրամայեց հեռանալ։
— Մնացեք ձեր տանն իշխանությունների իրավասության ներքո։
— Այո, հրամանատար։ Շնորհակալություն։
Ակնհայտորեն հանգստացած տղամարդը իջավ սայլից և բռնելով ձիու սանձից առաջնորդեց նրան։ Սայլը շրջվեց և վերադարձավ Սվաս։ Վարդանը գովեց ոստիկաններին, որոնք շոյված էին։
— Դուք ձեր պարտականությունը լավ կատարեցիք, այդ փաստը կգրանցվի ձեր անձնական գործում։
Ճանապարհը շարունակելուց առաջ նա սպասեց, մինչև հայերի սայլն անհետացավ հին պարսպի հետևում։ Կամուրջն անցնելով՝ նա ձախ թեքվեց և, Հուր Կրակի սանձը թուլացնելով, թույլ տվեց ձիուն սլանալ գետի երկայնքով ձգվող գրունտային ճանապարհով։ Գետափին աճող բարդիների մեջ երևում էին ջրաղացները, որոնք վերանորոգվում էին բերքահավաքից առաջ։ Գետի մյուս ափին կանոնավոր շարքերով խնձորի, սալորի և ծիրանի ծառեր էին աճում։ Վարդանը միշտ մեծ հաճույք էր ստանում քաղաքից դուրս ձիավարելիս. նա մոռանում էր բոլոր հոգսերը։ Այս առավոտ այդպես չէր։ Կամրջի մոտ տեղի ունեցած միջադեպը սաստկացրեց նրա անհանգստությունը։ Նրան չէր զարմացնում նոր հրամանագիրը կատարելու ոստիկանների եռանդը, սակայն ամբոխի թշնամական վերաբերմունքը հայերի նկատմամբ անսովոր էր Սվասում։ Եթե դարավոր ատելությունը ջրի երես դուրս գար, ապա պետք էր պատրաստվել վատթարագայնին։ Միշտ կարելի էր փոխադարձ համաձայնության գալ օրենքների և պաշտոնյաների հետ, մինչդեռ զանգվածների վարքագիծը նույնքան անկանխատեսելի էր, որքան տարերքը։
Հեռվում կապտին տվող լեռների կողմը շարժվելով, Վարդանը հիշեց այն, ինչի մասին հրաժարվեց խոսել Մարոյի հետ։ Հեռանա՜լ։ Ինչպես այն հայ ընտանիքը մի քիչ առաջ։ Նրանք շատ իրեր էին իրենց հետ տանում։ Չի կարելի փախչել այնպես, կարծես տեղափոխվելիս լինես։ Ավելին, նրանք դեպի հարավ էին գնում, հենց այն ուղղությամբ, որը նախատեսված էր «տեղահանության» համար։ Ոչ, պետք էր փախչել գիշերով, վերցնելով միայն կենսականորեն անհրաժեշտ իրերը, և շարժվել դեպի հյուսիս։ Նույնիսկ այդ դեպքում ոչինչ կանխատեսել հնարավոր չէր։ Բանակի կողմից վերահսկվող վատ ճանապարհներ, ավազակների կողմից վերահսկվող գյուղական շրջաններ։ Զինվորական համազգեստը կպաշտպաներ միայն որոշ ժամանակ, քանի որ իրեն կսկսեին փնտրել որպես դասալիքի։
Դրամի միջոցով կարելի կլիներ ինչ-որ խնդիրներ լուծել։ Հասնելով Սև ծովի ափին՝ միշտ էլ կարելի էր դեպի Կոստանդնուպոլիս կամ Ռուսաստան մեկնող նավ նստել։ Քանի՞ օր էր պետք ծովափ հասնելու համար։ Կառքով իրենք շատ դանդաղ կշարժվեին, քան ձի հեծած։ Ծայրահեղ դեպքում կարող էր Թովմասին նստեցնել իր ձիու գավակին, սակայն պետք էր հաշվի առնել Ազնիվ խանումին։ Բացի դրանից, պետք էր սննդամթերք, վերմակներ, ձիերի համար վարսակ վերցնել։ Մարոն ի վիճակի էր ժամեր շարունակ մնալ թամբի վրա և անհրաժեշտության դեպքում հրացանից կրակել, սակայն զոքանչի և որդու համար ճանապարհորդությունը ծանր փորձություն կլիներ։ Ո՞վ կկարողանար կառք վարել առանց ճանապարհի, մթության մեջ։ Վարդանը մտածեց, որ հաջողության հասնելու հնարավորությունները կավելանային, եթե իրեն ընկերակցեր Արմենը։ Մանավանդ, որ վերջինս ծանոթ էր Սև ծովին և նավահանգիստները գիտեր իր հինգ մատների պես։ Ավելի լավ կլիներ, եթե նավ գնեին, որն Արմենը կվարեր։ Արաքսիի հետ իրենք վեց հոգի կլինեին։ Երկու ձիավոր և մեկ կառք։ Այդպիսով՝ ավելի քիչ ուշադրություն կգրավեին։ Հարկավոր էր ճիշտ գնահատել իրավիճակը, որպեսզի ինքն իմանար, թե արդարացնո՞ւմ էր արդյոք այդ ծրագիրն այն վտանգները, որոնց ինքը կենթարկեր իր ընտանիքին։ Վարդանը վճիռը կայացնելու համար իրեն ժամանակ տվեց մինչև երեկո։
Ձին անցավ քայլքի։ Վարդանը չէր կարողանում ազատվել մեղքի զգացումից։ Ինքն ուզում էր փախչել՝ թողնելով մնացած հայերին բախտի քմահաճույքին։ Վախկոտությո՞ւն։ Կյանքում ինքը երբեք չէր նահանջել, իսկ եթե և նահանջել էր, ապա իր հակառակորդի վրա ավելի ուժգին հարձակվելու համար։ Իսկ այսօր մտածում էր փախչելու մասին։ Երիտասարդ հասակում նա երազել էր փարոս, ուղեցույց լինել իր ժողովրդի համար, գործուն մասնակցություն ունենալ Հայաստանի վերածննդի հարցում, հետք թողնել պատմության մեջ, իսկ հիմա պետք է փախչեր գողի պես մթության քողի տակ։ Սակայն... Ի՞նչ օգնություն կարող էր առաջարկել իր համաքաղաքացիներին։ Ի՞նչ կարող էր անել միայնակ մարդը խելագարված պետական մեքենայի դեմ։ Ինքն անկարող էր։ Վարդանը տխրեց։ Հետևաբար նա այսքան տարի աշխատել էր, պայքարել բռնապետության դեմ, ամբիոն էր բարձրացել, բազում էջեր էր գրել, հուսացել էր, հավատացել էր և ջանացել իր հավատը փոխանցել ուրիշներին այս վիճակում հայտնվելու համար։ Պե՞տք էր արդյոք հրաժարվել այն գաղափարներից, որոնք փայփայել էր քսան տարի շարունակ։ Իհարկե, եթե միայնակ լիներ, ապա հարցն այլ կերպ կդրվեր, սակայն պետք էր մտածել Թովմասի, Մարոյի մասին։ 1909 թ. Կոստանդնուպոլսից հեռանալն ամենևին էլ ամոթալի չէր։ Իր կյանքը վտանգված էր, և ինքն այնտեղ այլևս օգուտ տալ չէր կարող։ Դա իմաստուն վճիռ էր։ Նույն վիճակն էլ այսօր էր։ Գոնե նա կուզեր այդպես մտածել։
Անկարող լինելով լուծելու իր համաքաղաքացիներին օգնելու և իր ընտանիքը պաշտպանելու անհաշտ դիլեման, Վարդանը վերջ տվեց իր մտորումներին։ Նա վճռեց խորհրդակցել Մարոյի հետ։ Երբ Վարդանը չէր կարողանում հասկանալ իր ներքին մղումները, Մարոն կարողանում էր նրա խոսքերի մեջ հայտնաբերել նրանից խույս տվող ճշմարտությունը, և այդ ժամանակ ինքը ձևակերպում էր իր միտքը։
Նա հասավ մեծ բացատին, ուր դեռ վերջերս սպաները ձիախաղեր էին կազմակերպում, հատկապես արգելապատերով մրցավազք, որոնց ժամանակ Վարդանն ու նրա բարեկամ Իբրահիմ Ալիզադեն միշտ հաղթող էին դուրս գալիս։ Վարդանն գգում էր այդ մրցումների պակասը։ Զգում էր նաև կադրային սպաների մի քիչ կոպիտ մտերմիկության պակասը, որոնք ուշադրություն չէին դարձնում այն հանգամանքի վրա, որ ինքը քաղաքացիական անձ էր, որ զորակոչվել էր նախորդ աշնան սկզբին և, ավելին, որ ինքը հայ էր։ Սակայն այս ամսվա ընթացքում շատ բան էր փոխվել։ Սպաները իրենից խուսափում էին, և միայն գնդապետ Իբրահիմն էր, որ վկայում էր անդավաճան բարեկամություն։
Հիմա բացատում տասնյակ վրաններ էին խփված։ Դա հանպատրաստից կազմակերպված հոսպիտալ էր, քանի որ Սվասինը գերբեռնված էր հիվանդներով և վիրավորներով։ Այստեղ բուժվում էին այն զինվորները, որոնք ժամանել էին արևելյան ճակատից։ Վարդանն ապարդյուն կերպով բացատրել էր իր հրամանատարին, որ ինքը դեդագործ էր և ոչ թե բժիշկ, սակայն մասնագետների պակասն այնքան սուր էր, որ նրան վստահել էին այդ հիվանդանոցը։
Ի վերջո, Վարդանը համակերպվել էր իրավիճակի հետ։ Այդ աշխատանքը նրան հնարավորություն էր տալիս չհաճախել հոսպիտալի իր լաբորատորիան, ուր ամռան տապին շնչելու օդ չէր լինում։ Բացի դրանից, պետք էր մեկը, որը կթեթևացներ այդ հիմնականում երիտասարդ մարդկանց տառապանքները։ Մի կողմ դնելով իր կասկածները՝ նա ստիպված եղավ բժիշկ ձևանալ։ Նա բավականաչափ գիտելիքներ ուներ և կատարելագործվում էր աշխատանքի ընթացքում։ Քանի որ վիրաբույժ հազվադեպ էր երևում, Վարդանը սովորել էր հեռացնել արկերի բեկորները և գնդակները։ Ծառերի հովանու տակ սարքած ցանկապատի հետևում ձիուն կանգնեցնելով՝ Վարդանը շտապ ստուգեց ճամբարը և զինվորներին հանձնարարություններ տվեց՝ հավաքել և այրել հին վիրակապերը, որոնցից գարշահոտություն էր տարածվում վրաններում, դատարկել գիշերանոթները, թարմ ջուր բերել։ Անհրաժեշտ էր լինում անդադար կրկնել հանձնարարությունները, քանի որ այն զորակոչիկները, որոնց կցում էին հիվանդանոցին, վախենում էին վարակից և աշխատում էին դժկամությամբ։ Վարդանը լսեց հերթապահ բուժակի զեկույցը։ Երիտասարդ թուրք տղայի աչքերը կարմրել էին անքնությունից։ Յուրաքանչյուր դեպքն առանձին-առանձին նկարագրելուց հետո տղան հոգնած ձայնով հայտնեց.
— Այս առավոտ վիրավորների նոր խմբաքանակ են բերել։ Տասնմեկ վիրավոր։ Շատերը ծանր վիճակում են։ Վիրավորների կեսը հաստատ ձեռքից կգնա այս երկու օրը։
Վարդանը թփթփացրեց նրա ուսին և նրան դուրս բերեց վրանից.
— Կանենք, ինչ կարող ենք։ Գնացեք հանգստանալու։
Հեռվում Վարդանին էր սպասում սպիտակ գլխակապով, սև վերարկուն ուսերին գցած մի մոլլա և իր թզբեհն էր խաղացնում։ Խիտ մորուքի վերևում տենդագին փայլում էին նրա աչքերը։ Նա գլուխ տվեց Վարդանին, որին այդ անսովոր ներկայությունը հետաքրքրեց։
— Ողջույն, մայոր։
— Բարի գալուստ,— պատասխանեց Վարդանը։— Ինչո՞վ կարող եմ ձեզ օգնել։
Համոզվելով, որ բուժակը բավականաչափ հեռու էր, այցելուն պատասխանեց հայերենով.
— Ուզում եմ ձեզ հետ խոսել, մայոր Վարդան։
Վարդանն անհետաձգելի գործեր ուներ, և նրա առաջին մղումն էր ազատվել այցելուից։ Սակայն, երբ մահմեդականը հայերեն խոսեց, նա փոխեց որոշումը և մոլլային հրավիրեց իր վրանը։
— Կարճ կապեք,— ասաց նա կասկածանքով,— ես շատ գործ ունեմ։ Ո՞վ եք դուք։
Տղամարդը հանեց կեղծ մորուքը։ Նիհարության, մաշված դեմքի և խորաթափանց հայացքի պատճառով նա ավելի մեծ և հեղինակավոր էր երևում, մինչդեռ ընդամենը քսանհինգ տարեկան էր։
— Շիրակ Թևոնյան,— հայտարարեց նա հպարտ կեցվածք ընդունելով։
Վարդանը չկարողացավ թաքցնել զարմանքը։ Թևոնյանը, որի անունը կրող թռուցիկները փակցված էին ոստիկանության յուրաքանչյուր պահակակետում, համարձակվել էր օր ցերեկով հայտնվել քաղաքի մերձակայքում։ Նրան զարմացրեց նաև, որ Անատոլիայի այս մասում մեծ հռչակ ունեցող հեղափոխականը այդքան երիտասարդ էր։ Վարդանը նրան ավելի շուտ ապստամբ էր համարում։ Ոչ ոք ճշգրիտ չգիտեր, թե ինչ գաղափարներ և, ինչ քաղաքական հայացքներ էր նա առաջ քաշում, եթե ընդհանրապես որևէ գաղափար առաջ էր քաշում։ Նա զինված պայքար էր վարում օսմանյան բանակի դեմ, և իշխանությունները նրան Ռուսաստանի գործակալն էին համարում։ Ամեն դեպքում Վարդանը համարում էր, որ այդ անհնազանդությունը կարող էր վատթարացնել առանց այդ էլ լուրջ իրավիճակը։ Նրա վարքագիծը վարկաբեկում էր հայերին կառավարության աչքում և հնարավորություն էր տալիս հայերին ներկայացնելու որպես անհնազանդ տարր։ Սկզբում Վարդանը Շիրակի նկատմամբ առանձնակի համակրանք չզգաց, սակայն նրան հուզեց այցելուի հայացքի ջերմությունը և նրա դեմքից ճառագող մաքրությունը։ Մաքրությո՞ւն, թե միամտություն։ Նա գերադասեց այդ դեմքին տեսնել մի մարդու անկեղծություն, որը դեռևս պահպանում էր պատրանքները, քանի որ հենց այդպիսի դեմքի արտահայտություն ուներ ինքը այն լուսանկարներում, որոնք արվել էին, երբ քսան տարեկան էր։
Հանձնակատարը տաքացրել էր ինքնաեռը, որը դրված էր սեղանին։ Կողքին զամբյուղով ծիրան էր դրված։ Հյուրը ցույց տվեց ծիրանները և ասաց.
— Ես ամբողջ գիշեր ճանապարհին եմ եղել։
Վարդանը նրան թեյ հյուրասիրեց և ինքն էլ մի բաժակ խմեց։ Նրանք լուռ միմյանց էին նայում։ Շիրակը մի կտոր շաքար դրեց բերանը և դանդաղորեն թեյը խմեց՝ աչքը Վարդանից չկտրելով։ Նա ավելի տպավորված էր, քան ցանկանում էր ցույց տալ։ Պատճառը ինչպես Վարդանի պատկառելի կեցվածքն էր, այնպես էլ գրողի նրա համբավը։ Ուրեմն՝ սա էր հռչակավոր Վարդան Պալյանը, որի հոդվածները բոցավառել էին պատանու իր երևակայությունը մի քանի տարի առաջ։ Առանց տեղյակ լինելու, այս մարդն օժանդակել էր, որ Շիրակը հետևողական ազգայնամոլ դառնար, որը հանգիստ չէր ունենալու, քանի դեռ Հայաստանը որպես անկախ պետություն չէր հայտնվել քարտեզների վրա։ Շիրակն ուզում էր այդ ամենն ասել Վարդանին, սակայն նա երբեք չէր կարողանում իր զգացմունքներն արտահայտել առանց ձայնի դողդոջի, իսկ դա, նրա կարծիքով, թուլացնում էր իր դիրքերը։ Հետևաբար նա սովորել էր չխոսել իր զգացմունքների մասին և այդ պատճառով վայելում էր սառը և անզգա մարդու համբավ, մինչդեռ այդպիսին չէր։
Նա ծնվել էր Սիրիական անապատի հյուսիսում՝ Տիգրիս գետի ափին բազալտե բերդապարսպով շրջապատված Դիարբեքիր քաղաքում։ Տասնինը տարեկան հասակում հեռացել էր իր պղնձագործ հոր արհեստանոցից։ Դա 1910 թ. գարնանն էր։ Տղան երազում էր այլ ապագայի մասին։ Նա ուզում էր կյանքն անմնացորդ նվիրել իր ժողովրդի շահերին։ Կապոցը ուսին նա գնացել էր Վան։ Բարձր սարահարթերով, ալպիական մարգագետիններով, անտառապատ լեռներով՝ ուխտագնացության նմանվող ճանապարհորդության ընթացքում նա ծանոթացել էր ամենախեղճ հայերի՝ գյուղացիների հետ, որոնք չունեին իրենց հողը և մշակում էին տեղի կալվածատերերի և հարուստ քաղաքացիների հողը։ Օթևանի և ուտելիքի դիմաց Շիրակը օգնում էր նրանց դաշտերում։ Նա դադար էր առնում սարերում կորած գյուղերում, ուր տները խմբված էին ութանիստ գմբեթով զանգակատուն ունեցող եկեղեցու շուրջ։ Նույնիսկ ամենափոքր գյուղը ծխական դպրոց ուներ, և այդ գյուղերի կոկիկ տները, հարուստ այգիներն ու բանջարանոցները բարեկեցիկ կյանքի պատրանք էին ստեղծում։ Սակայն այդպես չէր։ Բերքի մեծ մասը հանձնվում էր բարձր հարկերի դիմաց, եթե չէր հափշտակվում կաշառակեր պաշտոնյաների կողմից։ Այդ գյուղերի բնակիչների մեծ մասը վերապրում էր Միացյալ Նահանգներ կամ Եվրոպա պանդխտության գնացած ընտանիքի անդամների ուղարկած դրամի շնորհիվ։
Վանում Շիրակը աշխատել էր որպես բեռնակիր և ծանոթացել էր մի քանի ազգայնականների հետ, սակայն այնտեղ չէր զտել այն, ինչ կհամապատասխաներ իր ամենանվիրական հույսերին։ Ձմեռվա կեսին, երբ ձյան պատճառով փակվել էին ճանապարհները և երբ գայլերը շրջում էին անտառեզրերում, նա հեռացել էր Վանից, այս անգամ ճամփա բռնելով դեպի ռուսական սահմանը։ Հասնելով Արարատ լեռանը՝ նա ձնաբքի պատճառով չէր կարողացել շարունակել ճանապարհը և ստիպված էր եղել օթևանել մի գյուղացու տանը։ Այդ գյուղացին մի որդի ուներ, որն ապրում էր Երևանում և ներգրավված էր հեղափոխական շարժման մեջ։ Շիրակը նրա մոտ էր գնացել, իսկ հետո ամեն ինչ հեշտությամբ կարգավորվել էր։ Նրան Թիֆլիս էին ուղարկել, ուր գտնվում էր իրենց կուսակցության կենտրոնը, և շատ արագ նրա քաղաքական կրթությունը լրացվել էր։ Այսուհետ Շիրակը գիտեր, թե ինչ Հայաստանի մասին էր ինքը երազում՝ ժողովրդական կառավարություն ժողովրդի համար։ 1912 թ. նա վերադարձել էր Անատոլիայի հայկական գավառները և վերջնականապես հաստատվել Սվասում։ Նրա առաքելությունն էր հավաքագրել իրենց գաղափարների նոր կողմնակիցների և նրանցից գործունյա խմբեր կազմել։
Երկու տարի անց, հոգնելով վճռական օրվա սպասումից, Շիրակը խզել էր կապերը իր ղեկավարների հետ, որոնք նրա կարծիքով ավելի հակված էին ճառեր արտասանելու և քաղաքական գործարքների։ Նա վճռել էր համախոհների հետ միասին գործի անցնել։ Օսմանյան կայսրության և Ռուսաստանի միջև սկսված պատերազմը այն երանելի պատրվակն էր, որը նրան հնարավորություն տվեց զինված պայքար սկսել։ Շիրակն անհեթեթ էր համարում, որ հայերի մի մասը ցարի հպատակը լինելով, իսկ մյուս մասը՝ սուլթանի, կռվում էին միմյանց դեմ հակառակորդ բանակների շարքերում։ Անհրաժեշտ էր օգտվալ հանգամանքից և ազատագրել Հայաստանը օտարների՝ թե՛ ռուսների, թե՛ օսմանցիների տիրակալությունից։ Ինչպես և իր համախոհները, որոնք շուրջ երկու հարյուր հոգի էին, Շիրակը իրեն ֆիդայի էր հայտարարել և երդվել էր կյանքը զոհել իր ժողովրդի համար։ Սկզբում նա բավարարվում էր օսմանյան բանակի պահակախմբերի վրա հարձակումներ կազմակերպելով։ Տեղահանությունների դեպքում նրանց թվում էր, որ իրենց ավելի ազնիվ աշխատանք էր բաժին ընկնում. թույլերի և ճնշվածների պաշտպանությունը։
Վարդանն անհամբեր էր։ Նա վայր դրեց բաժակը; Շիրակը մտովի աչքի անցկացրեց իր փաստարկները և վախեցավ, որ ի վիճակի չի լինի երկար դիմադրելու վեճերում թրծված նախկին խորհրդարանականին։ Ինքը գործողության մարդ էր և ոչ թե բանավեճի։ Հարկավոր էր դիմել Պալյանի զգացմունքներին։ Շիրակը կպցրեց իր կեղծ մորուքը և հայտարարեց.
— Այն վտանգը, որին ենթարկվում եմ ձեզ մոտ գալով, վկայում է իմ ասելիքի կարևորության մասին։ Ես չեմ չարաշահի ձեր համբերությունը։
Նա դադար առավ և ավելացրեց ոգեշնչված ձայնով.
— Ժողովուրդը ձեր կարիքն ունի, պարոն Վարդան։
Նրա տոնը ջղայնացրեց Վարդանին։ Խոսքերը նույնպես, քանի որ իրեն հիշեցրեցին խորտակվող նավը լքելու իր մտադրությունը։ Նա հյուրին հանգստացրեց ձեռքի շարժումով.
— Դե լա՜վ, գլուխներս սթափ պահենք։
Շիրակը շրթունքը կծեց. խոսակցությունը վատ էր սկսվել։ Նա շարունակեց ավելի հանգիստ տոնով.
— Կարծում եմ, որ ձեզ պես մարդուն պետք չէ բացատրել, որ մեր վիճակն օրհասական է։
Անտեսելով շոգը՝ Վարդանը իջեցրեց վրանի վարագույրը։ Շիրակի այցելությունը վտանգում էր Վարդանին, սակայն երիտասարդ ապստամբը պետք է որ հավաստի տեղեկություններ ունենար։ Օրինազանցները, ինչպես նաև զինվորներն ու պաշտոնյաները միակ մարդիկ էին, որոնք կարող էին տեղաշարժվել երկրի շրջաններում։
— Տեղեկություններ ունե՞ք այն մասին, թե ինչ է կատարվում մյուս շրջաններում,— հարցրեց Վարդանը՝ մոտենալով իր հյուրին։
— Մեզ համար աշխարհի վերջը սկսվել է,— ասաց Շիրակը մռայլ ձայնով։
Այս խոսքերը հաստատեցին Վարդանի վատթարագույն կասկածները։ Նա փորձում էր հանգստանալ՝ իրեն համոզելով, որ Շիրակն անկասկած չափազանցում էր։ Շիրակն իր բնավորության որոշ գծերով հիշեցնում էր իր քեռորդի Տիրանին, որը սովորություն ուներ ներկայացնել իրադարձությունները իրեն ձեռնտու լույսի ներքո։
— Իսկապե՞ս աշխարհի վերջը,— ասաց նա՝ չթաքցնելով կասկածը։
— Ձեր անվստահությունը կարելի է հասկանալ։ Գավառից գավառ լուրեր չեն հասնում, նույնիսկ հարևան քաղաքները կտրված են միմյանցից։ Գրեթե ամենուր սկսվել են տեղահանությունները, և դրանք ընդամենը պատրվակ են ջարդերի համար։ Կառավարությունը երբեք էլ մտադրություն չի ունեցել տեղահանելու հայերեին և նրանց այլ շրջաններում վերաբնակեցնելու։
Վերջին փաստարկը զարմացրեց Վարդանին։ Սիջոցառումն անիրականանալի է, և նա դրա մասին ասել էր Մարոյին։ Այդ ժամանակ ինքը հետևություն չէր արել, քանի որ, անկասկած, դրա հետևանքները հրեշավոր էին։ Նա մի քիչ էլ դիմադրեց.
— Դուք չե՞ք ուռճացնում տեղի ունեցածը։ Ես չեմ կասկածում, որ տարբեր վայրերում կարող են բարբարոսության դեպքեր արձանագրված լինել։ Այս երկիրը անհանդուրժողականության արմատացած ավանդույթներ ունի։
— Շատ կուզեի, որ դուք իրավացի լինեիք - պատասխանեց Շիրակը գլուխը թափ տալով։— Պանթուրանիզմը զործի է անցել, պարոն Պալյան, Իթթիհատը հայկական հարցը լուծում է իր շահերին համապատասխան, մեր ազգի պարզ բնաջնջումով։
Վարդանը ներքուստ ցնցվեց։ Ինքը հենց դրանից էր վախենում այն պահից ի վեր, երբ Թալեաթն ու Էնվերը 1913 թ. ամրապնդել էին իրենց իշխանությունը բանակի հաշվին, որը վարկաբեկվել էր Բալկանյան պատերազմի ժամանակ բուլղարացիների և հույների կողմից պարտություն կրելով։ Նրանք չէի՞ն, որ քշել էին հազար տարի Անատոլիայում ապրած հարյուր հազարավոր հույներին դեպի Էգեյան ծովի կղզիները։ Վարդանը կառչեց այն հույսից, որ եվրոպական տերությունները աղմուկ կբարձրացնեին Էնվերի և նրա ավազակախմմի ազգայնական մոլեռանդության դեմ։ Սակայն դրա վրա կարելի էր հույս դնել միայն խաղաղ պայմաններում։
– Ի՞նչ իրավիճակ է Կեսարիայում, Ադանայում, Սամսունում, Տրապիզոնում։
— Կիլիկիայում և արևելքում զանգվածային ջարդեր են տեղի ունենում։ Վերացնում են քաղաքների հայ բնակչությանը, ոչնչացնում են գյուղերը, սպանում են զենք կրելու ունակ տղամարդկանց։ Ծերերին, կանանց և երեխաներին քշում են ճանապարհներով այնպես, ինչպես անասունն են քշում ամառային արոտավայրերը, և նրանք ավազակների բաժին են դառնում։ Ամբողջ շրջաններ վերածվում են սպանդանոցի։ Շուտով նույն վիճակը կլինի ամբողջ Անատոլիայի տարածքում։
Վարդանն անզոր նստեց ծալովի աթոռի վրա, մաքրեց ճակատի քրտինքը։ Նա շատ ավելի էր հուզված, քան ցույց էր տալիս։ Նա անկարող էր սթափ մտածել, քանի որ գլուխը լցված էր Շիրակի խոսքերից ծնունդ առած պատկերներով։ Նրան շրջապատող աշխարհը փուլ էր գալիս՝ իր հետ տանելով բոլոր այն արժեքները, որոնք Վարդանը պաշտպանել էր։ Նա քսան տարով հետ էր գնացել և հայտնվել էր այն ժամանակաշրջանում, երբ Աբդուլ Համիդ II-ն էր ցուցադրում իր բարբարոսությունը։ Մարո՜, Թովմա՜ս։ Իսկ Ազնիվ խանումը... իսկ իր եղբայրը... իսկ մնացած հայերը...
Շիրակը դարձյալ թեյ էր խմում և ծիրան էր ուտում։ Նա Վարդանի դիմաց կանգնած հետևում էր, թե ինչ տպավորություն էին թողել իր խոսքերը։ Նա սպասում էր Վարդանի մեկնաբանություններին, սակայն ոչինչ չշահեց, քանի որ Վարդանը հակահարձակման անցավ.
— Ի՞նչ եք առաջարկում։
Շիրակի աչքերը փայլեցին տարօրինակ փայլով։
— Միայն մեկ ելք կա։ Անատոլիայի բոլոր հայերի ապստամբությունը։
Վարդանը վեր թռավ։ Նա իր ականջներին չէր հավատում։
— Դա խելահեղություն է,— բացականչեց նա։
— Ո՛չ։ Բոլոր կազմակերպությունները կմոռանան իրենց տարաձայնությունները միասնական ճակատ կազմելու համար։ Ջարդերի հետևանքով կազմավորված զինված կամավորականների ջոկատները մեզ կմիանան։ Մեզ պետք է միայն անվանի առաջնորդ, այնպիսի մի մարդ, որը կկարողանա համախմբել կայսրության տարածքում ապրող հայերին, նույնիսկ կղերականությանն ու հարուստներին։ Մենք կմիավորվենք Ռուսաստանում ապրող մեր հայրենակիցների՝ Դրոյի, Անդրանիկի հետ, որոնք կռվում են ցարի դրոշի ներքո։
— Եվ դուք մտածում եք իմ մասին,— տխուր քմծիծաղ տվեց Վարդանը։
— Կաթողիկոսից հետո դուք, անկասկած, ամենաճանաչված և ամենահարգված հայն եք Պոլսից մինչև Վան, Տրապիզոնից մինչև Երուսաղեմ։ Ես ձեր կարիքն ունեմ։ Մենք միասին կազատագրենք Հայաստանը դարավոր օսմանյան լծից, իսկ հետո կստեղծենք մի երկիր, ուր կկիրառվեն սոցիալական արդարության այն սկզբունքները, որ դուք միշտ պաշտպանել եք։
Իր հռչակի այս ուռճացումը Վարդանը ստոր շողոքորթություն համարեց և այն չունեցավ սպասված ներգործությունը։ Նա մտածեց, որ Շիրակը չուներ քաղաքական հոտառություն։ Նա այնպիսի մտքեր էր արտահայտում, որոնք հիշեցնում էին Վարդանի՝ երիտասարդ ժամանակ արտասանած ճառերը։
— Կարծում եմ, որ դուք սխալ ժամանակ եք ընտրել,— ասաց նա դառը հեգնանքով։
— Հակառակը, պահը շահեկան է։ Սուլթանի բանակը կռվում է երկու ճակատով։
Իր նստարանը վայր գցելով՝ Վարդանը վեր թռավ տեղից և վրդովվեց.
— Ազնիվ խո՛սք, դուք երազում եք արթմնի։
Երիտասարդը զարմացավ.
— Ի՞նչ եք ուզում ասել։
Նա անկեղծ էր թվում և, տեսնելով նրա միամտությունը, Վարդանը հանգստացավ։ Թաքցնելով իր անհամբերությունը՝ նա բացատրեց.
— Խոշոր ապստամբությունը, որ դուք գովերգում եք, լուրջ նախապատրաստություն է պահանջում։ Եթե իրավիճակն այնպիսին է, ինչպես դուք եք նկարագրում, իսկ ես, դժբախտաբար, բոլոր պատճառներն ունեմ դրան հավատալու, ապա ձեր վիթխարի ծրագիրը իրականացնելն արդեն ուշ է։
Չընկճվելով հնչած փաստարկից՝ Շիրակն աջ բռունցքը խփեց ձախ ափին և հայտարարեց ոգևորված.
— Մեր ազատագրական պայքարը կսկսվի Սվասից։ Մեր գործողությունները լայն արձագանք կունենան։ Բնաջնջման վտանգի առաջ մեր հայրենակիցներից ոչ մեկը չի հրաժարվի կռվելուց։
Քայլեր լսվեցին։ Վարդանը լռելու նշան արեց Շիրակին։
— Մայոր,— կանչեց մի ձայն դրսից։
— Այո՞։
Շիրակը մեջքն արեց ենթասպային, որը մտավ և պատվի առավ արյունոտ ձեռքով։
— Նոր վիրավորներ են բերել, մայոր։
— Ես հինգ րոպեից կգամ, Սուամմեր։
Ենթասպան դուրս եկավ։ Վարդանը վարագույրը բարձրացրեց, որպեսզի համոզվեր, որ նա հեռացել էր։ Շոգ էր, և նա մի պահ մնաց դռան բացվածքում։ Շիրակի հետ զրուցելու վերջին րոպեներին նա ինքն իրեն հարց էր տալիս՝ միգուցե ինքը գործ ուներ ցնորվածի՞ հետ։ Իսկ հիմա համոզված էր, որ Շիրակի վարքագիծը պայմանավորված էր արդարության ձգտումով և սիրով իր ժողովրդի նկատմամբ։ Այդուհանդերձ, նա բոլորովին զուրկ էր իմաստնությունից։ Հարկավոր էր նրան ապացուցել, որ իր ծրագիրը անհնար էր իրականացնել և որ այն ինքնասպան բնույթ ուներ։ Այդ խելահեղ գաղափարներից շլացած հայերը կարող էին հավատալ Շիրակին և հետևել նրան։ Այսօրվա իրավիճակում ցանկացած չմտածված քայլ կարող էր վառոդի մեջ կրակ գցել։
Վարդանը մոտեցավ իր հյուրին և նայեց ուղիղ նրա աչքերի մեջ.
— Որքա՞ն մարդ ունեք։
— Մոտ երկու հարյուր։ Ֆիդայիներ են, յուրաքանչյուրը տասը մարդ արժե։ Իսկ Սվասում հազարավոր հայեր կան։
— Կանայք, երեխաներ, խանութպաններ... Իսկ զե՞նքը։ Չէ՞ որ կառավարությունը բռնագրավել է նույնիսկ որսորդի հրացանները։
Վարդանը մեղմությամբ էր խոսում՝ հույս ունենալով սթափեցնել Շիրակին։ Վերջինս արձագանքեց.
— Մենք կհարձակվենք զինանոցի վրա և կթալանենք։ Գերմանացիները մեծ քանակությամբ զինամթերք են բերել այստեղ։ Հետո կամրանանք հայկական թաղում և կդիմադրենք։
— Երկո՞ւ օր։ Մե՞կ շաբաթ։
— Ռուսներն ու կամավորականները Հայաստանից մեզ օգնության կգան։
— Անհնարին է, ճակատը հարյուրավոր կիլոմետրերի վրա է։ Ապստամբությունը Սվասում հնարավորություն կտա օսմանյան կառավարությանը համոզելու աշխարհին, որ հայերը դավաճաններ են, և որ տեղահանություններն արդարացված են։
— Օտարների կարծիքը մեզ չի հուզում։
— Մտածեք, Շիրակ,— շարունակեց Վարդանը զսպելով իր հուսահատությունը։— Գավառում օսմանյան բանակի խոշոր զորամիավորումներ կան։ Նրանք կջախջախեն ձեր ապստամբությունը։ Ճնշումները սարսափելի կլինեն, և հազարավոր մարդիկ զոհ կգնան ձեր խելահեղ ձեռնարկմանը։ Ձեր նպատակը դա՞ է։
Շիրակը շփոթվեց և հայացքը հեռացրեց։ Վարդանը պնդեց.
— Պատասխանե՛ք։ Ձեր ծրագիրը ձեր հարենակիցներից քանիսի՞ կյանքը կտանի։
— Նրանք ամեն դեպքում մեռնելու են... Այս դեպքում գոնե ապարդյուն չեն մեռնի։
— Ձեր անպատկառությունը արգահատելի է,— բացականչեց Վարդանը վրդովված։
Շիրակը սթափվեց և վստահ ձայնով ասաց.
— Պայծառատեսություն, պարոն Պալյան, պայծառատեսություն։ Դուք չեք պատկերացնում, թե ինչ է նախապատրաստվում։ Թե՞ դուք գերադասում եք անտեսել ճշմարտությունը։ Ինչպես նրանք, ովքեր փորձեցին պայմանավորվել Իթթիհատի հետ, ովքեր դրդեցին հայերիս կատարել օսմանյան կամ ռուսական հպատակների իրենց պարտականությունները։ Տեսնո՞ւմ եք, թե դա մեզ ուր հասցրեց։
Նա բռունցքը բարձրացրեց, ինչպես անում էր իր մարդկանց հարձակվելու հրաման տալիս, և հայտարարեց.
— Ավելի լավ է մեռնել զենքը ձեռքին, բան սպանդանոց տարվող ոչխարի պես։
— Նույնիսկ եթե դուք զոհաբերում եք ձեր կյանքը, ապա դա ձեզ, միևնույն է, իրավունք չի տալիս մյուսներին դրդելու կոլեկտիվ ինքնասպանության։
Առանց դադար առնելու Շիրակը հարցրեց.
— Ես կարո՞ղ եմ ձեզ վրա հույս դնել։
— Իհարկե ո՛չ,— վրդովվեց Վարդանը՝ կատաղելով նրա համառությունից։— Ձեր խելահեղ ծրագիրը դատապարտված է անհաջողության։
Շիրակը ծամածռվեց.
— Ես սխալվել էի ձեր կապակցությամբ։ Դուք ընդամենը եսամոլ բուրժուա եք։ Մենք յոլա կգնանք առանց ձեզ։
Նա շրջվեց և շտապ հեռացավ։
— Շիրա՜կ,— կանչեց Վարդանը նրան կանգնեցնելու համար։
Նա արդեն դրսում էր։ Վարդանը նրա հետևից դուրս եկավ վրանից։ Նա սև ստվերի պես հեռանում էր գորշ վրանների արանքով։ Նրա վերջին բառերը դեռ հնչում էին Վարդանի ականջներում. եսամոլ բուրժուա։ Նա նայեց բարդիների անշարժ սաղարթին։ Օրը խոստանում էր հեղձուցիչ լինել։ Եվ երկար։
Последний раз редактировалось Lusine1101 27 апр 2017, 19:37, всего редактировалось 7 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#3  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 12:56

ԳԼՈՒԽ 2


Մաս 5


Հունիսի 30-ի առավոտյան Սամսունի ճանապարհով Սվասին էր մոտենում մի կառք։ Այդ կառքով ճանապարհորդում էր Կոստանդնուպոլսի ամենաազդեցիկ պաշտոնյաներից մեկը` Գանի բեյը, տասներկու ձիավորների ուղեկցությամբ։ Ներքին գործերի նախարարի տեղակալը լինելով` նա ավելի մեծ իշխանություն ուներ, քան օսմանյան կաբինետի նախարարներից շատերը։
Կառքի ծածկը չէր պաշպանում Գանի բեյին ամառվա տապից։ Ձիերն այնպիսի փոշի էին բարձրացնում, որ հնարավոր չէր շնչել։ Գեր մարդն իրեն հով էր անում և անընդհատ հազում էր կոկորդը մաքրելու համար։
― Վայրենիների երկիր,― մրթմրթաց նա քթի տակ։
Ճաքճքած սև կաշվից նստարանին թեք ընկած` նա դոդոշի էր նմանվում իր կախված և փայլուն այտերով, մեծ բերանով, պարանոցի բազմաթիվ ծալքերով և մեծ փորով, որի պատճառով նրա ձեռքերն ու ոտքերը շատ կարճ էին թվում։ Պոլսի ներքին գերծերի նախարարության իր ենթակետերը նրան «Վարազ» էին անվանում մանր կլոր աչքերի, ծանր շնչառության և, հատկապես, նրա զզվելի բնավորության պատճառով։ Գիրությունը Գանի բեյին ինքնավստահություն էր հաղորդում, քանի որ մանկության ընթացքում նա սովից շատ էր տառապել։ Նրա ընտանիքը, ինչպես նաև Կոնիայի շրջակայքում գտնվող իրենց գյուղի մնացած ընտանիքները, ամեն ձմեռ մի քանի ամիս սովի էր մատնվում։ Այժմ նա ուտում էր ինքնամոռաց կերպով, կարծես այդպիսով ընդմիշտ կարող էր հեռացնել սովի ուրվականը։ Այդուհանդերձ նա չէր կարողանում հագեցնել իր ախորժակը։
Շոգին արված միակ զիջումն էր նստարանին դրված ֆեսը, քանդված փողկապը և արձակված փողկապը։ Մնացած մանրամասների հարցում նա հարազատ էր մնացել մայրաքաղաքից եկած բարձրաստիճան պաշտոնյայի իր կերպարին` սև կոստյում, որի բաճկոնը կոճկած չէր, իսկ տակից երևում էր նույն գույնի բաճկոնակը` ժամացույցի ոսկեզօծ շղթայով։ Նրա հագուստը փոշուց գորշ էր թվում ։ Ամեն ինչ գորշ էր` ձեռքերը, կոշիկները, կառքը, ձիերը, նույնիսկ շրջապատող բնությունն էր գորշ։ Նրա ճաղատ գլուխը քրտնել էր, և քրտինքը հոսելով նրա կլորի այտերվ, լցվում էր ծոցը։ Նա ստիպված էր եղել գրպանը դնել իր պենսնեն, որը վայր էր սահում նրա խոնավ քթից։
― Վայրենիների երկիր,― նորի ց մրթմրթաց նա` գլուխը թափ տալով։Սադափե կափարիչով գլանատուփից նա հանեց մի ծխախոտ և այն ծխաքարշին ամրացրեց։ Քաղաքը տեղադրված էր հովտում, և արևը դեռ չէր վառել ամբողջ բուսականությունը։ Սակայն քաղաքից այն կողմ հորիզոնը պատնեշում էին լեռների սրածայր գագաթները, և նա գիտեր, որ Սվասում կանգ առնելուց հետո ինքը հայտնվելու էր տափաստանում։ Նրան ապասում էին հարյուրավոր կիլոմետրերով ձգվող վատ ճանապարհներ։ Քանի՞ շաբաթ պետք է անցկացներ այդ ճանապարհներին մինչև Միջերկրականի ափը հասնելը և գնացք նստելը, որը նրան մայրաքաղաք կտաներ։ Նա սրտնեղեց իր ղեկավար Թալեաթ փաշայի դեմ, որը գործուղել էր իրեն Անատոլիա՝ հայերի տեղահանության հետ կապված խնդիրները կարգավորելու համար։
Գանի բեյը դեմքը սրբեց խոնավ թաշկինակով և մի կում ջուր խմեց շշից։ Գոլ ջուրը չէր հագեցնում ծարավը։ Նրա գլուխը տմբտմբում էր, և նա իր չտեսնող հայացքն էր հառել շրջակա բնությանը։ Նա երազում էր Կոստանդնուպոլսի, Բոսֆորին նայող իր տան զով պարտեզի մասին։ Նա Սամսուն էր ժամանել շոգենավով, Սև ծովի հարավային ափի երկայնքով։ Այդ շրջանը կարգին տեսք ուներ, կլիման չափավոր էր ծովի մերձության պատճառով, իսկ սարերը անտառապատ էին։ Այլ տեսարան էր երկրի խորքում։ Մերկ լեռներ, քարքարուտ և տատասկներ։ Հազվադեպ հանդիպող ծառեր, որոնք կմախքի էին նմանվում։ Անիծված երկիր, որը պիտանի էր միայն այծերի համար։ Ճանապարհին նա տեսել էր միայն ողորմելի գյուղեր, ուր նույնիսկ իջևանելու կարգին տեղ էլ չկար։ Սվասը գոնե իսկական քաղաք էր, և նա մտածեց այն հաճույքի մասին, որ նա կզգար քաղաքային բաղնիքում լողանալիս։
Կառքը մոտեցավ քաղաքի հարավային դարպասին, ուր կանգնած էր մի մեծ մզկիթ իր զույգ մինարեթներով։ Քաղաքն ուներ բազմաթիվ հին շինություններ, որոնք կառուցել էին թե՛ մահմեդականները, թե՛ քրիստոնյաները։ Կային նաև սելջուկյան ժամանակաշրջանի հուշարձաններ, որոնք հռչակել էին քաղաքը։ Սակայն այդ մեկը Գանի բեյին չէր հետաքրքրում։ Նա գերադասում էր աշխույժ փողոցները, մարդկանց բազմությունը, քանի որ այն շրջաններում, որոնցով նոր էր անցել, նա միայնության անտանելի զգացում էր ապրել։ Կառքը հասավ շուկա, որտեղով անցնում էր գավառապետի նստավայրը տանող ճանապարհը, ուր Գանի բեյը պետք է օթևաներ, և կառապանը դանդաղեցրեց ընթացքը։ Անհամար հետիոտները, իրենց բեռի տակ կքած ավանակների և սայլակների բազմությունը խճողում էին վաճառասեղանների պատճառով արդեն իսկ նեղ անցումը։ Փեթակի բզզոցին նմանվող ընդհանուր աղմուկի մեջ լսվում էին իրենց ապրանքը գովազդող վաճառականների կանչերը։
Քնջութի ձեթով տապակվող կերակուրի հոտից Գանի բեյի բերանը ջուր լցվեց։ Հետո նա զգաց ոչխարի խորովածի բուրմունքը և նրա ստամոքսը կծկվեց։ Նա ծխախոտ վառեց սովի զգացումը մեղմելու համար։ Ամբոխը կիպ կառքին էր մոտենում, և հաճելի բուրմունքները իրենց տեղը զիջեցին սուր՝ շաբաթներով անլվա մնացած մարմինների և հագուստի հոտին։ Աղքատության և ընչանքի հոտ։ Իր մանկության հոտը։ Նա զզվանքից սարսռաց և քիթը թաքցրեց վարդի բուրմունք արձակող թաշկինակի մեջ։ Կոստանդնուպոլսում անցկացրած քառասուներկու տարիները նրան լիովին փոխել էին, և նա օտարացել էր այս հասարակ մարդկանցից, չնայած որ ինքը դուրս էր եկել նրանց ծոցից։ Այստեղ ամեն ինչ նրան պարզունակ և կոպիտ էր թվում։
Գիտակցության խորքում խնամքով թաղված մի հիշողություն վերադառնում էր նրան։ Մոր և քույրերի հետ միասին նա ճանապարհներից և դաշտերից կովի թրիք էր հավաքում, որը կանայք տուն էին տանում գոգնոցների մեջ լցրած։ Նրանք շտապում էին առաջ ընկնել հարևաններից։ Թրիքը տուն բերելով՝ խառնում էին հարդի հետ և ծեփում տան արտաքին պատերին, որպեսզի այն չորանար և վառելիք դառնար, որը փոխարինում էր այդ շրջանում գոյություն չունեցող ցախին և քարածխին, որ չափից ավելի թանկ էր իրենց ընտանիքի համար։ Կանաչ ճանճերի պարսերը տան շուրջը... թանձր հոտը, որը սաստկանում էր անձրևի ժամանակ... Գանի բեյը իջեցրեց աչքերը և նայեց իր երկար ու խնամքով հարդարված եղունգներին։ Իր մանկությունը իրեն սարսափ էր ներշնչում։ Նա կուզենար ջնջել նույնիսկ դրա հետքերն իր հիշողությունից։
Երբ տասը տարեկան հասակում քաղաքացի մի էֆենդի սիրահարվել էր իրեն, նա մեծ հաճույքով այդ մարդու հետ Կոնիա էր զնացել։ Նրբահամ ուտեստներ, իսկական մահճակալ սպիտակեղենով, մաքուր հագուստ։ Եվ պատանի Գանին ամենևին էլ խղճի խայթ չէր զգում` փոխարենը հարուստ բարերարին իր բարեհաճությամբ հատուցելիս։ Վերջինս նրան ուսման էր տվել Կոնիայի դերվիշական զլխավոր վանքում, հետո հետը տարել էր Կոստանդնուպոլիս, ուր Գանին աշխարհիկ կրթություն էր ստացել։ Այդ ժամանակաշրջանից նա պահպանել էր միայն ատելությունը քրիստոնյաների հանդեպ, որը նրան ներշնչել էր մոլեռանդ մի դերվիշ, և միասեռական սիրո հակումը։ Հետագայում, իր հովանավորի կապերի շնորհիվ, նա պաշտոն էր ստացել, իսկ խելքի և աշխատասիրության շնորհիվ, ներառյալ բանսարկության ունակությունը, Գանին աստիճանաբար հաղթահարել էր բազմաթիվ փուլեր, որոնք նրան հեռացրել էին նրա համեստ ծագումից։ Ագահ և դաժան լինելով` նա չուներ ո՛չ բարոյական սկզբունքներ, ո՛չ էլ խիղճ և պատրաստ էր անել ամեն ինչ իր փառասիրությունը հագեցնելու համար։ Աբդուլ Համիդ 2-րդի ժամանակ գաղտնի ոստիկանության սպա լինելով՝ նա ոգեշունչ կերպով ջարդել էր քրիստոնյաներին և հետապնդել երիտթուրքերին։ Զգալով իրավիճակի փոփոխությունը` նա կապվել էր հենց նույն երիտթուրքերի հետ և նրանց տեղեկատվություն էր մատակարարել։ Նա կարողացել էր այնպես անել, որպեսզի նրանք զգային իր կարիքը, և ղեկավար դիրքերի էր հասել շարժման մեջ։ Այսօր նա չէր էլ կասկածում, եթե վարչակարգի նոր փոփոխություններ տեղի ունենային, ապա նա նորից կվերապրեր։
― Անիծված երկիր,― փնթփնթաց նա ցածրաձայն։
Սակայն այս երկիրը կազմում էր Օսմանյան կայսրության մասը, նույնիսկ նրա կորիզը, և այդ կայսրությունը, իսկ ավելի ճիշտ` ստեղծվելիք «Մեծ Թուրքիան», ամենակարևոր բանն էր Գանի բեյի համար, բացառությամբ, իհարկե, իր անձի։
Ինչպես և երկրի ղեկավարները, Գանի բեյը համարում էր, որ պատմությունը իրենց բացառիկ հնարավորություն էր տվել մաքրելու Անատոլիան օտար տարրից։ Բոլոր նրանք, ովքեր ծագումով թուրք չէին, պետք է հեռանային կամ մեռնեին, նախ` հայերը, հետո` հույները, հրեաները, ասորիներն ու արաբները, նույնիսկ քրդերը, որոնք այլ ելք չէին ունենալու թրքանալուց բացի։ Կայսրության հիմնադիրները անհեռատես էին գտնվել թույլ տալով, որ երկրի նախկին բնակիչները շարունակեին ապրել կայսրությունում, քանի որ մի օր այդ մարդիկ կուզենային հավասարվել թուրքերին և դրան կհասնեին։ Այդ էր պատճառը, որ իրենք կորցրեցին Հունաստանն ու Բալկանները, և շատ հնարավոր էր, որ իրենք այժմ կորցնում էին Միջագետքն ու Արաբական թերակղզին։ Վտանգ կար, որ Անատոլիայի մի մասը կարող էր անցնել հայերին, իսկ մյուս մասը`քրդերին։
Միակ ելքն էր, որ այդ երկրում միայն թուրքերն ապրեին։ Շուկայից դուրս գալով` կառքը մտավ նոր շենքերով շրջապատված մի հրապարակ։ Հիշելով այս քաղաք իրեն բերած առաքելությունը` Գանի բեյը մոռացավ հոգնածության մասին։ Գավառապետի նստավայրը գնալու փոխարեն, ուր նրա համար արդեն ամեն ինչ նախապատրաստված էր, նա մեկնեց ուղիղ ոստիկանության բաժին։ Նա այդ մասին հրահանգ տվեց կառապանին, որը ձիերին քայլքի անցկացրեց։ Գանի բեյը կապեց փողկապը և գլխին դրեց ֆեսը։
Անձրևներից և արևից քայքայված փայտե գորշ շենքը ողորմելի տեսք ուներ։ Դարասկզբին կառուցվելուց ի վեր այն չէր ներկվել։ Շենքի ճակատային մասում մեծ լուսամուտներ կային, որոնց ապակիների մի մասը կոտրված էր։ Այնտեղ մեկ հարկի տակ ծվարել էին ոստիկանության բաժանմունքը և քաղաքապետարանը։ Ընդունված կարգով վերին հարկը զբաղեցնում էր ղեկավարությունը, իսկ առաջին երկու հարկերը տրամադրված էին ցածրաստիճան պաշտոնյաներին, քարտուղարներին ու ցրիչներին։ Բանտախցերը գտնվում էին նկուղում։
Երեք ոստիկան զրուցում էին մուտքի ծածկի ստվերում։ Նրանք զգաստ կանգնեցին և պատվի առան` տեսնելով կառքը, որը կարող էր միայն կարևոր անձի պատկանել։
― Դու,― կանչեց Գանի բեյը զինվորներից մեկին,― արի, օգնիր իջնեմ։
Ոստիկանն իր հրացանը տվեց ընկերոջը և վազելով մոտեցավ։ Նա իջեցրեց շարժական աստիճանը։ Զսպակները ճռնչացին և կառքը թեքվեց, երբ Գանի բեյը սկսեց իջնել։ Գիրությունը սահմանափակում էր նրա շարժումները։ Նա մի ձեռքով հենվեց ոստիկանի ուսին և թեթևացած հոգոց հանեց, երբ գետնին հայտնվեց։ Նա թափ տվեց իր հագուստը ծխախոտի մոխրից և նայեց դատարկ սանդուղքին։ Նա վիրավորված էր, որ ոչ մի պաշտոնյա իրեն չէր դիմավորում։
― Դուք այսպե՞ս եք ընդունում հյուրերին,― ասաց նա չարացած տեսքով։
Ոստիկանը` անտաշ մի գյուղացի, պատասխան չգտավ։ Նա վախեցած տեսքով աչքերն էր ճպճպացնում։ Հենց այդ պահին ոստիկանապետը` Մուսթաֆա Ռահմին, հայտնվեց դռան բացվածքում։ Նրա վերնաշապիկը կոճկած չէր, և երևում էր նրա մազոտ կուրծքը, իսկ ծալված թևքերը բացել էին մկանուտ բազուկները։ Նա թուխ էր, իսկ հոնքերը նույնքան խիտ էին և սև, որքան սրածայր մորուքը։ Նա հագավ իր բաճկոնը և շտապեց հյուրին ընդառաջ։
― Բարի գալուստ, Գանի բեյ,— ասաց նա` խոնարհվելով։ Ներեցեք ինձ, ես ձեզ սպասում էի ճաշից հետո։ Ինչպե՞ս եք ճանապարհորդել։
― Շատ վատ,― պատասխանեց նա չոր տոնով։― Գնանք ձեր գրասենյակը։Մուսթաֆա Ռաֆմին արձնագրեց, որ բարձրաստիճան հյուրը շատ վատ տրամադրության մեջ էր, և դա խթանեց նրա անհանգստությունը։
Նա գիշերը վատ էր քնել և շուրջ տասն անգամ արթնացել էր վատ երազների պատճառով, ուր Գանի բեյը գլխավոր դերն էր կատարում։ Մուսթաֆա Ռահմին գիտեր իր հյուրի համբավը։ Նրա տրամադրության փոփոխությունները կարող էին վերջ տալ պաշտոնյայի առաջխաղացմանը, իսկ դժգոհությունը՝ բանտախուց տանել։ Ոստիկանապետը միշտ եռանդուն կերպով կատարել էր հրամանները, սակայն իրեն կարող էին հանդիմանել որոշ մանրուքների համար. կաշառք, իշխանության չարաշահում, շորթում և այլն։ Որևէ չարակամ մարդ կարող էր իրեն մատնած լինել։ Միգուցե Գանի բեյը եկել էր «մեծ լվա՞ցք» կազմակերպելու համար։ Դրա մասին էր ակնարկում այն մարդը, որը նախօրեին նամակ էր բերել նրանից։
Նրանք շենք մտան, ուր զգացվում էր փոշու և ծխախոտի հոտը։ Գանի բեյն արհամարհում էր այն ամենը, ինչ մայրաքաղաքից դուրս էր գտնվում, և այս գավառականի անխնամ արտաքինն ու նրա բարբառը, շեղ հայացքն ու սուր մորուքը հաստատում էին նրա նախապաշարմունքները։ Իրականում նրան դուր չէր եկել ոստիկանապետի հասակը։ Կարճահասակ լինելու բարդույթ ունենալով, Գանի բեյը չէր սիրում խոսել իրենից բարձր հասակ ունեցող մարդկանց հետ, իսկ Մուսթաֆան մեկ գլուխ բարձր էր։ Սակայն նա Իթթիհատի նվիրված կողմնակիցներից էր և կուրորեն նվիրված պաշտոնյա, իսկ այդպիսի մարդկանց կարիքը այդ պահին շատ էր զգացվում։ Այդ պատճառով նրան պետք էր խնայել, և Գանի բեյը փափկեց և խոսեց գրեթե բարեկամական տոնով։
― Ես ուրախ եմ ձեզ հետ ծանոթանալու համար, կոմիսար Մուսթաֆա։
Այս խոսքերը հանգստացրին ոստիկանապետին, և նա ժպտաց.
― Ինձ համար մեծ պատիվ է ձեզ հյուրընկալելը։ Ես հիմա զովացուցիչ ըմպելիքներ բերել կտամ։
― Սկզբում լուրջ բաներից խոսենք։
Ամեն քայլը Գանի բեյից մեծ ջանք էր պահանջում, և նա իրեն օգնում էր՝ թևերը թափահարելով, ինչը գլորվելու պատրանք էր ստեղծում։ Երկու աստիճանավանդակ հաղթահարելուց հետո նրա դեմքը կարմրեց, իսկ շնչառությունը այնքան աղմկոտ էր, կարծես դարբնի փուքս լիներ։ Նրբանկատությունից դրդված` Մուսթաֆա Ռահմին նրա հետ չխոսեց այնքան ժամանակ, մինչև նրա շնչառությունը չկարգավորվեց։ Ոստիկանապետի գրասենյակը զարդարում էր հենց պատին արված` սուլթանի պարզունակ դիմանկարը։ Նկարիչն ավելի հմուտ էր գտնվել մնացած պատերին Ղուրանից հատվածներ գրելիս։ Բարդու սերմերը, ներս խուժելով լուսամուտների կոտրված ապակիներից, բամբակի պես կիտվել էին անկյուններում։ Սենյակում կար գրասեղան, մուգ կանաչ կաշվով պատված բազկաթոռ և փայտե մի աթոռ։ Բացի դրանից, դռան մոտ դրված էր երկար և ցածր նստարան, որի վրա ծոպավոր ծայրով եղեգնյա մի ճիպոտ կար։ Գանի բեյը ճիպոտով երկու հարված հասցրեց նստարանին։ Այդ գործիքը, որի առաջին երկու հարվածները գրեթե ցավ չէին պատճառում, կարող էր մարդու մաշկը քրքրել և սարսափելի տանջանք պատճառել։ Մի ժամանակ, երբ Գանի բեյն ինքն էր պատժում, գերադասում էր հարվածներ հասցնել ոտքերի թաթերին։ Այդ կտտանքն ավելի արդյունավետ էր, քանի որ բանտարկյալն ավելի երկար էր դիմանում, սակայն հետագայում նա կարող էր անդամալույծ դառնալ։ Նա վայր դրեց ճիպոտը և շրջվեց՝ թաքցնելու համար իրեն համակած հուզմունքը, որն արտացոլվում էր նրա դեմքին։
Նա մոտեցավ գրասեղանին։ Սեղանի վրա կուտակված էին թղթապանակներ և ազատ տեղ գրեթե չկար։ Ազատ էր միայն թանաքոտ ծծանը, որի վրա ցուցադրաբար դրված էր սաթե թզբեհը։ Գանի բեյը դա ընկալեց որպես մոլեռանդության նշան, որը նրան դուր չեկավ։ Նա համարում էր, որ կայսրության անկման պատճառը մահմեդական մոլեռանդությունն էր և որ դրանով էր պայմանավորված այն փաստը, որ հայերը, հրեաները և հույները տիրացել էին առևտրին ու արդյունաբերությանը։ Մինչդեռ այդ թզբեհի առկայությունը ոստիկանապետի բեմադրությունն էր։
Գանի բեյը առանց հրավերի սպասելու նստեց գրասեղանի առջև, իսկ ոստիկանապետը կանգնած մնաց՝ ահագնացող անպաշտպանության մթնոլորտում։ Գանի բեյը ծոցագրպանից հանեց պենսնեն, սրբեց ապակիները և քթին դրեց։ Նա դեռ բառ անգամ չէր արտասանել, երբ դուռը բացվեց և հայտնվեց մի ոստիկան, որը պղնձյա սկուտեղով երկու բաժակ հյութ էր բերել։ Գանի բեյը մի շնչով խմեց բալի հյութը։ Նրան հաճույք պատճառելու համար Մուսթաֆա Ռահմին պատրաստակամությամբ հայտարարեց.
— Ձեր հրամանն ի կատար է ածվել։
Գանի բեյը կարծես չհասկանար։
― Գավառապետ Մումթազ բեյի կապակցությամբ...― ավելացրեց ոստիկանապետը ապարդյուն կերպով փորձելով ձայնն իջեցնել։
― Երբ՞։
― Այս առավոտ, իր կալվածքում։ Ոչ ոք չի տեսել և չի իմացել։
― Վտանգ չկա՞, որ կատարողները կխոսեն։ Ձե՞ր մարդիկ են։
― Ես ինքս եմ արել,― հպարտությամբ հայտարարեց ոստիկանապետը ցույց տալով իր ձեռքերը։ Մումթազ բեյը չէր կարող ինձ կասկածել։
Նա բարձրացրեց բալի հյութով լի բաժակը, կարծես կենաց էր ուզում ասել Գանի բեյի նկատմամբ իր ցուցաբերած հավատարմության պատվին։ Վերջինս պարզապես տմբտմբացրեց գլուխը և չեզոք տոնով շշնջաց.
― Շատ լավ։
Այդ պատասխանից դժգոհ մնալով` ոստիկանապետը նոր փորձ կատարեց.
― Սա նրա թզբեհն է։ Իրեղեն ապացույց կծառայի այն մարդու դեմ, որին մենք կմեղադրենք հանցագործության մեջ։
Նա հուզմունքից չէր կարողանում հանգիստ կանգնել և ոտքից ոտք էր անցնում։ Գանի բեյը ձեռքը մեկնեց և ասաց.
― Իմ նամակը։
Ոստիկանապետը գրպանից հանեց նամակը, որը նախօրեին իրեն էր հանձնել Գանի բեյի գործակալը։ Դա գավառապետին վերացնելու հրամանն էր։ Բարձրաստիճան պաշտոնյան ստուգեց նամակի իսկությունը, ծալեց և դրեց բաճկոնի գրպանը։ Մուսթաֆա Ռահմիի մեջքով սարսուռ անցավ։ Նա այլևս ոչ մի ապացույց չուներ, որ հրահանգ էր ստացել գավառապետին սպանելու վերաբերյալ։ Սպանությունն ինքնին նրան չէր հուզում։ Դա նրա առաջին սպանությունը չէր։ Այս երկրում, ուր յուրաքանչյուրը պատրաստ էր ինքնագլուխ կերպով դատաստան տեսնել և ուր վրիժառությունը բարքերում արմատացած ավանդույթ էր, մարդկային կյանքը ոչ մի արժեք չուներ։
Սակայն նրա մյուս հանցագործությունները ո՛չ վկա էին ունեցել, ո՛չ էլ հրահրող։ Բացի դրանից, սա գավառապետ էր։ Նա հասկանում էր, որ ինքը չպետք է կարծեր, որ Գանի բեյն իրեն հովանավորում էր և, առավել ևս, որ նա իր դաշնակիցն էր։ Եթե Գանի բեյն անհրաժեշտ համարեր ազատվել Մուսթաֆայից, ապա այդ բանը կաներ առանց խղճի խայթ զգալու։ Գանի բեյը սխալ մեկնաբանեց ոստիկանապետի հոգեվիճակը և նրան նմանեցրեց գամփռ շանը, որը հատուցում էր հայցում տիրոջից։ Նա ժպտաց և տպավորված ձևացավ.
― Հոյակապ աշխատանք է, եթե ձեզ պես մարդիկ շատ լինեն...
Մուստաֆա Ռահմիի դեմքը փայլում էր։ Գանի բեյը շարունակեց սառը տոնով.
― Իսկ հայերի՞ հարցը, ինչպիսի՞ն է իրավիճակն այնտեղ։
― Մենք նրանց տեղյակ ենք պահել տեղահանությունների մասին հրամանին։ Հիմա պահակախմբերի ենք սպասում։ Սակայն բանակը համագործակցելու ցանկություն չի ցուցաբերում։ Ես նկատի ունեմ բարձրաստիճան սպաներին։
― Իմ կարծիքով` այդ իրավիճակը հաճախակի է հանդիպում,― վրդովվեց Գանի բեյը` ծխախոտ վառելով և ոստիկանապետին չառաջարկելով։― Մի մտահոգվեք, այս իրավիճակը կփոխվի։ Ես կառավարությունից ստացել եմ բոլոր լիազորությունները այդ հարցը կարգավորելու համար։ Հայերի տեղահանությունն առաջնային խնդիր է, և այն պաշտոնյաները, որոնք եռանդուն կերպով չեն համագործակցի այս քաղաքականությունը կյանքի կոչելու համար, կփոխարինվեն։ Նույնիսկ գավառապետները։
― Չափավորները իսկական վիժվածք են,― համաձայնեց ոստիկանապետը, որը ստեղծված իրավիճակը հարմար առիթ էր համարում իր որոշ հակառակորդներից ազատվելու համար։― Դուք կարող եք ինձ վրա հույս դնել։
― Մահմեդական բնակչությունն ինչպե՞ս է այդ որոշումն ընդանում։
― Զարմացած է։ Հաճախ դատապարտում է։ Շատերը քրիստոնյա բարեկամներ կամ հաճախորդներ ունեն։
Սրտնեղելով` Գանի բեյը ծխի մի քանի քուլա արձակեց.
― Հիշեցրեք մահմեդականներին, որ նրանք, ովքեր կթաքցնեն հայերին կամ կօգնեն նրանց փախչելու, խստորեն կպատժվեն։ Գավառապետի սպանությունն ու մի քանի լավ կազմակերպված իրադարձություններ կօգնեն նրանց կարծիքը փոխելու։
― Ի՞նչ եք պատրաստվում անելու այն հայերի հետ, որոնք մահմեդականություն կընդունեն,― հարցրեց Մուսթաֆա Ռահմին։
― Նրանք ինձ պետք չեն,― բացականչեց Գանի Բեյը։
Նա հանգած ծխախոտը գցեց գետնին և նորը վառեց.
― Կոմիսար,― ասաց նա ավելի հանգիստ ձայնով,― կրոնը այս պատմության մեջ ոչ մի դեր չի խաղում։ Հայ մահմեդականներ՞։ Նրանք հայ էլ կմնան։ Հակառակը եթե դուք ինձ համար ճարեք թուրք քրիստոնյաներ, որոնցով ես կբնակեցնեի Անատոլիան, ապա չէի առարկի։ Հնարավոր չէ կայսրություն հիմնել կրոնի վրա։ Ցեղի վրա, այո՛։
Մուսթաֆա Ռահմին գլխով արեց։ Նա չէր սիրում ծխի հոտը և լուսամուտներից մեկը բացեց։ Սենյակում լսվեց բակի աղբյուրի զուլալ ձայնը։ Գանի բեյը հանկարծ զգաց ճանապարհորդության հոգնածությունը և մտածեց այն բաղնիքի մասին, որի մոտով ինքն անցել էր։ Ինչ՜ երանություն կլիներ տաք բաղնիքում հիմա մաքրվել ճանապարհի փոշուց և մարմինը հանձնել քիսաչու խնամքին, որն այն կլվար լավ օճառով և խոտաբույսերի թրմաջրով։ Նա պատկերացրեց այն երջանկությունը որ կզգար, երբ քիսաչին կմերսեր իր մարմինը այդ արվեստի կանոններին համապատասխան։ Գանի բեյը վճռեց ավարտել զրույցը։
― Իմ գործակալները կապվե՞լ են ձեզ հետ, կոմիսար։
― Այո։
― Հայտնեք նրանց, որ ես ուզում եմ իրենց տեսնել կեսօրից հետո,― ասաց նա՝ ոտքի կանգնելով և հայացքը հառելով իր զրուցակցի վրա։― Դուք ինձ հետ կճաշեք և մենք կքննարկենք իրադարձությունների հետագա ընթացքը։
Հարգանքի այդ նշանից Մուսթաֆա Ռահմին իրեն շոյված զգաց և զգաստանալով՝ ձեռքը սրտին սեղմեց.
― Դուք ինձ մեծ պատիվ եք անում։
Սրտապնդվելով` նա քրքրեց սեղանի անկյունում կիտված թղթապանակները, հանեց մի քանի ճմռթված թերթիկ և հետևեց Գանի բեյին, որը լուսամատին մոտենալով` փնտրում էր իր կառքը։ Ոստիկանապետը հարթեցրեց թերթիկները և ներկայացրեց իր վերադասին։
― Սա քաղաքի հարուստ և ազդեցիկ հայերի ցուցակն է։ Նրանք երկու հարյուր հոգուց ավելի են։ Ուզու՞մ եք նայել։
Ակամա քմծիծաղը դեմքին, Գանի բեյը կարդաց անխնամ ձեռագրով գրված թերթիկները։ Անուններն իրեն ոչինչ չէին ասում։
― Մեկը պակասում է,― ասաց նա ինքնահոսի կափարիչը հանելով։
Հենվելով լուսամատի փոշոտ գոգին` նա ցուցակի սկզբում մի անուն ավելացրեց։

Մաս 6


Երբ Արմեն Սուրմելյանը եկավ, Պալյանների այգու դուռը կողպած էր։ Դա անսովոր էր, սակայն նա շատ լավ էր հասկանում այդ զգուշավորությունը։ Տեղահանություն... Տղամարդը հայհոյեց և դեն նետեց հանգած ծխախոտը։ Նա կարճահասակ էր ու թիկնեղ, նրա վիզն այնքան կարճ էր, որ թվում է, թե դրված է անմիջապես լայն ուսերի վրա։ Նրա կնոջ՝ Արաքսիի կարծիքով իր բնավորությամբ նա նման էր ծեր ջորու։
Նա ձգեց զանգի շղթան։ Հեռանալ Սվասից, ուր նա հաստատվել էր յոթ տարի առաջ ծերությունը խաղաղության մեջ անցկացնելու համար... Ո՞ւր կքշեն իրենց։ Ի՞նչ կլինի հետո։
Հայկական թաղի ծայրամասում գտնվող փոքրիկ տունն ու հողակտորը նրա միակ հարստությունն էին։ Իրենց խոստացել էին տեղավորել Ուռհայի ու Հալեպի շրջաններում գտնվող գյուղերում։ Խոստացել էին նաև, որ գույքի տեղափոխության ծախսերը կհոգար կառավարությունը։ Իրենց հանգստացնում էին, սակայն Արմենի 72 տարվա կենսափորձը թույլ չէր տալիս նրան հավատալու պաշտոնական խոստումներին։ Անցյալում սուլթանը բազմիցս վերանայել էր իր պարտավորությունները հայերի ու կայսրության այլ փոքրամասնությունների նկատմամբ։
Մեծ ճերմակ տնից դուրս եկավ աղախինը և մոտեցավ ցանկապատին։ Նրա կլոր դեմքը երիզված էր ականջներից կախված ոսկյա գինդերով։ Նրա կզակը բռնելով, Արմենն իր ցածր ու մի քիչ խռպոտ ձայնով ասաց.
― Դու ինչպես միշտ շատ սիրուն ես, Ջամիլա։ Չեմ հասկանում, թե ինչո՞ւ դու դեռ ամուսնացած չես։
Աղջիկը կարմրեց և աչքերն իջեցրեց։ Նա միշտ մեղքի զգացում էր ունենում Արմենի ներկայությամբ, քանի որ չնայած իր տարիքին՝ նա գրավում էր աղջկան։ Նրա հայացքը կանգ առավ նավապետի շապիկի բացվածքում երևացող սպիտակ մազերին, և նա ավելի կարմրեց։ Շատ հաճախ աղջիկը գաղտագողի հետևում էր Արմենին, երբ նա աշխատում էր Պալյանների այգում, կարգի էր բերում մարգերը, փխրեցնում էր բանջարանոցի հողը և խնամում էր անասուններին։ Նավապետի հաստ մատներով ահռելի ձեռքերը շատ նուրբ և ճարպիկ էին դառնում, երբ պատվաստում էին մրգատու ծառերը, կտրատում էին վարդի թփերը և քաջվարդերը։ Դա սիրո տեսակ էր, որ Արմենը ցուցաբերում էր նաև երեխաների ու կենդանիների նկատմամբ։ Այդուհանդերձ, նրա բազուկները նմանվում էին արջի թաթերի և դրանք պետք է որ շատ ամուր սեղմեին... Զգալով ջահել աղջկա հուզմունքը՝ Արմենը խիտ հոսքերը կիտեց, և նրա կկոցած աչքերը խորամանկ կայծեր արձակեցին.
― Եթե ես մահմեդական լինեի, քեզ որպես երկրորդ կին կառնեի։
― Նավապետ Արմեն,― բողոքեց աղջիկը` շփոթվելով,- դուք միշտ ծաղրում եք ինձ։
― Սխալվում ես, ես շատ լուրջ եմ։ Ի դեպ` ես կխոսեմ այդ մասին կնոջս` Արաքսիի հետ։
Աղջիկը սովոր էր ծերունու կատակներին, սակայն չգիտեր, թե արդյոք նրա խոսքերի մեջ ճշմարտության հատիկ կար։ Նա ամաչելով ծիծաղեց և դեմքը թեքեց։ Արմենը աղջկա հետևից այգի մտավ բոցենիների և լյուպիների միջով խճաքարով սալահատակված ծառուղիով։
― Ազնիվ խանումին ասե՞մ, որ եկել եք։
― Կարիք չկա, ես շտապում եմ։ Թովմասին մոտս ուղարկիր։
Երբ Արմենը մենակ մնաց, նրա տրտում մտքերը վերադարձան։ Նա կանգնած էր շագանակենու ստվերում և վիրավոր ոտքն էր շփում։ Նա զարմանում էր, որ ցավն իրեն զգալ էր տալիս այդքան տարի անց։ Հին վերք էր, որ ստացել էր 1894 թ. ջարդերի ժամանակ, երբ ինքն ու Արաքսին հազիվ էին մազապուրծ եղել։ Տրապիզոնում ապրող իրենց զավակներն ու թոռներն այդ բախտին չէին արժանացել...
Նրա թիկունքով քրտինք էր հոսում, քանի որ իր սանիկին հաճույք պատճառելու համար հագել էր ոսկեզօծ կոճակներով նավաստու իր բաճկոնը և գլխարկը, որի հովարի վերևում խարիսխ էր գործված։ Արմենը նավակ էր ունեցել և իր ամբողջ կյանքը ձկնորսություն էր արել Սև ծովի ափին։ Մաքսանենգություն էլ էր արել։ Այստեղ, երկրի ներքին շրջաններում, ուր նա եկել էր ջարդերից հետո, մարդիկ նրան «նավապետ» մականունն էին տվել, և դա նրան տհաճություն չէր պատճառում, այլ նույնիսկ դուր էր գալիս։
Նա ցրված հայացքով նայում էր խճի կազմած նախշին, հետո մոտեցավ մարգին և քաղեց թոշնած ծաղիկները։ Մայոր Վարդանը նրան վարձել էր այգին և անասունները խնամելու համար, և նրա տված ռոճիկը հավելում էր այն եկամուտին, որ Արմենը ստանում էր հավեր բուծելով, և դա նրան հնարավորություն էր տալիս արժանավայել կերպով ապրել առանց ծախսելու իր համեստ խնայողությունները։ Նա շատ էր հարգում և սիրում Վարդան Պալյանին, որը անտեսելով Արմենի համեստ դիրքը, նրան ընտրել էր որպես իր որդու կնքահայր։
Ճիշտ է, Վարդանի ազգականները հեռու էին, սակայն Սվասի ցանկացած հարուստ հայ շոյված կլիներ, եթե Թովմասը նրա սանիկը լիներ։ Ուստի Արմենը շատ լուրջ էր վերաբերվում կնքահոր իր պարտականաթյուններին, քանի որ չէր հասկանամ մայոր Վարդանի ընտրության դրդապատճառը։ Վարդանը շատ կրթված մարդ էր, մինչդեռ ինքը հազիվ գրել և կարդալ գիտեր։
― Բարի լույս, նավապետ Արմեն։
Նա գլուխը բարձրացրեց։ Մարոն կանգնած էր նրա տան շեմին` ձեռքին գորշ թերթով փաթաթված մի կապոց։
― Տուն չե՞ք մտնի։
― Բարի լույս Մարո։ Ոչ, մենք կգնանք՝ հենց որ Թովմասը պատրաստ կլինի։ Պատարագից առաջ ծխական կոմիտեի հատուկ նիստ է հրավիրված։
― Թովմասը չի ուշանա։
Մարոն իջավ աստիճաններով և մոտեցավ Արմենին։ Արմենը սիրում էր Մարոյին նայել, հատկապես երբ նա եվրոպական հագուստ էր կրում, ինչպես այդ օրը։ Ծոծրակին հանգույցի մեջ հավաքված մազերը բացում էին նրա նուրբ պարանոցը և գլխի կեցվածքին վեհության էին հաղորդում։ Արմենը երբեք այդքան գեղեցիկ կին չէր տեսել։ Նա զգայնական լիցքեր էր արձակում, սակայն նրա հայացքը անկեղծ էր ու բաց։ Այդ խառնուրդը կախարդում էր ծերուկին, որը չէր կարողանամ Մարոյին նայել առանց ներքին դողի։ Երբ Մարոն Արմենին մոտեցավ, նա հիացավ դեղին ցոլքերով նրա շագանակագույն աչքերով։ Մարոն համբուրեց Արմենին և հարցրեց, թե ինչպես է նրա կինը։ Արմենն էլ իր հերթին տեղեկացավ նրա մոր ու ամուսնու առողջության մասին։
― Ես չեմ ուզում անհամեստ թվալ... Ասացեք, Արմեն, քահանայի հետ դուք պետք է տեղահանության մասին խոսե՞ք։
― Է՛լ ինչի մասին,― հառաչեց նա։― Մայոր Վարդանը որևէ բան իմացե՞լ է։
― Առայժմ ոչինչ։― Մենք բոլորս անտեղյակ ենք, և դա սարսափելի է։ Սպասել առանց իմանալու, թե ինչ է գլխիդ գալու։
― Ի՞նչ եք կարծում, արժե՞ Թովմասին եկեղեցի տանել,― անհանգստացած ձայնով հարցրեց Մարոն։
― Սուրբ Մինասը մի քանի փողոց այն կողմ է, հայկական թաղի կենտրոնում։ Քաղաքում էլ ամեն ինչ հանգիստ էր։ Ես այս առավոտ շուկայում եմ եղել։ Մահմեդական առևտրականները նույնքան զարմացած են, որքան և մենք։
Նա չասաց, որ այդ հանդարտությունը փոթորկին նախորդող հանդարտություն էր։ Ինչպես և բոլորը, նա կանխազգում էր վատթարագույնը, սակայն այդ մասին չէր խոսում սնահավատ վախից, որ ասածը կիրականանար։ Նա ավելացրեց.
― Մի վախեցիր, ես ուշադիր կլինեմ։
Այդ բանն ասելով, նա արտահայտիչ տեսքով ձեռքը տարավ գոտկատեղին։ Մարոն հասկացավ, որ նա զինված էր և դա խթանեց նրա անհանգստությունը։ Արմենը նրան հանգստացրեց.
― Սա արտառոց դեպք չէ, ես զենքը միշտ վրաս եմ կրում։
Մարոն գլխով արեց։ Այս երկրում տղամարդը միշտ պետք է ի վիճակի լիներ իրեն պաշտպանելու։ Արմենն ուզում էր ինչ-որ բան ավելացնել, սակայն լռեց, քանի որ տնից դուրս եկավ Թովմասը` շան ուղեկցությամբ։ Մարոն դարձավ դեպի նավապետը և արագ շշնջաց.
― Չմոռանաք Արաքսիի հետ այս երեկո գալ մեր տուն ճաշի։
― Ինչպես կարող եմ մոռանալ։ Չէ՞ որ նրա նվերն արդեն ինձ մոտ է։
- Կնքահա՜յր, կնքահա՜յր։ Սասունն ուրախ հաչում էր և թռչկոտում երեխայի շուրջ։ Թովմասը վազեց կնքահոր մոտ, որը նրան գրկեց։
― Գնալով դու ծանրանում ես իմ ավազակ,― ասաց Արմենը` նրան համբուրելով։― Օր օրի մեծանում ես։
Թովմասը փքվեց, քանի որ Արմենի կարծիքը նրա համար մեծ նշանակության ուներ։ Երեխան պապ չուներ և Արմենին ընկալում էր որպես այդպիսին։ Շունը թռչկոտում էր նրանց շուրջը և ուրախությունից հաչում էր։ Երեխային վայր դնելով` Արմենը կռացավ շանը շոյելու, նրա ականջների հետևը քորելու և մեջքը տրորելու համար։
― Դու էլ շատ սիրուն ես։
― Տեսա՞ք նավաստու իմ համազգեստը,― հարցրեց Թովմասը պտույտ կատարելով։― Մայրիկն է կարել։
Արմենն իր հիացմունքն արտահայտեց, շոշափեց կարճ տաբատի, նավաստոու օձիքով կապտասպիտակ բաճկոնի կտորը։ Աչքերը բարձրացնելով` նա հանդիպեց Մարոյի մռայլ հայացքին։ Թովմասի անհոգ ուրախությունն ավելի նկատելի էր դարձնում մեծերին համակած տագնապը։ Արմենը հանեց իր գլխարկը և դրեց երեխայի գլխին, հետո մատներով հարդարեց իր ալեխառն բաշը։
― Ի՞նձ եք նվիրում,― բացականչեց Թովմասը հրճված ձայնով, գլխարկը գլխին հարմարեցնելով։
― Քեզ եմ զիջում մինչև եկեղեցի հասնելը։
― Իսկ հետադարձի ճանապարհի՞ն։
Կնքահայրը գլխով արեց։
― Նայիր, մայրիկ, ես նավապետ եմ դարձել։
Մարոն համբուրեց Թովմասին և նրան տվեց կապոցը։
― Տատիկը միս է դրել, ձիթապտուղ ու հալվա, որ աղքատներին տաս։
Մարոն նրանց ուղեկցեց մինչև դարպասը։ Երեխային տնից դուրս թողնելու հարցը շարունակում էր նրան անհանգստացնել, սակայն Մարոն մտածեց, որ չարժեր Թովմասին չափից ավելի վախեցնել արգելելով եկեղեցի գնալ։ Այդուհանդերձ, նա վերջին անգամ նախազգուշացրեց Արմենին.
― Զգույշ եղեք։ Իսկ դու, Թովմաս, կլսես կնքահորդ։
Նա պահեց շանը, որն ուզում էր նրանց հետ գնալ, և նայեց, թե ինչպես էին ձեռք ձեռքի տված հեռանում ծերունին ու երեխան։

Մաս 7


Նրանք դանդաղ գնում էին փողոցի շիկացած սալահատակով, ջանալով պատսպարվել շենքերի և ծառերի ստվերում։ Պալյանների տան հարևանությամբ գտնվող բոլոր տները մեծ էին, սակայն աստիճանաբար դրանք ավելի փոքր ու համեստ էին դառնում։ Բոլորն էլ իրենց այգիներն ու գոմերն ունեին, և այնտեղից ծանոթ աղմուկ էր գալիս։ Թովմասը ճանաչում էր թաղի երեխաներին, որոնց հետ հաճախ խաղում էր, ճանաչում էր նաև նրանց ծնողներին, տատերին ու պապերին։ Նա ձեռքով էր անում բակերում խաղացող երեխաներին և զարմանում էր, որ նրանք սովորականի պես բղավելով չէին վազվզում փողոցում։ Այն գրեթե դատարկ էր։ Փողոցում տեղադրված նպարեղենի, մսամթերքի, բանջարեղենի հազվադեպ խանութները փակ էին։ Քիչ այն կողմ, թաղի առևտրական մասում, ուր շարված էին մանր առևտրականների խանութները, արհեստանոցները, տարօրինակ խաղաղություն էր տիրում։ Չկային վաճառասեղանները մայթերին, չկային գնորդներն ու հետաքրքրասերները նրանց շուրջը, չկային բեռնակիրները, որոնք ապրանք էին տեղափոխում, չկային նաև աշկերտները, որոնք պատրոն ձևանալով՝ նրանց հրահանգներ էին տալիս։ Իսկ փողոցի անկյունի սրճարանում չէին սովորական հաճախորդները՝ տղամարդիկ, որոնք նարգիլե էին ծխում, նարդի էին խաղում կամ էլ քննարկում էին իրենց գործերը։ Սրճարանի հարթակին աթոռները կործած էին սեղանների վրա։ Նույնիսկ Որդիկը փակել էր «Քյաբաբի տուն» իր հայտնի ռեստորանի վարագույրները։ Այդ ռեստորանը միշտ լիքն էր լինում վաճառականներով, որոնք իրենց գործարքներն էին նշում, կամ էլ ընտանիքներով, որոնք տոնում էին որևէ տարեդարձ։ Փողոցը դատարկ էր թվում առանց նրանց աղմուկի և խորովածի հոտի։
― Այսօր կիրակի՞ է,― հարցրեց Թովմասը զարմանալով։
― Ոչ,― պատասխանեց կնքահայրը՝ ջանալով պատասխան գտնել։
Նա չգիտեր, թե Թովմասին ասե՞լ էին արդյոք հայերին պատուհասած դժբախտության մասին։ Դա իր պարտականությունը չէր։ Նա փոխեց խոսակցության նյութը և երեխային կրկին պատմեց իր ծովային արկածների և տեսած փոթորիկների մասին։ Նա, իհարկե, հնարում էր, սակայն աշխարհագրական մանրամասները իրական էին, և նա ձգտում էր այդ երևակայական պատմությունների միջոցով իր սանիկին կյանքի դասեր տալ։ Հենց որ տանիքների հետևում երևաց եկեղեցու զանգակատունը, Արմենը սկսեց կրկնել նոր աղոթքը, որ նա սովորեցրել էր Թովմասին։ Կնքահոր պարտականությունն էր երեխային հաղորդակից դարձնել կրոնին։ Արմենը շաբաթը երկու անգամ երեխային եկեղեցի էր տանում առավոտյան պատարագին մասնակցելու։ Նա պարզունակ հավատացյալ էր՝ ավելի զգայական, քան բանական։ Ամրողջ կյանքի ընթացքում եկեղեցուն մոտենալուն պես իրեն համակող սնահավատ վախը ծերության շեմին իր տեղն էր զիջել Աստծու հետ բարեկամական մտերմության զգացմանը։
Երկու հարյուր տարի առաջ վարդագույն ցոլքերով մարմարից կառուցված Սուրբ Մինաս եկեղեցին շրջապատված էր մոխրագույն քարից շարված պարսպով։ Պատերը զարդարված էին խաչքարերով։ Եկեղեցու վրա վեր էր խոյանում ութանիստ զանգակատունը՝ պսակված կոնաձև գմբեթով։ Դա Սվասի ամենամեծ եկեղեցին չէր, սակայն նրա ծխականների մեջ կային հարուստ և ազդեցիկ մարդիկ և այդ պատճառով ամենակարևորն էր համարվում։ Բակում մի քանի նոճիներ էին աճում։ Ծառուղու երկայնքով գետնին նստած ծխական մուրացկանները, հատկապես սևավոր կանայք, սպասում էին հավատացյալների հայտնվելուն։ Նրանց թույլ էին տալիս ողորմության խնդրել պատարագից առաջ ու հետո, և յուրաքանչյուրն իր մշտական տեղն ուներ։ Թովմասը ջանում էր արդարացի բաշխել ողորմությունը, որը նրա ընտանիքն իրեն էր վստահել։ Նա կանգ առավ ծեր, կուզիկ կնոջ առջև, որը նախավերջինն էր շարքում, նրան տվեց կապոցը և արտասանեց ընդունված նախադասությունը.
― Թող Աստված բարի վայելում անի։
― Աստված թող լսի ձեր աղոթքը,― պատասխանեց կինն իր անատամ բերանով։
― Ինչո՞ւ այս մեկին ընտրեցիր,― հարցրեց Արմենը, երբ մտնում էին եկեղեցի։
― Այսօր նրա հերթն էր,― մրմնջաց երեխան։― Ես հաշվել գիտեմ։
Եկեղեցու նավում առջևի նստարանների մոտ ընդամենը մի քանի ծնկաչոք ծեր կին կար։ Արմենը նստեցրեց երեխային նստարանին և պատվիրեց խելոք մնալ։
― Ինձ սպասելու ընթացքում կրկնիր նոր աղոթքը։ Ես չեմ ուշանա։
― Ո՞ւր եք գնում, կնքահայր։
― Քահանային՝ Տեր Խորենին պետք է հանդիպեմ։
― Ես չե՞մ կարող ձեզ հետ գալ։
― Ոչ։ Սպասիր ինձ այստեղ, տեղիցդ չշարժվես։ Եվ հսկիր իմ գլխարկը։
Կնքահայրը դուրս եկավ ավանդատուն տանող փոքր դռնով, իսկ Թովմասը ծնկի իջավ։ Նա սիրում էր այդ վայրի անդորրն ու զովությունը, խնկի բուրմունքը և այրվող մոմերի հոտը։ Նա հայացք գցեց կողմնային պատերին, ուր սրբապատկերներ էին փակցված։ Որոշ սրբեր խիստ տեսք ունեին, ոմանք՝ բարի ինչպես Սուրբ Հակոբը և Սուրբ Ստեփանոսը։ Վիտրաժներից թափանցող արևի ճառագայթները լուսավորում էին Սուրբ սեղանի վերևում կախված Աստվածամոր պատկերը։ Սրբապատկերի առջև վառվում էր տաճարի ճրագը՝ ձիթապտղի յուղի մեջ ընկղմված պատրույգը։
Թովմասը տարօրինակ զգացում էր ապրում, որը չէր կարող բացատրել։ Նա պետք է որ երջանիկ լիներ իր տարեդարձի օրը, որին նա սպասել էր ամիսներ շարունակ, սակայն ինչ-որ անորոշ զգացում խաթարում էր նրա ուրախությունը։ Դա նման էր ատամնացավի, որը նույնիսկ թույլ լինելով, խանգարում էր խաղալ կամ սովորել։ Ոչինչ չէր փոխվել, սակայն ոչինչ առաջվա պես չէր։ Օրինակ, այս դատարկ փողոցները, կողպած խանութները, մեծերի մտահոգ դեմքերը նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ինքը ժպտում էր։ Նա ապարդյուն կերպով հարցաքննել էր Ջամիլային ու Զեյնաբին, սակայն նրանք դեմքերն էին թեքում շփոթված տեսքով և չէին պատասխանում։ Ի՞նչ էին իրենից թաքցնում։ Նա չէր համարձակվում բացատրություններ պահանջել հորից, մորից, տատից։ Միգուցե կարելի՞ էր փորձել կնքահորից մի բան իմանալ պատարագից հետո։
Նա մտածեց, որ Աստված երևի նկատել էր իր ներկայությունը եկեղեցում, և որ ժամանակն է աղոթելու։ Նա ձեռքերը ագուցեց և, նայելով Աստվածամոր գրկի Մանկանը, մտքում կազմեց այն մարդկանց ցուցակը, որոնց համար պետք է աղոթեր։
Ավանդատանը Տեր Խորենը կանգ առավ ծխական խորհրդի նախկին անդամներին պատկերող խմբակային լուսանկարի առջև։ Ավանդատան երկու պատերին փակցված էին մոտ քսան այդպիսի լուսանկարներ, որոնք տեղադրված էին սադափով զարդարված փայտյա շրջանակների մեջ։ Քահանան հիշում էր գերեզմանատան նոճիների տակ հանգչող խորհրդի տասներկու անդամներից յուրաքանչյուրի անունը։ Նա շոյեց կրծքին փռված խիտ մորուքը։ Լուսանկարի շրջանակի ապակին արտացոլում էր կաղնու փայտից երկարավուն սեղանի շուրջ անշարժ և լուռ նստած մարդկանց։
Սեղանի վերին ծայրին նստած էր Հաջի Հարութը, ծխի հնագույն անդամներից ավագը։ Նրա անվանը հավելված «հաջի» մասնիկը ցույց էր տալիս, որ նա ուխտագնացություն էր կատարել դեպի Երուսաղեմ և ընկղմվել էր Հորդանանի ջրերի մեջ այն վայրում, ուր Սուրբ Կարապետը մկրտել էր Քրիստոսին։ Նրա կողքին խոշոր կալվածատեր Զավենը, որը հայտնի էր իր ազնվությամբ և մեծահոգությամբ, կախել էր գլուխը և փակել աչքերը՝ կարծես քնած լիներ։ Արան, որի օծանելիքի բույրը տարածվել էր սենյակով մեկ, ուշադիր նայում էր պատի մողեսին։ Նա մտածում էր, որ նախորդ ժողովի ժամանակ խորհուրդը որոշել էր վերանորոգել ավանդատունը։ Սակայն ո՞վ էր դրա մասին մտածում այսօր։ Սեղանի մյուս կողմում Սարգիս Զորյանը՝ ուսուցիչը, որը ստանձնել էր նաև գգեստապետի և սարկավագի պարտականությունները, խզբզում էր ծոցատետրի մեջ։ Նրա անմիջական հարևանը աչքը չէր կտրում քահանայից։ Շիրակ Թևոնյանն էր, որին Սարգիսն իր նախաձեռնությամբ հրավիրել էր այս հատուկ ժողովին։
Այդ նախաձեռնության նկատմամբ իր անհամաձայնությունն ընդգծելու համար էր, որ քահանան համառորեն դեմքով չէր դառնում դեպի սեղանը։ Շիրակը չպետք է այդտեղ լիներ։ Քահանան, ինչպես և Սվասի քաղաքացիների մեծամասնությունը, համարում էր, որ ապստամբների գործունեությունն առիթ էր տալիս կառավարությանը կոշտացնելու իր վերաբերմունքը հայերի նկատմամբ։ Ուսուցիչը տրամագծորեն հակառակ կարծիքի էր։ Հիմա խնդիրն է՛լ ավելի էր բարդանում։ Շիրակի ներկայությունն այս վայրում վտանգում էր նրանց բոլորի վիճակը։ Այդ տաքգլուխը միայն հոգս էր պատճառելու, իսկ իրենց բեռն արդեն անտանելի էր։ Գոնե նավապետ Արմենը շուտ գար, և իրենք հնարավորինս շուտ ավարտեին...
Քահանան մոտեցավ ավանդատան խորքի պատի մոտ շարված երեք պահարաններին, բացեց առաջինը, հանեց պատարագի զգեստավորությունը։ Նա զգում էր Շիրակ Թևոնյանի հայացքն իր ծոծրակին՝ շատ ուշադիր հայացք, որն անհանգստացնում էր։ Նրան թվում էր, թե Շիրակը գուշակում էր իր մտքերը և բացահայտել էր այն, ինչ նա թաքցնում էր կնոջից և ծխի անդամներից՝ իր լիակատար հուսահատությունը։ Օ՜, Տեր Խորենը չէր ընկրկի, հակառակը՝ նա իր քաջությամբ օրինակ կծառայեր հոտի համար, կքարոզեր հույս ու համառություն, սակայն ինքն իրեն չէր կարող համոզել։ Նրան հետապնդում էր Քրիստոսի խոսքը. «Հայր իմ, եթե կարելի է, թող այս բաժակը ինձնից հեռու անցնի»։ Այդ բաժակը։ Այսօր Աստված այն հրամցնում էր մի ամբողջ ժողովրդի, ոչ թե Մարդ Աստծուն, այլ ընտանիքի մայրերին, գյուղացիներին, առևտրականներին, արհեստավորներին։ Ունե՞ր նա այդ իրավունքը։ Թեքե՞լ էր նա արդյոք իր դեմքը հայերից, որոնք սակայն պաշտում էին նրա անունը։ Ուրեմն նա դեռևս մարտիրոսների կարի՞քն ուներ։ Քահանայի գլխում գրեթե սրբապիղծ մտքեր էին ծագում, որոնք նա քշում էր կրկնելով. «Թող քո կամքը կատարվի։ Հարվածիր ինձ, բայց խնայիր մնացածներին»։
Մանուկ հասակից Տեր Խորենը երազել էր սովորել Երուսաղեմի ճեմարանում և վարդապետ դառնալ։ Նրա հայրը, որը ժամագործ էր Յոզղաթում, խրախուսում էր իր յոթ զավակներից ավագի այդ ցանկությունը։ Սակայն քանի մոտենում էր մեկնելու ժամանակը, Խորենի վճռականությունը թուլանում էր, քանի որ հարևանուհի Մարիամի հանդեպ նրա սերը հարցականի տակ էր դնում նրա վճիռը։ Ի վերջո, Խորենը գերադասեց ամուսնանալ նրա հետ։ Այսպիսով հաշտեցնելով իր սերը Աստծու և կնոջ հանդեպ՝ նա դատապարտված էր ամբողջ կյանքի ընթացքում քահանա մնալ և զրկվում էր Հայոց Առաքելական եկեղեցու նվիրապետության մեջ բարձր դիրք գրավելուց։ Այդուհանդերձ, որևէ ծխում քահանայի պաշտոնը համապատասխանում էր նրա ձգտումներին։ Նա ցանկանում էր Աստծու կամքի գործիքը լինել այն մարդկանց շրջանում, որոնց միշտ ճանաչել էր, կիսել նրանց ուրախություններն ու վշտերը, ապրել նրանց շրջապատում այնպես, ինչպես հովիվն է ապրում իրեն վստահված հոտի հետ միասին։
Նա երեսուներեք տարեկան էր 1894 թ. հայկական ջարդերի ժամանակ, որոնց հետևանքով Անատոլիայում և Կիլիկիայում երեք տարի շարունակ արյուն էր հեղվում։ Տաքարյուն երիտասարդ քահանան քաջաբար կռվել էր իր հոտի բազմաթիվ անդամներին փրկելու համար։ Հիսունչորս տարեկանում նա այլևս ուժ չուներ պայքարելու, առավել ևս, որ այն, ինչ նախապատրաստվում էր, բոլորովին այլ բնույթ ուներ։ Այն, ինչ կատարվում էր հիմա, սպանության մոլուցքի տարերային և մեկուսի բռնկում չէր. որը կարելի էր վերագրել մոլեռանդությանը և սահմանափակ մտահորիզոն ունեցող զինվորականությանը, այլ կառավարության պաշտոնական քաղաքականությունն էր, որի ամենաչնչին մանրամասները ծրագրավորված էին և կատարվում էին ծրագրի ծավալին համապատասխանող միջոցներով։ Դա նրա ենթադրությունները չէին։ Նա գիտեր դա հավաստի աղբյուրից։ Սվասի շվեյցարական մանկատան տնօրեն Ռոզլեր քահանան նախօրեին Տեր Խորենին էր պատմել այն, ինչ իմացել էր բողոքական մի միսիոներից, որը եկել էր Մալաթիայից։ Տեր Խորենն այդ նորությունը հայտնել էր միայն իր կնոջը, որից նա պահանջել էր լռություն պահպանել։ Նրանք երկուսն էլ կարծում էին, որ փրկություն չկա, և որ իրենք բոլորը կարող էին հույս դնել միայն Աստծու ողորմածության վրա։ Հենց այդ խոնարհությունն էր, որ Շիրակը գուշակել էր քահանայի վարքագծում։
Դուռը բացվեց, և ավանդատուն մտավ Արմեն Սուրմելյանը։ Նա զարմացավ՝ տեսնելով, որ ներկա էին խորհրդի միայն չորս անդամները։ Նա նայեց իր ժամացույցին և տեսավ, որ եկել էր չորս րոպե ուշացումով։ Խորհրդի նիստի մասին հայտնել էին ընդամենը մեկ ժամ առաջ, և դա էր, անկասկած, բացակայությունների պատճառը։ Արմենը ծխական խորհրդի ակտիվ անդամներից էր և նույնիսկ եթե երբեմն իրեն բուռն էր պահում և իր կարծիքն էր հայտնում առանց խնայելու մարդկանց ինքնասիրությունը, այդուհանդերձ նրա կարծիքը հարգում էին։ Կրթության պակասը նա լրացնում էր սուր խելքով և ողջամտությամբ, որը նրան հնարավորություն էր տալիս դասեր քաղել իր կենսափորձից և տարբեր ազգերին և տարբեր խավերին պատկանող մարդկանց հետ շփումներից։
Նա պտտվեց սեղանի շուրջը, ձեռքեր սեղմեց, ոմանց հետ գրկախառնվեց։ Նա աչքերին չէր հավատում։ Շիրակ Թևոնյան։ Այդ անունն առասպելական էր դարձել շրջանում։ Նա իր մարդկանց հետ, որոնք իրենց «քաջեր» էին անվանում, հերոսական արարքներ էր գործել պաշտպանելով ռազմաճակատին մոտ գտնվող գյուղերը օսմանյան դասալիքների թալանից։ Շատ պատմություններ էին շրջում, ուր պատմում էին նրա քաջագործությունների մասին, հարձակումներ բանակի պահակախմբերի վրա, մարտեր ավազակախմբերի հետ, վտանգի մեջ գտնվող հայերի փրկություն։ Պատմություններն իհարկե չափազանցված էին։ Ունկնդիրների ցանկությանը ընդառաջելով՝ ամեն ասացող զարդարում էր իրականությունը մանրամասներ ավելացնելով, ձևափոխում էր չափից ավելի առօրեական հանգուցալուծումները։ Ամեն դեպքում այդ պատմությունները հիմնված էին իրական փաստերի վրա, և Արմենը հիանում էր այդ երիտասարդներով, ողջունում էր նրանց վարքագիծը։
Նա նստեց Շիրակից հեռու, սեղանի հանդիպակաց կողմում, որպեսզի վերջինս անընդհատ լիներ իր տեսադաշտում։ Նա սովորական արտաքին ուներ. միջահասակ, նուրբ դեմքով, մազերը հետ սանրած, երկար բեղեր դեպի վեր ոլորած ծայրերով։ Ապստամբին հեշտությամբ կարելի էր հովվի հետ շփոթել, քանի որ արևից և քամուց նրա մաշկը սևացել էր։ Սակայն նրա աչքերն այրվում էին ներքին կրակից, երիտասարդը լարված էր զսպանակի պես, և նվազագույն ցնցումը կարող էր այդ զսպանակը գործի դնել։
Տեր Խորենը նստեց սեղանի գլխին՝ Հաջի Հարութի դեմ դիմաց։ Կարիք չկար ճշտելու այդ հանդիպման նպատակը։ Բոլորին մտահոգում էր միայն մեկ հարց։ Նրանք միմյանց նայեցին։ Ո՞վ էր կոտրելու սառույցը։ Սովորաբար քահանան աղոթում էր, հետո ուսուցիչը հրապարակում էր օրակարգը։ Տեր Խորենը լուռ էր։ Նա հնարավորինս հետաձգում էր պահը, երբ մնացածներին պետք է հաղորդեր այն ամենը, ինչ լսել էր Ռոզլեր քահանայից։ Ինչ վերաբերում է Սարգիս Զորյանին, ապա նա ընկղմված էր իր ծոցատետրում արված խզբզոցների հայեցության մեջ։ Բոլորը հայացքները հառեցին խորհրդի նախագահ Հաջի Հարութի վրա։ Ավագը նստել էր իր աթոռի ծայրին, ձեռքերը դրել էր ձեռնափայտի գլխիկին և ճոճվում էր։ Քանի որ նա գրեթե կույր էր, ապա չէր նկատել, որ բոլորի ուշադրության կենտրոնում էր։ Բոլորին թվաց, որ Շիրակը խոսելու էր։ Սակայն նա իրեն զսպեց, գերադասելով հնարավորություն տալ մնացածներին իրենց կարծիքն արտահայտելու, որպեսզի ինքը հնարավորություն ունենար նրանց մասին կարծիք կազմելու և ծանոթանալու նրանց դիրքորոշմանը։
Լռությունը ծանրանում էր։ Նավապետ Արմենն իրավիճակը ծիծաղելի էր համարում։ Նա նախ մատները ճտճտացրեց, հետո գլուխը ձգելով՝ հերթով նայեց յուրաքանչյուրի դեմքին.
― Դե լավ, քանի որ ոչ ոք ոչինչ չունի ասելու, դադարեցնենք նիստը և գնանք աղոթելու,– հայտարարեց նա սրտնեղելով։
Ոչ ոք չարձագանքեց, և նա շարունակեց.
― Բառի՞ց եք վախենում։ Տեղահանություն։ Ահա, արտասանվեց։ Իսկ հիմա՝ ի՞նչ ենք անելու։
Արմենը նայում էր Շիրակին։ Հարցը փաստորեն հասցեագրված էր նրան։ Երիտասարդը անվրդով էր։ Զավենը, թևի կճատը սեղանին հենելով, կոկորդը մաքրեց։ Նա իրեն միշտ տեր ու տիրական էր զգացել Հալիսի ափին անհիշելի ժամանակներից իր տոհմին պատկանող հողերի վրա և չէր կարողանում հասկանալ, որ իրեն այդ հողերից ուզում էին քշել։ Նրա կարծիքով՝ փողը կարող էր ամեն ինչ կարգավորել։
― Մենք անկասկած զուր տեղն ենք անհանգստանում։ Տեղահանության հրամանը մեզ վախեցնելու ձև է։ Մեզ սկզբում վախեցնում են, հետո մի նոր հարկ են գանձում։ Դա գլխագնի պես բան է, որը մենք պատրաստակամությամբ վճարում ենք, և դեռ երջանիկ ենք լինում, որ այդքան էժան ենք պրծել։ Ես կվճարեմ այն ընտանիքների համար, որոնք ի վիճակի չեն։
Ուսուցիչն ու Արմենը հանդիմանական հայացք նետեցին նրա վրա։ Տեր Խորենն ազդվեց այդ միամտությունից, ուր նա նշմարում էր թեկուզ աննշան հույս պահպանելու հզոր մղում։ Դա ծխականների մի զգալի մասի դիրքորոշումն էր։ Նա սարսռաց մտածելով, որ նրանց լուսավորելու անշնորհակալ գործը իր ուսերին էր դրված։
Արան գլուխն էր քորում։ Նրա ադամախնձորը բարձրանում և իջնում էր.
― Ես Զավենի հետ համաձայն չեմ,– ասաց նա։– Սակայն ոչինչ չի վկայում, որ տեղահանության մասին հրամանը կկիրառվի Սվասում, ուր մենք, այնուամենայնիվ, երեսուն հազար ենք։
― Իսկ ինչո՞ւ չպետք է կիրառվի,– հարցրեց Արմենը հեգնական տոնով։
Արան, որի մականունն էր նաև «Կոչկիրի վարսավիր», չնայած, որ նա հեռացել էր այդ գյուղից մի տասը տարի առաջ Սվասում հաստատվելու համար, բազմաթիվ մահմեդական այցելուներ ուներ։
― Մենք այստեղ բազմաթիվ մահմեդական բարեկամներ ունենք, և նրանք այդ բանը թույլ չեն տա։ Դա կաղքատացնի քաղաքը և ամբողջ գավառը, և նրանք դա գիտեն։
― Նա իրավացի է,– համաձայնեց Զավենը։– Շրջանի տնտեսությանը հիմնականում մեզ վրա է հենվում։ Նրանք խիղճ չունեն, բայց խելոք են։ Թուրքերը կպաշտպանեն իրենց շահերը։
Արմենը, բարկանալով, ձեռքը սեղանին խփեց.
― Դուք կարծում եք, որ դա նրանց կկանգնեցնի՞։ Դուք կարճ հիշողություն ունեք։ Կարիք կա՞, արդյոք, որ ես թվարկեմ վերջին քսան տարիների ընթացքում մեզ պատուհասած անարդարություններն ու դժբախտությունները։
Շիրակը համաձայնության նշան արեց, որը շոյեց նավապետի ինքնասիրությունը։ Զավենը ծամածռվեց և ուսերը թոթվեց.
― Վիրավորանքներ մեր ժողովուրդը շատ է տարել, սակայն մենք դրանցից չենք մեռել։
― Վիրավորանքնե՞ր,– բացականչեց ուսուցիչը վրդովված։― Ադանայի երեսուն հազար զոհերը 1909 թ., 1894-95 թթ. երեք հարյուր հազար զոհերը, դուք դա վիրավորա՞նք եք անվանում։
Զավենը մեղավոր տեսքով գլուխը կախեց։ Քահանան հանդարտեցնող շարժումներ արեց։ Նա իրեն մեղավոր էր զգում, որ ստիպում էր իր բարեկամներին պարապ վեճեր վարել՝ ճշմարտությունը նրանց բացահայտելու փոխարեն։ Արան փորձեց ժամանակ շահել.
― Մեզ հավաստիացնում են, որ այդ տեղահանությունը ժամանակավոր միջոցառում է և որ...
Ուսուցիչը նրան ընդհատեց.
― Եվ որ նրանք մեզ նոր գյուղերում կտեղավորեն։ Ես ուսումնասիրել եմ քարտեզները։ Դու գիտե՞ս, թե ուր են նրանքուզում մեզ տեղափոխել։ Եփրատի ավազանի ճահիճները և Սիրիական անապատ, որից խուսափում են նույնիսկ քոչվոր բեդվինները։ Եվ, բացի դրանից, վերջ տուր «տեղահանության» մասին խոսել, մեզ ուզում են քշել։ Նույնիսկ ավելի վատ...
Զավենը մեղավոր տեսքով գլուխը կախեց։ Քահանան հանդարտեցնող շարժումներ արեց։ Նա իրեն մեղավոր էր զգում, որ ստիպում էր իր բարեկամներին պարապ վեճեր վարել՝ ճշմարտությունը նրանց բացահայտելու փոխարեն։ Արան փորձեց ժամանակ շահել.
― Մեզ հավաստիացնում են, որ այդ տեղահանությունը ժամանակավոր միջոցառում է և որ...
Ուսուցիչը նրան ընդհատեց.
― Եվ որ նրանք մեզ նոր գյուղերում կտեղավորեն։ Ես ուսումնասիրել եմ քարտեզները։ Դու գիտե՞ս, թե ուր են նրանքուզում մեզ տեղափոխել։ Եփրատի ավազանի ճահիճները և Սիրիական անապատ, որից խուսափում են նույնիսկ քոչվոր բեդվինները։ Եվ, բացի դրանից, վերջ տուր «տեղահանության» մասին խոսել, մեզ ուզում են քշել։ Նույնիսկ ավելի վատ...
Սարգիս Զորյանը տեղեկացել էր իրավիճակին մեկ ժամ առաջ։ Նրա զարմիկներից մեկը «Քաջերի» ջոկատում էր և Շիրակ Թևոնյանը նրան էր դիմել ուսուցչի օգնությունը ստանալու համար։ Սարգիսն այժմ համամիտ էր ապստամբների ղեկավարի հետ և կողմնակից էր այն ծրագրին, որը վերջինս իրեն էր ներկայացրել։ Չորս ամսականից մինչև տասնհինգ տարեկան տասնմեկ երեխաների հայր լինելով, նա չէր կարողանում նրանց պատկերացնել Շիրակի նկարագրած մահվան քարավաններում։ Նա չէր ուզում նաև, որ իր աշակերտներն այդ բախտին արժանանային։ Եվ այդ պատճառով ուսուցիչը պատրաստ էր ամեն ինչի։
Իր անդամահատած ձեռքը մերսելով, Զավենը նորից հազաց։
― Հաջի Հարութ,– ասաց նա,– դուք գավառապետ Մումթազ բեյի մտերիմն եք։ Նա միշտ բարյացակամ է եղել հայերի նկատմամբ։ Դուք չէի՞ք կարող նրան հանդիպել։
Ավագի կնճռոտ դեմքն էլ ավելի թոշնեց, և ծխախոտից դեղնած բեղը բարձրացավ։ Նա դանդաղ էր խոսում, կարծես ամեն բառը կշռեր։
― Ժամանակները փոխվել են, իմ խեղճ Զավեն։ Մումթազ բեյը կորցրել է մայրաքաղաքի ղեկավարների վստահությունը և զորաշարժի ազատության չունի։
― Իսկ Ֆաքրի փաշա՞ն,– կրկին հարցրեց Զավենը գրեթե աղերսող ձայնով։– Նա արդարամիտ և լավ մարդ է։
― Չնայած նրան, որ փաշան շրջանի զորքերի հրամանատարն է, սակայն հրամանները Կոստանդնուպոլսից է ստանում։ Եվ քանի որ նա չի ցանկանա կորցնել գեներալի իր կոչումը...
Հաջի Հարութը բարձր հառաչեց և ավելացրեց հուսահատ ձայնով.
― Բարեկամներ, իրավիճակին շիտակ նայեք. մենք միայնակ ենք, մեն-մենակ։
Նա լռեց՝ շարունակելով գլուխը տմբտմբացնել։ Արան նշան արեց, որ ուզում էր խոսել։ Մտածելուց հետո նա ստիպված էր հրաժարվել իր լավատեսությունից։
― Հաջի Հարութը դժբախտաբար իրավացի է։ Իմ գործընկեր Հասանը՝ վարսավիր-թլփատողը, ինձ ասաց, որ Սվասում շատ նոր դեմքեր են հայտնվել, մայրաքաղաքից եկած գործակալներ։ Ոչ ոք ոչ մեկին չի հավատում։ Ըստ պաշտոնական կարգադրության՝ այն մահմեդականները, ովքեր կպաշտպանեն կամ կթաքցնեն հայերին, դատարանի առջև կկանգնեն։
Արմենը շուրջը նայեց. Արան ու Զավենը մռայլ էին, Հաջի Հարութը կարծես տխուր երազի մեջ էր ընկղմվել։ Դա իր բացատրությունն ուներ։ Սակայն ուսուցչի ու քահանայի վարքագիծը նրան անհանգստացնում էր։ Տեր Խորենը, որը փախցնում էր հայացքը, երեխայի էր նմանվում, որը պատրաստ էր իր մեղքը խոստովանելու։ Ինչ վերաբերում է Սարգիս Զորյանին, որը սովորաբար հանդարտ էր ու ծանրակշիռ, ապա նա չէր կարողանում աթոռին հանգիստ նստել, կարծես անհամբեր սպասեր ինչ-որ իրադարձության։ Այս երկուսն ինչ-որ բան էին թաքցնում։ Եվ Արմենը դիմեց հենց այդ երկուսին.
― Որևէ մեկը նոր տեղեկություններ չունի՞ մեզ հաղորդելու։
― Ես,– պատասխանեց Շիրակ Թևոնյանը։– Ես խոսք ես խնդրում։
Տեր Խորենը գլխով արեց։ Շիրակը մոտեցավ, հենվեց սեղանին և տասնհինգ րոպե շարունակ պատմում էր այն ողբերգության մասին, որ ապրում էին հայերը Անատոլիայի գրեթե ողջ տարածքում, ավերված գյուղեր, տեղահանվածների շարասյուններ, որոնք քայլում էին օրեր շարունակ առանց ուտելու և խմելու։ Նա բազմաթիվ, հաճախ մռայլ մանրամասներ էր վկայակոչում, որոնք անիմաստ էր համարել Վարդան Պալյանին հաղորդել։ Սամսունի եպիսկոպոսի ոտքերը մեխել էին, ինչպես ձիուն պայտելիս։ Սև ծովի առափնյա բնակիչներին նավ էին նստեցնում՝ խորքում խորտակելու համար։ Խարբերդի մոտ ոստիկանները հարյուրավոր կանանց և երեխաների ձորն էին նետել։ Այլուր տանջում էին, ողջակիզում, գնդակահարում։ Նրա ձայնը դողում էր զսպված կատաղությունից, իսկ ապշահար ունկնդիրների աչքերին արցունքներ կային։ Ժամանակ առ ժամանակ վրդովմունքի և զզվանքի բացականչություններ էին լսվում։ Չնայած իր վշտին, քահանան թեթևության էր զգում, որ ինքը ստիպված չէր բացահայտություններ անել։
Սարգիս Զորյանը Շիրակին էր լսում նույն վրդովմունքով, ինչ առաջին անգամ։ Երբ երիտասարդը լռեց, համատարած ընկճվածություն էր տիրում։ Այլևս հնարավոր չէր ինքնախաբեությամբ զբաղվել և հույսեր փայփայել։ Լսածը հազար անգամ ավելի սարսափելի էր, քան այն, ինչից իրենք թաքուն վախենում էին։ Նրանք տեսնում էին, թե ինչպես են ազգովի ընկղմված մղձավանջի մեջ, և յուրաքանչյուրը դողում էր իր սիրած էակների համար։ Արմենը չէր մտածում ոչ կնոջ, ոչ էլ իր մասին, այլ եկեղեցում սպասող Թովմասի և իրենից ձու գնող երեխաների մասին։
― Աստված լքել է մեզ,– մրմնջաց վարսավիրը մռայլ տոնով։
Քահանան նրան մեղմորեն հանդիմանեց, քանի որ այդ միտքն այցելել էր նաև իրեն։
― Արա, Արա։
― Ես իրավացի եմ,― բղավեց Արան։– Ինչո՞ւ է նա նման բան թույլ տալիս։ Իսկ դուք, որ նրա ներկայացուցիչն եք, ի՞նչ խորհուրդ կտաք մեզ։ Աղոթե՞լ։
Հաջի Հարութն իր գավազանը գետնին խփեց։
― Արա։ Այդպես չեն խոսում քահանայի հետ։ Եթե դու առաջարկ չունես, ապա լռիր։
― Իսկ դո՞ւք, Հաջի,– պատասխանեց վարսավիրը թունոտ ձայնով,– դուք ի՞նչ առաջարկ ունեք։
Ծերունին չպատասխանեց։ Արմենը մտածեց, որ նա նույնպես ցնցված էր այդ ամենից։ Նա սեղմեց վարսավիրի թևը նրան հանգստացնելու համար.
― Բղավելը չի օգնի։
― Ես վեց զավակ ունեմ,– շշնջաց Արան ու հեկեկաց։
― Երեխաներ կամ թոռներ բոլորս էլ ունենք,– պատասխանեց նավապետ Արմենը։
Սարգիս Զորյանը աղմուկով հրելով իր աթոռը՝ վեր կացավ։ Նրա աչքերն անսովոր կերպով փայլում էին։ Հանդիսավոր ձայնով նա հայտարարեց.
― Մենք պետք է դիմադրենք։ Հանուն մեր երեխաների։ Հանուն ծերերի, հանուն կանանց։
Հանկարծակիի եկած քահանան, վարսավիրը, Հաջի Հարութն ու Զավենը նրան նայեցին՝ չհավատալով իրենց ականջներին։ Ուրախանալով, որ վերջապես ինչ-որ մեկը գաղափար է առաջ քաշում, որը կարող էր որոշակի գործողության բերել, Արմենը հարցրեց.
― Դիմադրե՞լ։ Ինչպե՞ս։ Բացատրեք։
― Գաղափարը Շիրակ Թևոնյանինն է։ Լսենք նրան։
Շիրակը սկսեց շրջել սեղանի շուրջը։ Նա չէր պատրաստվում շարադրել ամբողջ Հայաստանի ազատագրման իր ծրագիրը։ Այս պարզունակ մարդիկ ոչինչ չէին հասկանում քաղաքականությունից, նրանք կարող էին հասկանալ միայն այն, ինչ անմիջականորեն իրենց էր վերաբերում։ Նա ոգեշնչվեց.
― Սվասում ամեն ինչ կորած չէ։ Հարկավոր է կազմակերպել հայկական թաղի պաշտպանությունը, բարիկադներ կառուցել, զենք վերցնել։ Ես ձեզ կօգնեմ իմ մարդկանց հետ միասին։ Նրանք արդեն թափանցում են քաղաք։
Արմենը կզակն էր տրորում և հաշվարկում հաջողության հասնելու իրենց հնարավորությունները։
― Զե՞նքը...
Զավենը նրան ընդհատեց.
― Դա խելահեղություն է։
Ուսուցիչը դիմելով հարուստ հողատիրոջը մարտաշունչ վրա տվեց.
― Ի՞նչ ես անելու։ Թողությո՞ւն ես գնելու։ Մահմեդականությո՞ւն ես ընդունելու մաշկդ փրկելու համար։
Զավենի կլոր դեմքը շիկնեց, նա իր կճատը մեկնեց Սարգիս Զորյանի ուղղությամբ և ոռնաց.
― Ես քեզ արգելում եմ։ Չգիտեմ, թե ինչն է ինձ զսպում, որ ես քեզ...
― Զավակներս, գավակներս,– մրմնջաց քահանան։– Հանգստացեք։ Վեճերի ժամանակը չէ։
Ուսուցիչը նստեց, Զավենը խորը շունչ քաշեց հոգեկան հավասարակշռությունը վերականգնելու համար։
― Ես հասկանում եմ Զավենին,– ասաց քահանան։– Նա անհաջող ձևակերպեց իր միտքը, սակայն նա չի սխալվում։ Դիմադրելն անիմաստ է։
Հաջի Հարութն ու Զավենը պաշտպանեցին քահանայի տեսակետը։ Արմենը կարծես ներկա չլիներ, նա չէր արձագանքում։
― Միգուցե և խելահեղություն է,– ասաց Արմենը հեղինակավոր ձայնով,– սակայն մենք իրավունք չունենք ձեռքի մեկ շարժումով այն մի կողմ դնել։ Հարկավոր է քննարկել առաջարկությունը։
― Վերջապես խելամիտ մի խոսք,– ասաց ուսուցիչը։
Քահանան ընդդիմացավ.
― Հիշեք, որ բռնությունը բռնության է ծնում։ Եթե ապստամբենք, ապա կհաստատենք, որ կայսրության թշնամիներն ենք և կհեշտացնենք նրանց գործը։ Բանակը մեզ կջախջախի։
Շիրակը կանգնեց Հաջի Հարութի աթոռի հետևում, և ձեռքերը դրեց աթոռի թիկնակին։
― Հայր իմ,― ասաց նա,― դուք ինչ էլ անեք, միևնույնն է, մի քանի օրից ձեզ քշելու են այստեղից։ Զորքը գալիս է Սվաս ձեզ դեպի դժոխք ուղեկցելու համար։
― Դժոխք... Միևնույն է,― ասաց քահանան։― Իսկ այստեղ հետո դժոխք չի՞ լինելու։ Երկարատև պաշարում, վիրավորներ, զոհեր, սով, համաճարակ։ Մտածեք կանանց ու երեխաների մասին։
― Դա ավելի լավ է, քան տեղահանությունը,― ասաց ուսուցիչը ողբերգական ձայնով։– Ես կգերադասեմ տեսնել, թե ինչպես են իմ զավակները մեռնում գնդակից աչքիս առաջ, քան իմանալ, որ նրանք քարշ են գալիս ճանապարհներին և մեռնում սովից, ծարավից և ուժասպառությունից, կամ էլ շունչ են փչում ոստիկանի մտրակի հարվածների տակ։
― Դու սխալվում ես,― պատասխանեց քահանան։― Ապստամբության հետևանքով սկսված ճնշումները սարսափելի կլինեն և մեզնից ոչ մեկը կենդանի չի մնա։ Սվասի հայության լիակատար ոչնչացում է դա նշանակում։ Նույնիսկ եթե տեղահանության պայմանները անմարդկային լինեն, ապա, միևնույն է, բոլորը չեն մեռնի։ Դու չէի՞ր գերադասի, որ քո երեխաներից ոմանք ողջ մնային հիշատակդ կենդանի պահելու համար։
Ուսուցիչը մտածում էր։ Քահանայի փաստարկները Արմենին նույնպես ստիպեցին տատանվել։ Տեր Խորենը շարունակեց խուլ ձայնով՝ դիմելով ժողովի բոլոր մասնակիցներին։ Այն խոսքերը, որ նա արտասանում էր, իրեն ցավ էին պատճառում։
― Հիմա ամեն ինչ պարզ է։ Նրանք ուզում են ոչնչացնել մեր ժողովուրդը։ Վերապրելուց բացի մենք այլ խնդիր չունենք։ Ցանկացած գնով։ Եթե ուզում ենք, որ վաղը նոր բերք լինի, ապա չպետք է թույլ տանք, որ բոլոր սերմերը ոչնչանան։ Յուրաքանչյուրի պարտքն է ողջ մնալ։ Եվ եթե դրա համար անհրաժեշտ կլինի ուրացող ձևանալ, ապա Աստված մեզ կհասկանա։
― Տեր Խորեն,– բացականչեց վրդովված Հաջի Հարութը.– դո՞ւք եք խոսում ուրացման մասին։ Հոգևոր կյանքն ավելի կարևոր է, քան մարմնականը։ Ավելի լավ է հետևել Սուրբ Հռիփսիմեի և Սուրբ Գայանեի օրինակին, քան մերժել Ավետարանը։
― Եթե երկինքը լցվի հայ մարտիրոսներով, ապա ո՞վ պետք է աղոթի Աստծուն, Հիսուս Քրիստոսին և Աստվածամորը Անատոլիայում։
― Ես գտնում եմ, որ դուք շատ հեռատես եք, Տեր Խորեն,― ասաց Հաջի Հարութը և Շիրակի կողմը շրջվելով՝ շարունակեց.― Ես գերադասում եմ այս երիտասարդի խոսքերը։
Գոցեստից ոգևորվելով, Շիրակը դարձյալ սկսեց քայլել՝ թևերը թափահարելով։ Նրա դեմքին ժպիտ հայտնվեց, և նա հանգիստ էր ձևանում։
― Իմ բարեկամ Սարգիս Զորյանը պատրաստ է կռվելու, քանի դեռ Սվասում գեթ մեկ ողջ հայ կմնա, իսկ Տեր Խորենն արդեն տեսնում է, թե ինչպես ենք մենք բոլորս դավանափոխ լինում։
Նա ձեռքի շարժումով լռեցրեց երկու հիշատակված տղամարդկանց, որոնք փորձում էին բողոքել, և շարունակեց.
― Ես զարմանում եմ, որ նրանցից ոչ մեկը չի էլ մտածում, որ մենք կարող ենք հաղթել։ Սյլուր հայերը դիմադրել են և հաջողության են հասել։
― Կարող է պատահել...– համաձայնեց Տեր Խորենը մռայլ ձայնով,― սակայն դա հրաշք է։
Նավապետ Արմենը բռունցքով հարվածեց իր ձեռքին.
― Ոչ, հրաշք չէ։ Հիշեք ասացվածքը. նախ՝ ինքդ օգնիր քեզ, եթե ուզում ես, որ Աստված քեզ օգնության գա։ Հիշեք զեյթունցիներին։ Շիրակն իրավացի է, չի կարելի թույլ տալ, որ քեզ մորթեն ոչխարի պես։
Ոգեշնչվելով՝ Շիրակը շարունակեց.
― Մենք կհաղթենք։ Վանում հայերը մեկ ամիս շարունակ դիմադրեցին օսմանյան զորքերին և լեռնցի վարձկաններին, և, ի վերջո, ռուսները նրանց օգնության եկան։ Հիմա նրանք ազատ են, և Վանում տեղահանություններ չկան։
Այդ խոսքերը կարծես չէին համոզել Հաջի Հարութին և նա ժխտական նշաններ էր անում.
― Ռուսներն այստեղից հեռու են։ Քանի՞ կիլոմետրի վրա են, Սարգիս։
― Դե... Ավելի քան վեց հարյուր,– կմկմաց ուսուցիչը՝ սրտնեղելով այդ հարցից։
Զավենն ուսերը թոթվեց.
― Էհ։ Իսկ ըստ տեղեկությունների նրանք նահանջում են։
― Մենք մենակ էլ գործը գլուխ կբերենք,– հաստատեց Շիրակը։– Շրջանում ես շատ «քաջեր» ունեմ։ Մենք բոլորս այստեղ կհավաքվենք, մենք հրացաններ ունենք և արիություն։ Սակայն անհրաժեշտ է, որ ողջ բնակչությունը մեր օրինակին հետևի։ Դուք՝ ավագանին և աչքի ընկնող քաղաքացիներդ պետք է նրանց համոզեք։
― Ի՞նչ պետք է նրանց համոզենք,– համբերությունը կորցրեց քահանան։,― Բանակի համար թիրա՞խ ծառայել։
― Ճիշտ է,― համաձայնեց Զավենը։– Սվասում մեծ զորամաս կա, իսկ թուրք ագգաբնակչությունը կօգնի բանակին։ Եվ վերջապես, զուր ժամանակ ենք վատնում. մենբ ընդամենը մի փոքր ծխի խորհուրդ ենք։ Նույնիսկ լրիվ կազմով չեք։ Մենք ոչինչ չենք կարող որոշել։
Արմենը փորձում էր հստակ պատկերացնել, թե ինչ էր պետք անել։ Այնքան բան պետք էր նախապատրաստել՝ սննդամթերք, դեղորայք, ապաստարաններ արկերի դեմ, պետք էր որոշել, որ փողոցները փակել, որտեղ պահակներ դնել։ Ամեն անգամ, երբ նա պատասխան էր գտնում, նոր խոչընդոտներ էին հայտնվում։ Քանի որ թաղամասը շատ բաց էր, այն շատ դժվար էր պաշտպանել։ Եվ նրա մտքում կասկած ծագեց, որը նա փորձում էր վանել։
― Բարդությանն այն է, որ մենք զենք չունենք,– ասաց նա՝ կաարծես պատասխանելով մի հարցի, որը ձևակերպել էր մտքում։– Ես չեմ խոսում գնդացիրների կամ թնդանոթների մասին, նույնիսկ հրացաններ չունենք։
Շիրակը պատրաստի պատասխան ուներ.
― Բանակն այստեղ զինամթերքի շատ մեծ պահեստ է ստեղծել։ Մենք կհարձակվենք զինանոցի վրա։ Նույնիսկ եթե այն լավ է պահպանվում, միևնույն է հարձակման անսպասելիությունը մեր օգտին կլինի։
― Մայոր Վարդանը կարող է մեզ օգնել։ Նա ծանոթ է այդ վայրին։
Այդ անունը հնչելուն պես Շիրակի դեմքին դժգոհություն հայտնվեց, որը չվրիպեց նավապետ Արմենի ուշադրությունից և անհանգստացրեց նրան։ Նա պնդեց.
― Մենք մայոր Վարդանի կարիքն ունենք։ Միայն նա կարող է ասել՝ հաջողության հասնելու հույս ունենք, թե ոչ։
― Մենք ժամանակ չունենք խորհրդակցելու բոլորի հետ, մայոր լինի, թե ուրիշ մեկը։ Անհրաժեշտ է ծրագիր կազմել և գործի անցնել հենց այս գիշեր։
Շիրակի մի քիչ կոպիտ պատասխանը Արմենին կասկած ներշնչեց։ Նա չմասնակցեց այն աղմուկին, որը սկսվեց այդ խոսքերից հետո։ Արան, սթափվելով, բռնեց Շիրակի կողմը։ Զավենը դեռևս տատանվում էր և գգույշ լինելու կոչ էր անում։ Քահանան այդ արկածախնդրությունը խելահեղ էր համարում։
― Յուրաքանչյուր վայրկյանը հաշվված է,― հաստատեց Սարգիս Զորյանը՝ լռություն պահանջելով։– Ահա թե ինչ կանենք մենք։
Նա գրպանից թուղթ հանեց, բացեց և, հարթեցնելով, փռեց սեղանին; Զինանոցի շրջակայքի իր գծած քարտեզն էր։ Շիրակ Թևոնյանը նայում էր նրա ուսի վրայից։
― Մոտեցեք,– ասաց ուսուցիչը մնացածներին։
Հաջի Հարութը նշան արեց, որ նստած մնան։ Նա բարձրացրեց ցուցամատը։ Նրա ձեռքը դողում էր, սակայն ձայնը կորցրել էր սովորական դողդոջը։ Նա դիմեց Սարգսին ու Շիրակին։
― Նախ, պատասխանեք մի հարցի։ Եթե դիմանանք երկու-երեք ամիս տևող պաշարմանը, ինչի՞ կհասնենք։
Շիրակն ու Սարգիսը միմյանց նայեցին՝ պատասխան փնտրելով։ Ավագը շարունակեց.
― Երբ սպառվի զինամթերքը, սննդամթերքը, ապա ոչ ոք մեզ օգնության չի գա։ Ռուսական բանակի հարձակումը կասեցվել է, ֆրանսիացիները, անգլիացիները հեռու են։ Մենք մեկուսացված ենք։ Շրջափակված։
Հաջի Հարութի խոսքերը սթափեցնող ազդեցություն ունեցան ժողովի մասնակիցների վրա։ Զսպելով իր անհամբերությունը՝ ուսուցիչը խոսեց այնպես, ինչպես խոսում էր իր աշակերտի հետ, երբ նրանք չէին հասկանում ակնհայտ բաներ.
― Մենք կմտածենք։ Հաջի Հարութ, իսկ դուք ի՞նչ լուծում եք առաջարկում։
― Ոչ մի լուծում,– համաձայնեց ավագը։– Ես չեմ ասում, որ դուք սխալվում եք, սակայն ձեր շտապողականությունն ինձ անհանգստացնում է։
Ավագը բարձրաձայնեց այն, ինչի մասին մտածում էր Արմենը, որն ավելացրեց.
― Տեղահանությունը մի քանի ժամից չի սկսվելու։ Պետք է լրջորեն մտածել։ Հարկավոր է այս ամենի մասին հայտնել Սվասի մեծ խորհրդին։
― Ես հենց դրա մասին էի խոսում,– հաստատեց Զավենը
― Ես համաձայն եմ նավապետ Արմենի և Զավենի հետ,– ասաց Տեր Խորենը։ Մենք պետք է խորհրդակցենք այլ ծխերի քահանաների և խորհուրդների հետ, լսենք նրանց, ովքեր մայոր Վարդանի պես մեզ կարող են լրացուցիչ տեղեկություններ հաղորդել։
― Դարձյա՞լ հապաղենք,– դժգոհեց ուսուցիչը, որը գործի անցնելու կարիք էր գզում։
― Դու ուզում ես, որ մենք յոթ հոգո՞վ վճռենք Սվասի մեր բոլոր համաքաղաքացիների ճակատագիրը,– զարմացավ Արմենը։― Ի՞նչ իրավունքով։
Սարգիս Զորյանը միշտ եղել էր ժողովրդավարության ջատագով, և Արմենի հարցը նրան հանկարծակիի բերեց։ Նա այլայլվեց և, ժխտական շարժում անելով, փլվեց աթոռին։ Շիրակը սեղմեց բռունցքները, նա միայնակ էր մնացել։
― Ուրե՞մն,– հարցրեց նա՝ զննելով իրեն նայող մարդկանց դեմքերը։
Հաջի Հարութը նայեց մնացաածներին։ Նա նրանց բավականաչափ լավ էր ճանաչում, որպեսզի հասկանար, որ հասունացել էր համաձայնության գալու պահը։
― Մենք կհավաքենք մեծ խորհուրդը և քաղաքի ազդեցիկ մարդկանց հենց այսօր՝ կեսօրին,― ասաց նա։ Մինչ այդ գնանք աղոթելու, որ Տերը մեզ լուսավորի։
Նա դժվարությամբ ոտքի կանգնեց՝ հենվելով գավազանին և աթոռի մեջքին և դրանով ազդարարեց քննարկման ավարտը։ Շիրակը գլխով արեց։ Նա թշնամանք չէր զգում նրանց հանդեպ, միայն խղջահարություն։ Այս մարդիկ Սվասի բնակչության տիպարն էին և եթե փորձեր կապվել այլ խմբերի հետ, ապա կլսեր նույն կարծիքները, նույն վարքագծին ականատես կլիներ։ Նրանց պետք էր կանգնեցնել կատարված փաստի առջև, որպեսզի նրանք միանային այնպիսի գործողություններին, որոնք դուրս էին առօրեականություններից։ Հարկավոր էր նրանց փրկել իրենց կամքին հակառակ։
― Ես գիտեմ, թե ինձ ինչ է մնում անել,– ասաց նա՝ քայլերը դեպի գերեզմանատուն տանող դուռը ուղղելով։
Սարգիսը փորձեց հետևել նրան, սակայն Շիրակը նրան կասեցրեց։
― Մեր պայմանավորվածությունը չի փոխվում, ես քեզ կսպասեմ պատարագից հետո։
Ուսուցիչը մոտեցավ Տեր Խորենին և օգնեց նրան պատարագի հանդերձանքը հագնել։
― Հույս ունեմ, որ մենք չենք զղջա այս որոշման համար,– մրմնջաց նա։
Ոչ ոք չարձագանքեց։
Последний раз редактировалось Lusine1101 28 апр 2017, 12:59, всего редактировалось 14 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#4  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 13:10

Մաս 8


Թովմասը, հոգնելով Արմենին սպասելուց, մոտեցել էր ավազի մեջ տնկված մոմերին և հանգցնում էր մարող մոմերը։ Երբ կնքահայրը դուրս եկավ ավանդատնից, նա շտապ վերադարձավ իրենց նստարանի մոտ՝ թաքցնելով մոմով պատված մատերը։ Նա միակ երեխան էր տղամարդկանց հատկացված մասում՝ միջանցքի աջ կողմում։ Մնացած երեխաները նստած էին կանանց հետ եկեղեցու նավի ձախ կեսում։ Նավապետ Արմենը ծնկի իջավ Թովմասի կողքին և, դեմքը ափերի մեջ առնելով, փորձեց մեկուսանալ, իսկ Թովմասը երազկոտ տեսքով փորձում էր եկեղեցու սալահատակը ծածկող լաքաները նմանեցնել հեքիաթային կենդանիների։
Արմենը տոգորված էր անկարողության զգացումով և չէր կարողանում աղոթել։ Շիրակի նկարագրած ջարդերը վերակենդանացրել էին այն իրադարձությունները, որոնք նա փորձել էր ջնջել իր հիշողությունից. կապը կտրած ամբոխի դաժանությունն ու նենգությունը, հոշոտված մանուկների, գլխատված տղամարդկանց, այլանդակված կանանց դիերը։ Մի՞թե ոչինչ չէր կարելի անել, որպեսզի դա չկրկնվեր։ Նա իր կյանքն արդեն ապրել էր և պատրաստ էր իրեն զոհաբերել երիտասարդներին փրկելու համար, նրանց, ում Տեր Խորենը անվանեց ապագայի սերմնացան։ Որքան մտածում էր, այնքան Շիրակի և Սարգիս Զորյանի ծրագիրը անիրականանալի էր թվում։ Իսկ Սվասի աչքի ընկնող քաղաքացիների ժողովը ոչ մի էական բան տալ չէր կարող։ Բացի դրանից, նրան հուսահատեցնում էր Տեր Խորենի ինքնաբացարկը՝ «ամենքն իր համար», որ նա հայտարարեց քողարկված ձևով։ Դա նրան բնորոշ չէր։ Բոլոր փորձությունների ժամանակ նա հավատ և հոգեկան ուժ էր ցուցաբերել։ Քահանայի բարոյալքությունը պատճառաբանված էր, ուստի իրավիճակը պետք է որ հուսահատական լիներ։ Որպես նախկին ձկնորս՝ Արմենը մտածեց, որ հորիզոնը պատել են փոթորիկ գուշակող ամպերը, և որ իրենք չէին խուսափելու տառապանքից։ Նա Թովմասի ձեռքն իր ափի մեջ վերցրեց։
Լի օրվա պատարագի համար սովորականից շատ մարդ էր եկել եկեղեցի։ Կանայք և երեխաներ, սակայն կային նաև տղամարդիկ, որոնք փակել էին իրենց խանութները։ Նրանք աղոթքի հանդարտեցնող ազդեցության կարիքն ունեին և մտածում էին, որ կողք կողքի կանգնելով միմյանց կլիցքավորեին։ Վերջին նստարանին նստած էին Շիրակի հետ եկած տղամարդկանցից ութը, մեկը հսկում էր գերեզմանատունը, իսկ մյուսը բարձրացել էր զանգակատուն։ Նրանք գիշերով Սվաս էին եկել և թաքնվել վստահելի բարեկամների մոտ, ուր թողել էին իրենց հրացաններն ու փամփշտակալները, և հիմա զինված էին միայն հագուստի տակ թաքցրած ատրճանակներով։ Մնացածները պետք է նրանց միանային մութն ընկնելուն պես։ Նրանցից ոմանք աղոթում էին, ոմանք էլ ննջում։
Եկեղեցու շուրջը պտտվելուց հետո Շիրակը ներս մտավ։ Նա պայմանավորվել էր, որ դուրս էր գալու Սուրբ Մինաս եկեղեցուց ուսուցչի հետ միասին՝ խառնվելով հավատացյալներին։ Նա կանգնած էր եկեղեցու հետնամասում գտնվող պատշգամբի մութ անկյունում, որը կիրակի օրերը զբաղեցնում էր երգչախումբը, և զննում էր ներկաներին։ Գլխաբաց տղամարդիկ, գլխաշորերով կանայք, երեխաների անդադար շարժվող գլուխներ։ Կորացած ուսեր, հուսալքված ուրվագծեր։ Նա հանկարծ գիտակցեց, թե որքան էր սիրում այդ մարդկանց՝ իր ժողովրդին։ Մինչ այդ ինքը կռվել էր գաղափարների համար, անկերպարան նպատակի համար։ Մարդիկ նրա համար ավելի քիչ նշանակություն ունեին, քան նպատակը։ Հանկարծ նա հիշեց, արհեստանոցում աշխատող հորը, որն օրեցօր, տարեցտարի կրկնում էր նույն շարժումները։
Այդ պահին հայրը Շիրակին ավելի մոտ թվաց, քան այն ժամանակ, երբ իրենք աշխատում էին նույն սենյակում։ Նա ցանկություն զգաց նրան գրկել, իր սերն արտահայտել, անել այն, ինչ նա երբեք չէր արել։ Պատարագից հետո ինքը կխոսի այս ամբոխի հետ, երևակայելով, որ հայրը նրանց մեջ է։ Նա դեռևս չգիտեր, թե ինչ էր մնացել նրանց ասելու։ Նա անհավատ էր, նրա համար կրոնը զուտ մշակութային երևույթ էր, որը համախմբում էր հայ ժողովրդին և ծառայում էր նրա ազգային նպատակներին։ Նա հույս էր փայփայում, որ այս ծիսակատարության ընթացքում հրաշք տեղի կունենար՝ ներշնչում, կամ հայտնություն։ Ավանդատանը տեղի ունեցած վիճաբանությունից հետո Շիրակը հարցականի տակ էր առել դիմադրության իր ծրագիրը, որին այս քաղաքում ոչ ոք չէր անդամագրվի։ Ավանդատնից դուրս գալիս նա ստել էր. նա այդքան էլ լավ չէր պատկերացնում, թե ինչ պետք է արվեր։ Նա մտքում մի աղոթք մրմնջաց, որը նրա հիշողության մեջ հայտնվեց մանկության կցկտուր հիշողությունների հետ միասին։
Տեր Խորենը, վեղարը գլխիին, մտավ եկեղեցի։ Նրան էին հետևում Սարգիս Զորյանը և մի պատանի։ Փոքրավորն ու սարկավագը կրում էին կարմիր ժամաշապիկներ, որոնք քահանայի շուրջառի պես զարդարված էին ոսկեթել նախշերով և խաչերով։ Ուսուցչի ուսին դրված փորուրարը վկայում էր, որ նա սարկավագ էր։ Միգուցե Սարգսի վրա Աստծու երանություն էր իջել, քանի որ նա հանգիստ ու անվրդով էր։ Տեր Խորենը նույնպես հանգիստ էր, և նրա դեմքն այլևս հուսահատություն չէր արտահայտում։ Երկու տղամարդն էլ վստահ տեսք ունեին, և պատարագի ծեսի անդրդվելի ընթացքը հավատացյալներին շարունակականության մնայնության զգացում էին ներշնչում։ Քահանան ճոճեց բուրվառը և ծնկի իջնելով բեմի առջև, ուր կանգնած էր Սուրբ սեղանը, միալար ձայնով սկսեց շարական երգել, իսկ հավատացյալները ձայնակցեցին նրան։ Տեր Խորենի սկզբում դողդոջուն ձայնը կամաց-կամաց ամրացավ։ Նրան նորից համակել էր հավատքն առ Արարիչ, և նա պատրաստ էր անմնացորդ ենթարկվելու նրա կամքին։ Չնայած դրան, նա չէր կարողանում ազատվել այն մտքից, որ հաղորդության խորհուրդը, որ ինքը պետք է մատուցեր, հիշեցնում էր Խաչելությանը նախորդող Խորհրդավոր ընթրիքը։
Տեր Խորենն աստիճաններով բարձրացավ մինչև Սուրբ սեղանը, ուր այրվում էին տասներկու առաքյալներին խորհրդանշող մոմեր։ Փոքրավորը քաշեց ոսկեթել, մեծ խաչերով զարդարված բեմի թավշյա կարմիր վարագույրը, որպեսզի հավատացյալները չտեսնեին, թե ինչպես էր քահանան նախապատրաստում Սուրբ սեղանը։ Երեք երգեցող առանց հրավերի սպասելու անցան բազրիքից այն կողմ և մի քիչ խորքում՝ դասում կանգնեցին։ Նրանք մի շարական երգեցին։ Այս մարդիկ երգում էին միայն կիրակնօրյա երգչախմբում, քանի որ շաբաթվա ընթացքում աշխատում էին։ Ինչ-որ մեկը նստեց ֆիսհարմոնիայի դիմաց, և այսպիսով ծիսակատարությունը նմանվեց կիրակնօրյա պատարագի։
Բազրիքի մոտ դրված գրքակալի մոտ կանգնելով՝ Սարգիս Զորյանը սկսեց օրվա ավետարանական ընթերցումը։ Պատահականության բերումով, որը ոմանք ընկալեցին որպես չարագուշակ նախանշան, Սուրբ Մատթեոսի ավետարանի հատվածը պատմում էր Հովհաննես Մկրտչի սպանության մասին։ Իսկ Սուրբ սեղանի աջ կողմում փակցված սրբապատկերը ներկայացնում էր Նախավկային Քրիստոսին մկրտելիս։ Այդ ընթերցանության ընթացքում Շիրակի գլխում գաղափար ծագեց։ Ընտրովի սպանություն։ Ինքը կգլխատի օձին, այսինքն տվյալ դեպքում կվերացնի Սվասի օսմանյան վարչակազմը։ Կազմալուծելով թշնամուն, նա կհետաձգեր տեղահանությունը և քաղաքի հայերին կստիպեր դիմադրելու։ Սարկավագը կարդում էր «Եվ նրա գլուխը բերվեց սկուտեղով ու տրվեց աղջկան» բառերը, երբ նավի հետևի մասում մեկը ճչաց.
- Ոստիկանները շրջապատում են եկեղեցին։

Մաս 9



Մարոն անգործության էր մատնված։ Այն երեխաները, որոնց նա անվճար ֆրանսերեն էր սովորեցնում և դաշնամուրի դասեր էր տալիս, նախորդ օրը չէին եկել դասի, քանի որ ծնողները չէին համարձակվել նրանց մենակ դուրս թողնել տնից։ Այսօր նույնն էր լինելու։ Նա գոհ էր, քանի որ ի վիճակի չէր դաս անցկացնելու։ Բարեգործական ձեռնարկները, որոնց մեջ նա գործուն մասնակցություն էր ցուցաբերում, ընդհատվել էին, և կամավորները նախ և առաջ իրենց մտերիմների մասին էին հոգում։ Մարոն բազմաթիվ աղքատ ընտանիքներ էր ճանաչում, որոնք, անկասկած, մթերքի և դրամի կարիք կունենային կառավարության կողմից իրենց պարտադրված երկար ճանապարհորդության համար, սակայն չէր կարողանում իրեն ստիպել նրանց այցելելու։ Դյուրի՞ն դարձնել նրանց մեկնումը, մինչդեռ ինքը չէր վտարվելու Սվասից։ Իհարկե, եթե հրամանը զինվորականների ընտանիքների մասին չէր փոխվել։ Ինչպիսի տագնապով պետք է որ յուրաքանչյուր հայկական ընտանիք նախապատրաստվեր տեղահանությանը... Իսկ այս տանը պատրաստվում էին ծննդյան տարեդարձի տոնակատարությանը։ Եթե Վարդանի վճիռը չլիներ, ինքը չէր նշի երեխայի ծնունդը։
Զեյնաբը ու Ջամիլան երգելով փայլեցնում էին ճաշասենյակի հատակը։ Նրանք լսել էին, թե ինչպես է սուրհանդակը հայտարարում հայերի տեղահանության մասին, իսկ շուկայում թուրք առևտրականները քննարկում էին այդ հարցը իրենց այցելուների հետ։ Աղջիկները նույնպես քննարկել էին այդ հարցը և փորձել էին բացատրության գտնել, թե ինչու էին մարդիկ վատ վերաբերվում այն մարդկանց, որոնց իրենք հյուրասեր և խաղաղ էին համարում։ Ոչինչ չէր կարելի անել, և կառավարության այդ որոշումը նրանց անհասկանալի էր թվում։ Նրանց համար կարևորն այն էր, որ Պալյանների ընտանիքը մնում էր Սվասում մայորի դիրքի շնորհիվ։ Մնացածը նրանց չէր վերաբերում։
Մարոն մորը խոհանոցում գտավ։ Խոհանոցի սեղանի մոտ նստած նա կտրատում էր գառան միսը։ Նրա կողքին դրված էր սուրճի նստվածքով գավաթը։ Ազնիվ խանումը մեծ քանակությամբ սև սուրճ էր խմում, և դա նրան բոլորովին չէր անհանգստացնում։ Քթախոտը և սուրճը միակ շռայլությունն էին, որ նա իրեն թույլ էր տալիս։ Մնացած հարցերում շատ զուսպ լինելով՝ նա, այնուամենայնիվ, խրախուսում էր, որ իր ընտանիքի անդամները վայելեին այն բոլոր բարիքները, որոնք, իր խոսքերով, Աստված իրենց էր պարգևում։ Նա ճշգրտորեն պահում էր Մեծ պահքի քառասուն օրերը և դրանից դուրս էլ միս շատ քիչ էր ուտում՝ բավարարվելով հացով, պանրով, բանջարեղենով և մածնով։ Սակայն այդ ժուժկալությունը նրան չէր խանգարում համեղ ուտեստներ պատրաստել իր ընտանիքի համար։
Մարոն իր օգնությունն առաջարկեց։
― Ոչ, պետք չէ,― պատասխանեց մայրը ցրված տեսքով։– Ես ամեն ինչ կանեմ փոքրիկների օգնությամբ։ Դու գործ կունենաս։
Չնայած մոր ժպիտին և սիրալիր տոնին, Մարոն հասկացավ, որ իրեն վտարում են սրբավայրից։ Անատոլիայի բոլոր մայրերը ամուսնուն կորցնելուց հետո տեղափոխվում էին իրենց զավակներից մեկի մոտ և իրենց պարտքն էին համարում վարել նրանց տնտեսությունը։ Ազնիվ խանումը բացառություն չէր կազմում, և դա նրա և Մարոյի շարունակական ընդհարման պատճառ էր։ Եվրոպական սկզբունքներով դաստիարակված լինելով՝ Մարոն ծիծաղելի էր համարում այդ ավանդույթը։ Միգուցե այն իմաստ ուներ հարուստ մահմեդականների ընտանիքներում, ուր պետք է մեկը լիներ, որը կկարգավորեր բազմաթիվ կանանց մրցակցությունը, կդաստիարակեր արյունակից քույրերի ու եղբայրների բազմությունը և կկազմակերպեր ծառայողների ամբոխի աշխատանքը։ Սակայն այս տանը... Վարդանն ու Մարոն չէին ուզում իրենց հարկի տակ բնակվող աղախիններ ունենալ, որոնց կարիքը սակայն զգացվում էր այդ մեծ տանը։ Ոչ այն պատճառով, որ փողն էին խնայում, այլ իրենց մտերմությունից չզրկվելու համար։ Շաբաթը մի քանի անգամ գալիս էին տնային աշխատողներ, իսկ ուրբաթ օրերը՝ լվացարարուհին իր դուստրերի հետ, և սպիտակեղեն էր լվանում։
Մարոն մոտեցավ քրտնած կողերով կավե ամանին և բաժակը դրեց ծորակի տակ։ Ջուրը դեռ սառն էր և նա երկու բաժակ խմեց մոր մոտ վերադառնալուց առաջ։ Նա ուզում էր նրան հիշեցնել, որ տանտիկինն ինքն էր.
― Չմոռանաք, որ հրավիրված են նավապետ Արմենն ու նրա կինը։
― Ամեն ինչ հաշվի է առնված։
― Ուզում եմ, որ սեղանը տոնական տեսք ունենա։ Ասեղնագործած վուշե սփռոց... արծաթե սպասք... կապույտ ճենապակուց սպասք։ Եվ մենք կբացենք Ֆրանսիայից բերված բուրգունդյան գինին։
Ազնիվ խանումը ձայնը բարձրացրեց.
― Քեզ չի՞ թվում, որ դու չափազանցնում ես։ Այս հանգամանքներում...
― Հակառակը, փորձանքի առջև գլուխը պետք է բարձր պահել։
― Ի՞նչ Ես ուզում դրանով ապացուցել։ Հույս ունես դժբախտության առաջն առնե՞լ,– հեգնանքով հարցրեց Ազնիվ խանումը ուսերը թոթվելով։
Մարոն աթոռը քաշեց ու նստեց սեղանի մոտ։ Այլ հանգամանքներում նա մորը կպատասխաներ և զգալ կտար նրան հարգանքով, սակայն վճռականորեն, որ ինքն այլևս փոքր աղջիկ չէր, որին կարելի էր վարքագիծ թելադրել։ Իսկ Ազնիվ խանումը փաստարկներ կներկայացներ իր դիրքորոշումը պաշտպանելով, սակայն ի վերջո կզիջեր։ Դա գրեթե արարողություն էր դարձել նրանց հարաբերություններում, որը սկիզբ էր առել դստեր պատակությունից ի վեր։ Մարոն հառաչեց և հոգնած ձայնով ասաց.
― Ի՞նչ է, կարծում եք, ես տոն կազմակերպելու տրամադրությո՞ւն ունեմ։ Սակայն Թովմասի վեց տարին է լրանում, և ես կուզենայի, որ նա հաճելի հիշողություններ պահպաներ այս տարեդարձի մասին։ Մենք արդեն իսկ հրաժարվել ենք մանկական հավաքից։
Ազնիվ խանումը գլխով համաձայնության նշան արեց։ Երբ խոսք էր բացվում միակ թոռան մասին, ամեն ինչ փոխվում էր։ Նա, որ Մարոյի հետ շատ խիստ էր եղել, կատարում էր Թովմասի բոլոր քմահաճույքները։ Երազում էր, որ նա արտակարգ ճակատագիր ունենար։ Ճակատագիր... Ազնիվ խանումը մի խոսք հիշեց՝ շաբաթն ուրբաթից շուտ եկավ։ Նա հոնքերը կիտեց։
― Դու նրան բացատրե՞լ ես, թե ինչ է կատարվում,― հարցրեց նա։
― Ոչ։
― Պետք է ասել։ Այո երեխան չափից ավելի գգայուն է, նա անկասկած զգացել է մեր տագնապը։ Ավելի լավ կլինի, եթե նա ճշմարտությունն իմանա։
― Վաղը։ Ծննդից հետո։
Մսի հոտը զգալով՝ Սասունը մտավ խոհանոց ու նստեց սեղանի տակ, Մարոյի ոտքերի մոտ։ Մարոն մեքենայաբար շոյեց շանը ու աչքերը հեռուն հառեց։ Նա լարված տեսք ուներ։
― Ուզո՞ւմ ես, սուրճ պատրաստիր երկուսիս համար,– ասաց Ազնիվ խանումը մեղմ ձայնով։
Մարոն սուրճն ու ջուրը խառնեց և սրճեփը դրեց սպիրտայրոցի վրա։ Երբ սուրճը եփվեց, լցրեց գավաթների մեջ ու նստեց։ Նա ցրված հայացքով նայեց խոհանոցի պատերին, ուր կախ էին տված պղնձյա կաթսաներն ու սև պողպատից պատրաստված թավաները, իսկ հետո հայացքը կանգ առավ քարածխով աշխատող շքեղ վառարանի վրա, որը զբաղեցնում էր խոհանոցի մի պատը և որմնային ծխնելույզ ուներ։ Նրա դեմքը տխուր էր, և նա մրմնջաց.
― Մենք չպետք է այստեղ գայինք բնակվելու, այս կորած-մոլորած քաղաքը։
― Կինը պարտավոր է հետևել իր ամուսնուն։ Հիշիր այս բանը և լավ օրի, և վատ։
― Մենք կարող էինք Կոստանդնուպոլիս վերադառնալ երկու տարի առաջ, երբ Վարդանին առաջարկեցին քաղաքագիտություն դասավանդել Ռոբերտ Քոլեջում։
― Նա անկասկած պատճառ ուներ հրաժարվելու այդ առաջարկից։
Մարոյի ձեռքը թեթևակիորեն դողաց, երբ նա բաժակը մոտեցրեց բերանին։ Ազնիվ խանումն ավելացրեց.
― Իսկ քեզ ո՞վ ասաց, որ մենք անվտանգության մեջ կլինեինք մայրաքաղաքում։ Մենք չգիտենք, թե ի՛նչ է այնտեղ կատարվում։ Վարդանին կարող էին ձերբակալել մնացածների հետ ապրիլ ամսին։
Մարոն սեղմեց մոր թևը։
― Մայրիկ, ես վախենում եմ։
Ծեր կնոջ լարված դեմքը փափկեց։ Նա վայր դրեց դանակն ու ձեռքերը գոգնոցով մաքրեց։ Նրա ձայնը դոդում էր.
― Ես նույնպես, Մարո ջան։ Օ՜, ոչ ինձ համար։ Ես իմ կյանքն ապրել եմ և պատրաստ եմ միանալ քո հորը Աստծու ծոցում։ Ես վախենում եմ ձեզ՝ երեքիդ համար։
Մարոն, լաց լինելով, մոտեցավ մորը, որը գրկեց նրան։ Ազնիվ խանումը թույլ տվեց, որ Մարոն մի քիչ լացեր, իսկ հետո շոյեց այդ կնոջ մազերը, որին նա միշտ պետք է իր փոքրիկ աղջիկը համարեր։ Եվ ինչպես մանուկ հասակում, ստանալով մոր մխիթարանքը, Մարոն կամաց-կամաց հանգստացավ։ Ազնիվ խանումը սրբեց նրա այտերը համբուրելուց առաջ։ Ծեր կինը վերագտել էր իր տոկունությունը։
― Ասում են, որ մենք մարդկության թույլ կեսն ենք։ Դա ճիշտ չէ։ Կինն ունի արիության և ուժի անսահման պաշար։ Եվ հաճախ, երբ տղամարդու ուժը սպառվում է, նա լիցք է ստանում մեզնից։
Մարոն գլխով արեց։ Մոր խոսքերը և դրանք ասելու ձևը հանգստացրեցին նրան։
― Վարդանը պետք է կարողանա հույս դնել քեզ վրա։ Իսկ դու էլ պետք է վստահես նրան։ Նա խորաթափանց է և ուժեղ։ Ի դեպ, նա մտածում է Սվասից հեռանալու մասին։
― Նա քեզ ասե՞լ է,– հարցրեց Մարոն, զարմանալով, որ ամուսինն առաջինը իրեն չէր տեղեկացրել իր ծրազրին։
― Ոչ։ Նա պարզապես ինձ հարցրեց, թե մենք մթերք ունե՞նք մի քանի օրվա ճանապարհորդության համար։ Իսկ ես դրանից հետևություններ եմ անում։
― Հույս ունեմ, որ դուք ճիշտ եք կռահել։ Եվ որքան շուտ, այնքան լավ։
― Ենթադրում եմ, որ նա նախ պետք է տեղաշարժվելու թողտվություն ստանա, իսկ դրա համար երևի մի քանի օր կպահանջվի... և կաշառքներ։ Գիտես, չէ, այդ պաշտոնյաներին։
― Դուք սխալվում եք, մայրիկ։ Վարդանը նշանակված է Սվաս և անհրաժեշտ կլինի գլխավոր շտաբի թույլտվությունը։ Չեմ կարծում, որ նա մտածում է բոլորի աչքի առաջ գնալու մասին։
― Ուզում ես ասել...
— Այո, փախչել։ Եվ ես պատրսատ եմ։
Ազնիվ խանումը ցնցված էր։ Նա դիտարկում էր նման վճռի հետևանքներն ու բարդությունները։
— Թաքնվե՞լ հանցագործների պես։ Մեզ կփնտրեն։ Դու գիտե՞ս, թե ինչ է նշանակում տունը լքել։ Դա նշանակում է այն կորցնել։
— Եթե մենք այստեղից գնանք, ապա ես երբեք այլևս այստեղ չեմ վերադառնա,– պնդեց Մարոն վճռական տոնով։
― Այս տունը մենք գնել ենք քո հոր թողած փողի մեծ մասով։
— Ավելի վատ։ Մենք մի բան կանենք։ Նախ պետք է կյանքերս փրկենք։
Աչքերը հառած իր սուրճի սև նստվածքին՝ Ազնիվ խանումը մտածում էր։ Այս տունը գնելու համար ներդրած կարողության կորուստը դեռևս աշխարհի վերջը չէր նշանակում։ Վարդանն ու նրա եղբայրը հաշիվ ունեին շվեյցարական բանկում և գործ Նյու Յորքում։ Սակայն նախ պետք էր այնտեղ հասնել։ Նման խելահեղ արարք պատերազմի ժամանակ... Չէ՞ր շտապում նա արդյոք։
Զանգերը ղողանջեցին։ Մարոն իրեն հաշիվ տվեց, որ Թովմասն ու կնքահայրը ուշանում էին։
― Սուրբ Մինասի զանգերն են,— արձագանքեց Ազնիվ խանումը ականջ դնելով։
Ուժգին զանգահարությունը սովորականից երկար տևեց և երկու կանանց համար մռայլ տոնայնություն ստացավ։
— Ինչ-որ բան է կատարվում,– բացականչեց Մարոն ոտքի կանգնելով։
Նա վազեց դեպի դուռը։
— Մարո ինձ սպասիր,– կանչեց Ազնիվ խանումը։
Սակայն Մարոն արդեն դուրս էր եկել դարպասից և վազում էր ամբողջ թափով:

Մաս 10


Ուսուցիչ Սարգիս Զորյանը մի քանի վայրկյան ապշահար մնալուց հետո փակեց Սուրբ Գիրքը։ Ավետարանը մինչև վերջ չէր ընթերցվելու։ Ոստիկանների հայտնվելու մասին զգաշացնելուց հետո պահակ կանգնած տղամարդն այժմ զանգերն էր հնչեցնում թաղի բնակիչներին նախազգուշացնելու համար։ Շիրակն ու նրա մարդիկ հայտնվեցին նստարանների արանքում ատրճանակները ձեռքներին։ Նրանցից մեկին ճանաչել էին և հետևել էին, կամ էլ իրենց համաքաղաքացիներից մեկը մատնել էր՝ հուսալով իր ընտանիքի հետ միասին արժանանալ պաշտոնյաների գթասրտությանը։
— Շիրակ,– կանչեց քահանան։
Ապստամբների առաջնորդը, որ հրամաններ էր տալիս իր մարդկանց, շրջվեց։ Թևերը տարածելով քահանան ցույց տվեց սարսափած հավատացյալներին։ Շիրակը հասկացավ, որ ինքը իրավունք չուներ այդ անմեղ մարդկանց կյանքը վտանգի ենթարկել։
― Ստորգետնյա ուղի կա՞ փախուստի համար կամ խուց ուր կարելի է թաքնվել,– հարցրեց նա։
Բեմի աստիճաններով իջնելով՝ քահանան նշան արեց, որ ոչ։
— Ես չեմ հանձնվի,— հայտարարեց Շիրակը՝ զենքը թափահարելով։
― Ես դրա մասին չէի էլ մտածում,– ասաց քահանան՝ արագ քայլերով անցնելով միջանցքով։
Կանայք հեկեկում էին քահանային դարձնելով իրենց աղերսող դեմքերը։ Նա հանգստացրեց իր հոտը, և նրա վճռական տեսքը նրանց մի քիչ հանդարտեցրեց։
― Ես կբանակցեմ նրանց հետ,– ասաց նա՝ դեպի դուռը գնալով։– Ոչ մի չմտածված արարք իմ բացակայության ընթացքում։
Նա տպավորիչ տեսք ուներ իր ոսկեզօծ փայլ արձակող հանդերձանքով և կարող էր հարգանք ներշնչել ոստիկաններին։ Ապստամբներից երկուսը կիսաբաց արեցին դռան փեղկը, և քահանան դուրս եկավ։ Մնացած ապստամբները դիրքավորվեցին բարձր լուսամուտների մոտ, զանգակատանը և ավանդատանը։
Արմենը հանեց ատրճանակը, որը թաքցրել էր գոտու տակ։ Նա ոտքը դուրս դրեց դեպի միջանցքը, սակայն Թովմասը, նրա փեշը բռնելով, չթողեց, որ նա գնար։
— Կնքահա՜յր, կնքահա՜յր։ Ես վախենում եմ, մնացեք ինձ հետ։
Երեխան զենքից չէր վախեցել։ Նա սովոր էր զենքի։ Կիրակի օրերը Վարդանը նրան հաճախ տանում էր սարերը զենքին վարժելու և կրակել սովորեցնելու համար, քանի որ ինքն էլ կրակել էր սովորել գրել սովորելուց առաջ։ Թովմասն արդեն չէր վրիպում թիրախից, երբ կրակում էր թե՛ Մարոյի թեթև հրացանից, թե՛ ծանր ատրճանակից։ Թովմասը լավ չէր հասկանում, թե ինչ էր կատարվում եկեղեցում, սակայն բոլորը դողում էին և նրանց սարսափը վարակիչ էր։ Նույնիսկ իր կնքահոր դեմքը լարված էր։
— Ինչո՞ւ են ոստիկաններն այստեղ եկել։
Արմենը անթարթ հետևում էր եկեղեցու խորքում գտնվող դռանը և չպատասխանեց։
— Նրանք հարձակվելո՞ւ են մեզ վրա։
Արմենը ցենքը զգուշորեն թաքցրեց բաճկոնի տակ, նստեց և կռացավ սանիկի վրա։
— Ոչ,— պատասխանեց նա շշուկով։— Միգուցե և հարձակվեն, ես չգիտեմ։ Դու կարող ես չվախենալ, ես այստեղ եմ։ Ինչ էլ պատահի, արա այն, ինչ քեզ կասեմ։ Եթե ասեմ «թաքնվիր», կպառկես գետնին։ Եթե ասեմ՝ «վազիր», կփախչես առանց իմ մասին մտածելու։ Հասկացա՞ր։
― Այո, կնքահայր։
― Եվ եթե հանկարծ մենք իրար կորցնենք, ուղիղ տուն վազիր և մի փորձիր ինձ գտնել։
Արմենի վստահ և հանգիստ ձայնը միայն մասամբ հանդարտեցրեց Թովմասին, և նա անհանգստությամբ հետևում էր Շիրակի մարդկանց անցուդարձին։
― Ովքե՞ր են սրանք։
― Բարեկամներ։ Հայ հերոսներ։
Եկեղեցու նավում տագնապն ահագնանամ էր։ Լացի միալար ֆոնի վրա երբեմն բարձր ձայներ էին լսվում։ Ոմանք խոսում էին դուրս գալու մասին, քանի որ ոչ մի վատ բան չէին արել, ուստի չպետք է վախենային ոստիկաններից։ Մի կին բղավեց.
― Թող ապստամբները հանձնվեն։ Դա մեզ չի վերաբերում։
Այդ խոսքերը փոթորիկ բարձրացրեցին։ Նստարաններին նստած մարդիկ վիճում էին, և Սարգիս Զորյանր վախեցավ, որ կսկսվի ամբոխի անկառավարելի շարժում։ Հարկավոր էր նրանց զբաղեցնել մինչ Տեր Խորենի վերադարձը։ Հանկարծ նա հիշեց, որ ինքը սարկավագ էր։
― Մենք հիմա կհաղորդվենք,– բղավեց նա աղմուկի մեջ լսելի լինելու համար։
Նա ստիպված եղավ կրկնել այդ խոսքերը ևս մեկ անգամ, և խուլ աղմուկը մարեց։ Մարդիկ ծնկի էին գալիս համայնական հաղորդության համար։ Սարկավագի յուրաքանչյուր նախադասությունից հետո, ուր նա թվարկում էր բոլոր այն մեղքերը, որ կարող էր գործել քրիստոնյան, նրանք կրկնում էին «Տեր ողորմեա»։ Երբ Տեր Խորենը վերադարձավ, բոլորը հետ նայեցին։
— Ծնկի իջած մնացեք,– հրամայեց նա։– Ես ձեզ մեղքերի թողություն կտամ։
Այդուհանդերձ, նրանք ոտքի կանգնեցին, անհամբեր և տագնապով լի, և շատերը մոռացան խաչակնքվել քահանայի օրհնությունից հետո։ Տեր Խորենը դիմեց Շիրակին.
— Սպան բավականաչափ գթասիրտ գտնվեց, որ մեզ բոլորիս պատանդ չպահեց։ Սակայն նա վճռական է քեզ գերեվարելու հարցում։ Դու, քո մարդկանց հետ միասին, պետք է հանձնվես։ Դուք աքցանի մեջ եք։
― Այդ մասին խոսք անգամ լինել չի կարող։
― Իմ խեղճ զավակ...
― Դուք նույնքան խղճալի վիճակում եք, որքան և մենք,— մրմնջաց Շիրակը։
Տեր Խորենը ասաց իր հոտին.
― Ես համոզեցի սպային, որպեսզի նա մեզ թույլ տա հեռանա։ Քայլեք շարքով իմ հետևից՝ ձեռքերը վեր բարձրացրած։ Ձեզ հանգիստ պահեք և եկեղեցուց դուրս գալուց հետո չվազեք, ենթարկվեք ոստիկաններին։
Տեր Խորենը հոտին իրեն հետևելու նշան արեց և առաջինը դուրս եկավ։ Նստարանները անմիջապես դատարկվեցին, միջանցքում հրմշտոց սկսվեց։ Դռան առջև, որի միայն մեկ փեղկն էր բաց, հսկայական խցանում գոյացավ։ Շիրակը նրանց ընթացքը դանդաղեցրեց, ստիպեց շարվել և դուրս էր թողնում մարդկանց փոքր խմբերով։ Լացող կանայք շնորհակալություն էին հայտնում, իսկ այն կանայք, որոնք կարող էին նրա մայրը լինել, ջերմությամբ էին նայում երիտասարդին։ Մի ծեր կին մատով խաչի նշան արեց նրա ճակատին։ Որոշ տղամարդիկ դեմքերը թեքում էին նրա մոտով անցնելիս, իսկ ոմանք էլ ողջունում էին և սրտապնդող խոսքեր ասում։
Սարգիս Զորյանը դեռևս սարկավագի հանդերձանքով շարքի վերջում էր։ Նավապետ Արմենը նրա դիմաց էր Թովմասի հետ միասին, որը քահանայի պատվերը կատարելով՝ արդեն բարձրացրել էր ձեռքերը։
― Հիմա չէ, Թովմաս, այն ժամանակ, երբ մենք դռնից դուրս կգանք։
Արմենը իր ատրճանակի պահունակից վեց փամփուշտ տվեց Շիրակին՝ նրա ձեռքը սեղմելով։ Սարգիսը գրկախառնվեց ապստամբ առաջնորդի հետ և ասաց.
― Ես այս գիշեր կգնամ և քո մարդկանց կտեսնեմ հանդիպման վայրում։ Եթե... եթե դիմանաք մինչև գիշեր, ապա մենք ոստիկաններին թիկունքից կխփենք։ Եվ...
Նա այլ ելքը չհիշատակեց։ Շիրակն ուսերը թոթվեց.
– Մի խոսքով, արեք ձեր ուժերի ներած չափով, փորձեք փրկել ձեր մաշկը,— ասաց նա՝ իր ուժեղ ձեռքով Զավենին հրելով դեպի դուռը։
Եկեղեցու կիսախավարից հետո արևը կուրացրեց Արմենին, և նա ձեռքով քողարկեց աչքերը։
— Ձեռքերը վեր,— ոռնաց մի ձայն թուրքերենով։– Մոտեցե՛ք։ Արա՛գ։
Եկեղեցու դռան փեղկը փակվեց նրանց հետևից, և կողպեքը ճռնչաց։ Թովմասն այնքան արագ էր քայլում, կնքահայրը ստիպված եղավ արագացնել քայլերը հետ չմնալու համար։ Եկեղեցու պարսպի հետևում տասնյակ ոստիկաններ էին թաքնվելն իսկ մնացածները խմբվել էին ցանկապատի երկու կողմերում, ուր մի սպա զննում էր հավատացյալների դեմքերը, իսկ հետո թույլ էր տալիս, որ նրանք անցնեին, ասելով.
— Հեռացե՛ք։ Վերադարձեք ձեր տները։ Ավելի արա՛գ։ Անցե՛ք։ Անցե՛ք։
Բացառությամբ ոտքերը քարշ տվող ծերերի, բոլորը վազելով էին հեռանում ծիծաղող զինվորների ծաղր ու ծանակի ներքո։ Հրապարակի շուրջը և դրան հարող փողոցներում հավաքվել էին հետաքրքրասերները։ Դրանցից շատերը բարեկամներ և ազգականներ ունեին հավատացյալների մեջ և նրանց դիմավորում էին թեթևացած բացականչություններով։ Երբ Արմենը կանգնեց սպայի դիմաց, նկատեց, որ պարսպի հետևում զինվորները շրջապատել էին մի տասնհինգ մարդու։ Քահանայից բացի, մնացածները զենք կրելու տարիքի տղամարդիկ էին։ Միգուցե ոստիկանները վախենում էին, որ դրանց մեջ կարող են «քաջերից» լինել։ Արմենն ուզում էր վկայել նրանց անմեղության օգտին, սակայն քահանան նշան արեց հեռանալու։ Մտածելով իր սանիկի մասին, որը քաշում էր իր ձեռքից, նավապետը ծանր սրտով հեռացավ։
― Չենք վազում,– հրամայեց նա Թովմասին։– Հպարտ քայլով գնա։
Արմենը չկարողացավ իրեն զսպել և շրջվեց ոստիկանների կողմը, ուսուցիչը համալրում էր ձերբակալվածների շարքերը։
― Տեղեկացրեք իմ կնոջը,– բղավեց Արմենին Սարգիսը, որին կարգի հրավիրեց ոստիկանի ապտակը։
Հրապարակն անցնելուն պես, քանի դեռ տան անկյունը չէր ծածկել եկեղեցին, Արմենը կանգ առավ։ Լեյտենանտը, ձեռքերը շեփորի պես բերանին դնելով, ապստամբներին հրամայում էր հանձնվել։ Առանց հրամանի սպասելու զինվորները պարպեցին հրացանները եկեղեցու ուղղությամբ։ Վարդյակի ապակին կոտրվեց։ Ի պատասխան զանգակատնից համազարկ լսվեց։
— Կրա՜կ,– բղավեց սպան՝ թաքնվելով պատի հետևում։
Արմենը Թովմասին հրեց դեպի հարևան փողոցը, իսկ նրանց թիկունքում ճարճատում էր կատաղի փոխհրաձգությանը։ Մարդիկ, որոնք դուրս էին եկել եկեղեցու զանգերի ղողանջը լսելով, արագորեն հետ էին դառնում դեպի իրենց տները։
— Պատերա՞զմ է,— հարցրեց Թովմասը, երբ նրանք շտապ հեռանում էին իրադարձության վայրից։
Փողոցները դատարկ էին։ Միայն զինվորների մի դասակ բարձրանում էր դեպի Սուրբ Մինաս եկեղեցին։ Հեռվում կանացի մի ուրվագիծ վազում էր նրանց ուղղությամբ։
― Մայրիկն է,— բացականչեց Թովմասը՝ բաց թողնելով կնքահոր ձեռքը մոր մոտ վազելու համար։
Մարոն, շնչասպառ, որդուն իրեն սեղմեց։
— Փառք Աստծու...
Նրա դեմքով քրտինք էր հոսում, և մազերի փնջերը կպել էին ճակատին, քանի որ վազելու ընթացքում դրանք արձակվել էին։
— Մայրիկ, զինվորները կրակում են եկեղեցու վրա։ Իսկ հերոսները ներսում են։
― Գիտեմ, գիտեմ, թանկագինս։ Ես քեզ ամեն ինչ կբացատրեմ։
Արմենը նրանց մոտեցավ։ Մարոն ուզում էր իմանալ, թե իրականում ինչ էր պատահել։ Արմենը հակիրճ ներկայացրեց իրավիճակը։
― Աստված իմ,– բացականչեց Մարոն՝ տանիքների վրայով նայելով զանգակատանը։
Հեռվում լսվում էր հրազանների ճարճատյունը։ Մի քանի վայրկյան տևող դադարից հետո լսվում էր անկանոն հրաձգություն, որը կարկտի աղմուկն էր հիշեցնում։
— Թովմասին տուն տար։ Տնից դուրս չգաք։
Մարոն բռնեց Արմենի բաճկոնի թևքից.
― Դուք այնտեղ չեք վերադառնա։ Դա խելահեղություն է։
― Ես Սուրբ Մինասից այն կողմն եմ ապրում,– ասաց նա։— Ես կշրջանցեմ հրապարակը։
Մարոն կռահում էր, որ նա ասում էր իրեն հանգստացնելու համար։ Նա գնալու էր եկեղեցի տեսնելու, թե ինչ էր այնտեղ կատարվում։

Մաս 11


― Դիպուկ կրակեք,– բղավեց Շիրակը։― Փամփուշտները չեն հերիքի։
Նա եկեղեցու կենտրոնական նավով վազում էր դեպի ավանդատուն, իսկ այնտեղից էլ զանգակատուն։ Նա ամենուր էր, սրտապնդում էր իր մարդկանց և հետևում, որպեսզի նրանք ապարդյուն չվատնեին իրենց փամփուշտները։ Նրանք փակել էին ավանդատան դուռը և դիմացը կիտել էին սեղանը, պահարաններն ու նստարանները։ Զինյալներից մեկը, լուսամուտի մոտ կանգնած, հետևում էր գերեզմանատանը։ Չորս հոգի էլ դիրքավորվել էին նավի կողմնային լուսամուտների մոտ։ Հինգ հոգի զանգակատանն էին, որը շատ հարմար էր կրակելու համար։
Շիրակը հասկանում էր, որ իրենք չէին կարողանալու երկար դիմադրել։ Երե գոնե հրացանները բերած լինեին և լիքը փամփշտակալներ։ Նրանց ատրճանակները չէին կարող հեռու կրակել, և իրենք ընդամենը երեսուն փամփուշտ ունեին, որոնցով նրանք հազիվ ետ մղեին առաջին հարձակումը։ Բարեբախտաբար ոստիկանները չգիտեին դրա մասին և զգուշաբար թաքնվում էին եկեղեցու պարսպի հետևում։ Նրանք անկանոն կրակում էին գանգակատան և լուսամուտների ուղղությամբ, որոնց ապակիներն արդեն կոտրվել էին։ Հրապարակում, շուռ տված սայլի հետևում տեղադրված էր գնդացիրը, որը երբեմն կրակում էր։ Դրա կանոնավոր բզզոցին եկեղեցու դուռն արձագանքում էր խուլ հարվածներով, սակայն դիմանում էր հարձակմանը, իսկ երբեմն էլ լսվում էր զանգերի ղողանջր, երբ գնդակները դրանց էին դիպչում։
― Շիրակ,– կանչեց մեկը զանգակատնից։
Շիրակը միացավ իր տղաներին զանգակատանը։ Գնդակները սալում էին նրանց շուրջը, բզզում էին քարին դիպչելով։ Արմենակը՝ ուսուցիչ Զորյանի քեռորդին, պառկած էր մեջքի վրա։ Նա սպանվել էր ճակատին դիպած գնդակով։ Նա տասնինը տարեկան էր։ Շիրակը ցատկեց նրա մոտ, փակեց նրա աչքերը և վերցրեց զենքը։ Դա նրանց աոաջին զոհն էր։ Անիմաստ և անփառունակ գոհը։ Ինչպես առնետի մահն իր բնում։ Մի տասներկու ոստիկանների մահը, կամ էլ նրանց ստացած վերքերը ոչինչ չէին փոխի։
― Մենք չենք կարող դիմադրել,– ասաց տղամարդկանցից մեկը, որը վիրավորվել էր ձախ ուսից։
― Մենք գիտեինք, որ այս բանը մի օր պատահելու էր,— պատասխանեց Շիրակը համոզմունքով։
— Այո, բայց ոչ պարապ տեղը։ Ես ուզում էի, որ իմ մահը ինչ-որ նպատակի ծառայեր։
Նա ամփոփում էր իր ընկերների, ինչպես և առաջնորդի միտքը։
— Մենք դեռևս չենք մեռել,— բացականչեց Շիրակը։
— Այստեղ,— գոչեց տղամարդկանցից մեկը՝ ցույց տալով եկեղեցու հետևը։— Ինձ թվում է, որ այն անլյունում շատ են շարժվում։
Զանգակատնից վերնատան կողմում գտնվող պարսպի պատը չէր երևում, սակայն հարևան փողոցը վխտում էր զինվորներով։ Քանի որ շենքի այդ կողմում ոչ մի լուսամուտ չկար, ապա հակառակորդը կարող էր պարիսպն անցնել առանց իրեն վտանգելու։ Հարկավոր էր ուժեղացնել ավանդատան պաշտպանությունը։ Շիրակը շտապ ցած իջավ։ Երբ նա նավով էր անցնում, դրսից նետված մի առարկա աղեղ գծեց օդում և զնգալով ընկավ նստարանին։
— Քիչ էր մնում գլխիս դիպչեր,— բղավեց լուսամուտի մոտ հսկող տղամարդը։— Այդ ի՞նչ է։
Մոտենալով այն նստարանին, ուր ընկել էր առարկան, Շիրակը նավթի հոտ առավ։ Բարակ մետաղից պատրաստված ամանը պատռվել էր, և նրա պարունակությունը թափվում էր գետնին։
— Նրանք ուզում են մեզ խորովել,— բացականչեց Շիրակը։
Նույն պահին մեկ այլ աման վայրէջք կատարեց միջանցքում։
— Զանգակատուն բարձրացեք, արագ,— բղավեց Շիրակն ու գնաց այն զինյալի հետևից, որի պահակակետը զանգակատունն էր։
Երբ նա ընկերոջ հետ վերադարձավ, տեսավ, որ նավ էին նետվել այլ ամաններ։ Նավթի գոլորշին խանգարում էր շնչել և շշմեցնում էր։ Նրանք հասել էին զանգակատան սանդուղքին, երբ եկեղեցում մի նռնակ պայթեց՝ հրկիզելով նավթի գոլորշին։ Սարսափելի մի պայթյուն ցնցեց շենքը, պոկելով դուռը և ճոճելով զանգերը։
Արմենը թաքնվել էր մի տան պատի հետևում, որտեղից երևում էր հրապարակը, եկեղեցու ճակատը և կողմնային պատերից մեկը։ Պայթյունի ձայնից քիչ էր մնում նրա սիրտը կանգներ։ Եկեղեցու լուսամուտներից և դռնից բոց էր դուրս պրծնում, հետո կրակը հետ քաշվեց և տեղը զիջեց սև թանձր ծխին, որը շուտով սկսեց դուրս գալ նաև զանգակատնից։ Հրդեհը մոլեգնում էր նավի կենտրոնում և տեղափոխվում էր տանիք։ Ոստիկանները հրճվանքի ճիչեր էին արձակում և օդ էին կրակում։ Սպան նրանց լռելու հրաման տվեց և բղավեց.
― Հանձնվեք, սա ձեր վերջին հնարավորությունն է։
Երբ նա լռեց, լսվում էր միայն տարածվող կրակի բվվոցը։ Եկեղեցու շեմին ծխի քուլաների մեջ երեք տղամարդ հայտնվեց։ Գրգռված զինվորները սպանեցին նրանց, չնայած զինյալները ուզում էին հանձնվել։ Նրանց մարմինները ցած գլորվեցին աստիճաններով։
― Ապուշներ։ Ապուշներ,– ոռնաց կապիտանը՝ բարկությունից շիկնելով։– Առանց հրամանի կրակողին ես կսատկացնեմ։
Եկեղեցուց բղավոց լսվեց.
― Մենք հանձնվո՛ւմ ենք, մի՛ կրակեք։
― Դուրս եկեք։
Ծխի միջից մարդկային մարմիններ հայտնվեցին։ Երկու տղամարդ քարշ էին տալիս անգիտակից Շիրակին։ Նա ընդամենը թեթև այրվածքներ էր ստացել, քանի որ նրա ընկերոջ մարմինը իրեն փակել էր պայթյունի ժամանակ։ Վերջինս մահամերձ էր և չէր կարողանում քայլել։ Երեք «քաջեր» նրան բերում էին ձեռքերի վրա։ Զինվորները շրջապատեցին ապստամբներին և սվինների տակ նրանց ուղեկցեցին դեպի սայլը, ուր պառկեցրին վիրավորներին։ Այնտեղ նետվեցին նաև եկեղեցու շեմին սպանված զինյալների դիակները։ Նրանք կապեցին առողջ տղամարդկանց ձեռքերը, որոնք միացան ձերբակալված ծխականների խմբին Տեր Խորենի գլխավորությամբ։ Վիրավոր կամ մեռած ոստիկաններին լցրեցին երկու սայլերի մեջ, որոնց ջորիներ էին լծված, իսկ մնացած ոստիկանները շրջապատել էին ձերբակալվածներին։ Շարասյունը, թողնելով հրապարակը, շարժվեց դեպի վարչական թաղը։
Արմենը տեսավ, թե ինչպես էին հեռանում իր բարեկամները փայտյա անիվների ճռռոցի, զինվորների հայհոյանքների, ծիծաղի և կատակների ներքո։ Ոստիկաններից ոմանք դատարկում էին իրենց զենքի պահունակները, հարևան տների ուղղությամբ կրակելով, իսկ սպան նրանց չէր հանդիմանում։ Շիրակ Թևոնյանի գերեվարման համար նրա կոչումը կբարձրացնեին, և բացի դրանից, նրանց պարգևատրում էին խոստացել։
Եկեղեցու բոլոր լուսամուտներից ծխի քուլաներ էին դուրս գալիս, որոնք տանիքի վերևում միանալով՝ ծխի սյուն էին կազմում, որը ձգվում էր դեպի հանդարտ երկինքը։ Քարավանը, հրդեհը. Արմենն այդ ամենի մեջ տեսավ այն ճակատագրի կանխագուշակումը, որը սպասում էր իրենց բոլորին։
— Վերջի սկիզբը,– մրմնջաց նա խուլ ձայնով, և այդ պահին եկեղեցու տանիքը փլվեց։

ԳԼՈՒԽ 3



Մաս 12


Այդ երեկո Սվասի մահմեդական թաղում սովորական աշխուժության փոխարեն տենդագին ու տագնապալի տրամադրություն էր տիրում։
— Հայերի գործն է։
— Սկզբում գավառապետը, իսկ հետո հերթը կհասնի մեզ բոլորիս։
― Իսկ այդ եկեղեցում... Մի հիսուն հոգի կային։ Մինչև ատամները զինված էին։ Մարդասպաններ, որոնք պատրաստ են մորթել կանանց ու երեխաներին։
― Ասում են, լեռներում հազարավոր զինյալներ են թաքնվում, և որ նրանք շրջապատում են քաղաքը։
― Ինչո՞ւ է բանակը ձեռքերը ծալած նստել և չի պաշտպանում մեզ այդ գյաուրներից։
― Ես համարում եմ, որ նրանց պետք է կանխել։
Գրեթե նույն խոսքերն էին լսվում առևտրականների վաճառասեղանների մոտ, աղբյուրների շուրջը և փողոցներում գոյացող փոքր խմբերում։ Սրճարանների հարթակներին տղամարդիկ այնքան ոգևորված էին վիճում, որ մոռանում էին վառել իրենց նարգիլեները։ Գավառապետ Մումթազ բեյի սպանության լուրը տարածվել էր կայծակնային արագությամբ, իսկ Սվասի կենտրոնում հայ ապստամբների ձերբակալության լուրը, հավելվելով նախորդին, անպաշտպանության զգացման մթնոլորտ էր առաջացրել քաղաքում։ Անտեղյակ մարդիկ իրար էին կապում այս երկու իրադարձությունները, մինչդեռ դա այդպես չէր։ Իսկ Գանի բեյի գործակալները, շահագործելով վախի զգացումը, չափազանցնում էին թվերը և տագնապալի լուրեր էին տարածում։ Այս իրավիճակում հայերի տեղահանության մասին որոշումը դառնում էր խոհեմ միջոց, որի կիրառումն ուշացվում էր։
Վարդանը դուրս էր գալիս հոսպիտալից։ Յուրաքանչյուր աշխատանքային օրվա վերջում նա զեկույց էր ներկայացնում և չնայած նրան, որ շտապում էր տուն վերադառնալ, չուզեց կարգը խախտել։ Պարետը անսովոր զուսպ ու սառն էր նրա հետ, և երբ Վարդանը պահանջեց, որ վիրաբույժը այցելեր իր հիվանդներին, նա խուսափողական պատասխան տվեց։ Այդ պահին Վարդանը դեռևս չգիտեր, թե ինչ էր կատարվել քաղաքում իր բացակայության ընրացքում։ Ուստի նա զարմացավ՝ նկատելով բուժակների խոժոռ հայացքները։ Դուրս գալով բակ, նա հարցուփորձ արեց Իզեթին՝ նիհար, կորացած մեջքով մի զինվորի, որը հսկում էր իր ձիուն։ Վարդանը հաճախակի դեղորայք էր տալիս նրա բազմաթիվ երեխաներից որևէ մեկի համար, և Իզեթի երախտագիտությունը երբեմն չափազանցված էր լինում՝ վերածվելով զզվելի ստրկամտության։ Նա հաճույքով պատմեց այն ամենը, ինչ գիտեր գավառապետի սպանության մասին։ Մոռանալով, որ մայոր Վարդանը հայ էր, զինվորը պատմեց նաև Շիրակ Թևոնյանի գերեվարման մասին, որին նա մասնակցել էր։
― Ես սպանեցի այդ ավազակներից մեկին,― հայտարարեց նա կուրծքն ուռեցնելով։
Վարդանը հուզմունքը թաքցրեց հետաքրքրված ձևանալով.
― Զոհեր և վիրավորներ կա՞ն։
— Այո, երկուստեք։ Մենք վառեցինք եկեղեցին և բռնեցինք նրանց առաջնորդին։
Ահա թե ինչ։ Ուրեմն ծառերի վերևում իր տեսած ծուխը, դրա հետևանքն էր։ Շիրակ... Նրա համար ավելի լավ կլիներ, եթե մահացած լիներ մարտի ընթացքում։ Տխրելով՝ Վարդանը հիշեց, թե ինչպես էր նա ծիրան ուտում։ Իզերի հաղորդած մանրամասներից նա հասկացավ, որ եկեղեցին Սուրբ Մինասն էր։ Թովմասն այնտեղ պետք է գնար իր կնքահոր հետ։ Վարդանի մարմնով դող անցավ, և այս անգամ նրա ձայնը մատնեց հուզմունքը.
― Ապստամբներից բացի եկեղեցում ուրիշ մարդ կա՞ր։
― Սպան նրանց դուրս գալու թույլտվություն տվեց։
Վարդանը թեթևություն զգաց։ Իզեթը շարունակեց.
― Սպան իրեն որպես շատ բարի մարդ կամ որպես վախկոտ դրսևորեց։ Ես կարծում եմ, որ նա ու քահանան ծանոթ էին։ Ես բոլորին կվառեի։
― Նույնիսկ կանանց և երեխաների՞ն։ Եվ դա դու ես ասում, որ շատ երեխաներ ունես ու սիրում ես նրանց։
Զինվորը ուսերը թոթվեց։
― Դրանք գյաուրներ էին։
Առանց որևէ բան ավելացնելու Վարդանը հեծավ Հուր Կրակին և արագ հեռացավ։ Այս մտածելակերպը հատկանշական չէր Իզեթի համար, որը գթասիրտ և հանդուրժող մահմեդական էր։ Այն, որ նա այդ օրին էր հասել, նշանակում էր, որ հասարակական խաղաղությունը շատ արագ էր խաթարվում։ Դա կարելի էր կանխատեսել։ Տեղահանությունը նոր շունչ էր տալիս բնակչության մի մասի ատելությանը քրիստոնյաների նկատմամբ։ Շատերն այդ որոշումն ընկալում էին որպես խրախուսանք իրենց ատելությունն արտահայտելու համար։ Հայերը պետք է քավության նոխազ դառնային բոլոր անհաջողությունների և խաբեությունների համար։ Դա կարող էր միայն բռնությամբ ավարտվել։
Վարդանը պետք է Կավալ թաղով անցներ, ուր նա ստիպված էր ձիու ընթացքը դանդաղեցնել։ Տների երկրորդ հարկերը կախված էին փողոցի վրա, և նրանց տանիքների միջև երկնքի միայն շատ բարակ շերտ էր երեում։ Տեղ―տեղ հորիզոնական թառմաները ծածկում էին փողոցը և իսկական թունելներ կազմում։ Ինչպես միշտ, փողոցները կեղտոտ էին և պատված էին աղբակույտերով։ Կիսավայրենի բազմաթիվ շներ աղբահանի դեր էին կատարում։ Փողոցները մարդաշատ էին. տղամարդիկ՝ սև կոստյումներով, ֆեսը գլուխներին, կանայք՝ քողածածկ դեմքերով, ջահել աղջիկներ՝ բազմաթիվ մանր հյուսերով, աղմկոտ տղաներ, որոնք վազվզում էին ցուցադրված ապրանքների շուրջը։ Եվ այդ քաղաքացիների մեջ հայտնվում էին մի քիչ կաշկանդված գյուղացիներ, որոնց հեշտ էր ճանաչել կարճ բաճկոնների, բրդյա գոտիներով լայն շալվարների և յուրահատուկ գլխարկների շնորհիվ։
Վարդանը դանդաղ ճանապարհ էր հարթում ամբոխի մեջ։ Նա իր ողջ էությամբ զգում էր հայերի նկատմամբ թշնամանքը։ Փողոցի անկյունում ստվար մի ամբոխ փակել էր երթևեկությունը։ Մորուքավոր մի մարդ հանդիմանում էր տղամարդկանց և քարոզում էր իր սեփական սրբազան պատերազմը։ Նրա ճառն ուղեկցվում էր հավանության բացականչություններով։ Գլուխները տաքանում էին, երիտասարդները գնում էին տեղահան անելու իրենց ընկերներին։ Վարդանը կանգ առավ ամբոխի մոտ։ Նրա սիրտն արագ էր բաբախում։ Նա իրեն ի զորու էր զգում ուժերը չափելու ցանկացած հակառակորդի հետ անհատական մենամարտում, սակայն վրդովված ամբոխները նրա սրտում անբնական մի վախ էին արթնացնում։ Միգուցե դա կապված էր իր մանկության տարիներին տեղի ունեցած մի միջադեպի հետ։ Նա չգիտեր։ Նա մի քանի անգամ խորը շունչ քաշեց և վերագտնելով լիակատար ինքնակառավարումը, կանգնեց ասպանդակների վրա։
Պետք էր խանգարել այդ սադրիչին սանձազերծելու ամբոխի վայրագությունը։ Միայն սուլթանը կարող էր սրբազան պատերազմ հայտարարել։ Անհավանական էր, որ նա հանդգներ այդ բանն անելու, քանի որ նա կվախենար իր դեմ լարելու ողջ աշխարհի հասարակական կարծիքը և, հատկապես, անհնազանդության հանդիպելու Անատոլիայից դուրս ընկած մահմեդական աշխարհում, որը կվարկաբեկեր բոլոր հավատացյալների Առաջնորդի տիտղոսի նկատմամբ նրա ունեցած հավակնությունները։ Իհարկե, երե Թալեաթը և նրա նմանները նրանից այդ բանը պահանջած չլինեին։ Նրանց համար անհնարին բան չկար։ Վարդանը վճռեց խորամանկել։ Նա մատը տնկեց հռետորի վրա և բղավեց.
— Հե՜յ, դու։
Մարդը լռեց։ Ունկնդիրները հետևեցին նրա օրինակին։ Նա նայեց Վարդանին, որը շարունակեց կրակոտ տոնով.
— Այո, դո՛ւ։ Ո՞վ ես դու, որ համարձակվում ես խոսել սուլթանի անունից։ Ցույց տուր մեզ սրբազան պատերազմ ազդարարող ֆիրմանը։
Վարդանի խոսքերը կասկած սերմանեցին մարդկանց սրտերում, որոնք սպասում էին հռետորի պատասխանին։ Վերջինս շփոթվեց և նկատելի կերպով հուզվելով՝ շուրջը նայեց օգնություն ակնկալելով։ Ամբոխը հուզվում և աղմկում էր։ Փողոցի մյուս մայթին իր խանութի շեմին կանգնած մի վաճառական առաջ եկավ և, հռետորի ուղղությամբ բռունցքը թափահարելով, բղավեց.
— Դու սրբապղծությամբ ես զբաղված։ Գիտե՞ս ինչ են անում աստվածանարգողների հետ։
Մրմունջն ահագնացավ և որոտ դարձավ։ Հենց այն մարդիկ, ովքեր ծափահարել էին սադրիչի՝ սպանության դրդող կոչերին, հիմա պատրաստ էին նրան հոշոտել։ Վարդանը վճռեց չմիջամտել։ Ամբոխը մեծանում էր։ Հանկարծ հետևակի կանաչ համազգեստով, սակայն անզեն մի երիտասարդ կանգնեց հռետորի կողքին։ Վարդանը ճանաչեց մի զորակոչիկի, որը մի քանի շաբաթ աշխատել էր հոսպիտալի իր բաժանմունքում։ Նա խառնակիչ էր։ Զինվորը, Վարդանին ցույց տալով, ասաց.
— Ես սրան ճանաչում եմ։ Սա հայ է։ «Մայոր գյաուր», մենք նրան այսպես ենք անվանում։
Ամբոխը քարացավ, և համատարած լռություն տիրեց։ Հռետորը, անմիջապես ինքնավստահ դառնալով, փորձեց միջադեպից օգուտ քաղել։
― Հա՜յ,― բղավեց նա։— Այն հայերից մեկը, որ սպանել են մեր գավառապետին, այն շներից մեկը, որոնք հավակնում են տեր ու տիրական լինել այս երկրում։ Նա ինչ կուզեք կասի մեզ ուղղորդելու համար։ Մարդասպա՜ն հայ։
Ամբոխը սկսեց վանկարկել վերջին բառերը, և Վարդանը հայտնվեց ատելությամբ լի դեմքերի բազմության առաջ։ Մարդիկ բռունցքներն էին թափահարում, իսկ ոմանց ձեռքերում դանակ կար։ Վարդանը ցացադրական կերպով բացեց գոտկատեղին ամրացված պատյանը և ձեռքը դրեց ատրճանակի կոթին։ Այդ շարժումը բավական էր, որպեսզի դեպի Վարդանը շարժվող մարդիկ կանգ առնեին։
― Թույլ չտաք, որ նա փախչի ― հրամայեց մորուքավորը, վերականգնելով իր իշխանությունը ամբոխի վրա։
― Մենք նրան կկախենք,― ավելացրեց երիտասարդ զինվորը։
Վարդանը մտաբերեց, որ ինքը այդ զինվորի մասին բացասական զեկույց էր ներկայացրել։ Ցուցարարները տատանվում էին։ Այդ գյաուրը, այնուամենայնիվ, կրում էր օսմանյան բանակի սպայի համազգեստը։ Բացի դրանից, նա զինված էր։ Վարդանն օգտվեց անվստահության այդ պահից և հեռացավ։ Նա հեռացավ առանց ամբոխից աչքը կտրելու, մկանները լարված, պատրաստ անհրաժեշտության դեպքում ատրճանակը պատյանից հանելու և կրակելու։ Տեսնելով, որ նա արդեն բավականաչափ հեռացել էր ամբոխից, մարդիկ զգացին, որ նրան ձեռքից բաց էին թողել, և նրա հետևից բանջարեղեն և աղբ նետեցին։ Նա հեշտությամբ խուսափեց նետված իրերից, սակայն չկարողացավ խուսափել հարվածներից և անպատվություններից, որոնք հորդում էին հեղեղի պես։ Նա ձին խթանեց։
― Ճանապարհ, ճանապարհ,― բղավում էր նա, որպեսզի անցորդները մի կողմ քաշվեին և իր համար միջանցք բացեին։
Շուտով նա դուրս եկավ մի հրապարակ, ուր զինվորների դասակները պահակ էին կանգնել։ Այժմ, երբ վտանգն արդեն անցել էր, Վարդանը ստամոքսի շրջանում ջերմություն զգաց, որը տարածվեց նրա մարմնով մեկ։ Ոստիկանության պարեկները շրջում էին հայկական թաղի առևտրական կենտրոնի դատարկ փողոցներում։ Հավանաբար իշխանությունները վախենում էին հուզումներից։ Հենց որ ճանապարհը դատարկվեց, Վարդանը ձին քառատրոփ քշեց դեպի տուն։

Մաս 13


Տան շեմի աստիճանին նստած Թովմասը հետևում էր այգին փողոցից բաժանող ցանկապատին։ Նա անհամբերությամբ հորն էր սպասում։ Եկեղեցուց տուն վերադառնալուց հետո ժամանակը շատ դանդաղ էր անցնում։ Թովմասով ոչ ոք չէր զբաղվում։
Ազնիվ խանումը, Մարոն, Ջամիլան և Զեյնաբը գործ էին անում տանը, իր ընկերներից և ոչ մեկը չէր ներկայացել, և ֆրանսերենի դասը տեղի չէր ունեցել։ Չէին գալիս նաև ներքին քաղաքի տղաները, որոնք երբեմն ցատկում էին Պալյանների այգու ցանկապատի վրայով և միրգ էին փախցնում։ Թովմասը նրանց չէր մատնում, քանի որ տղաներն իրեն քաջ էին թվում, և ինքը նախանձում էր նրանց ազատությանը։ Իսկ ինչ վերաբերում էր մրգին, ապա ծառերի վրա այնքան միրգ կար, որ իրենք էլ չգիտեին, թե ինչ անեն։
Սասունը չէր կարող կռահել, որ իր տերը տրամադրություն չաներ իր հետ խաղալու։ Նա Թովմասին էր տալիս իր գնդակը և վիզը ծռած վնգստում էր, հետո, համբերությունը կորցնելով սկսում էր հաչել։ Նա մերթ պառկում էր Թովմասի ոտքերի մոտ, մերթ վեր էր թռչում և հարձակվում էր շագանակենու տակ նստած կեռնեխների վրա, հետո նորից պառկում էր սանդուղքի տակ։
Թովմասը մտաբերում էր այն ամենը, ինչ տեղի էր ունեցել եկեղեցում, և ձգտում էր ամեն ինչ հիշողության մեջ պահել։ Դա դժվար էր, քանի որ երբեմն որոշ մանրամասներ չափից ավելի մեծ տեղ էին գրավում և գերիշխում էին մնացածի վրա։ Հատկապես լավ էր հիշում իրենց նստարանի դիմաց նստած մի կնոջ սարսափահար հայացքը, ծռված բերանը և եղունգները, որոնցով նա ճանկռտում էր իր դեմքը։ Այն հերոսի սարսափելի աչքերը, որին կնքահայրը տվեց իր փամփուշտները։ Նա պարզորոշ տեսնում էր նավապետ Արմենի ոտքերի տակ թքող երիտասարդ ոստիկանի դեղնած ատամները։ Նա հիշում էր իր սարսափը, որից նա դեռ չէր ազատվել։ Զգում էր, որ այն թաքնվել էր իր հոգում, նմանվելով փոքրիկ գազանի, որն իր ճանկերի մեջ կառներ իրեն հենց առաջին հնարավորության դեպքում։ Մինչև հիմա նա վախենում էր միայն գերեզմանատան մեռյալներից և հրեշավոր գազաններից, որոնց ինքը հնարում էր նկուղի խոնավ մթության մեջ։ Նա երբեք մարդկանցից չէր վախեցել։
Մոր տված պարզաբանությունները այնքան էլ չբավարարեցին Թովմասին։ Տեղահանություն՝ հիմա նա մոտավոր պատկերացում ուներ դրա մասին։ Դա բացատրում էր մեծերի լարվածությունը, իր ընկերների բացակայությունը, փակ խանութները, սակայն ոչ եկեղեցու հրդեհը, ոչ էլ Տեր Խորենի և պարոն Զորյանի՝ ուսուցչի ձերբակալությունը։ Թովմասը չէր կարողանում ի մի հավաքել այդ տարրերը և հասկանալի պատկեր ստանալ։ Դա մի խճանկար էր, որի ամենակարևոր տարրը՝ ինչո՞ւն պակասում էր։
Սասունը ականջները տնկեց։ Արագ ընթացքով ձի էր մոտենում։ Դարպասին մոտենալով ձին դանդաղեցրեց ընթացքը։ Երեխան ճանաչեց Հուր Կրակի սմբակների անկրկնելի ռիթմը մինչև ձիու երևալը։ Վերջապե՜ս։ Նա գլուխը դռնից ներս մտցրեց և բղավեց.
― Հայրիկը գալի՜ս է։
Հետո նա վազեց դեպի դարպասը, ուր Վարդանն արդեն իջել էր ձիուց։ Երեխան ձեռքն անցկացրեց ճաղերի արանքով և հպվեց հոր ձեռքին։
― Հայրիկ, հայրիկ,― ասաց նա ակնհայտորեն թեթևացած ձայնով։
Վարդանը շոշափեց նրա թևերն ու ուսերը, հարցնելով.
― Հոգիս... Ամեն ինչ լա՞վ է։ Քեզ ոչինչ չի՞ պատահել։
Թովմասը շնչակտուր սկսեց պատմել.
― Նրանք այրեցին եկեղեցին, հայրիկ։ Ոստիկանները։ Նրանք նախ մեզ դուրս բերեցին։ Նրանք ձերբակալեցին Տեր Խորենին և ուրիշներին։ Նրանք սպանեցին հերոսներին։
Վարդանը երեխային իր կողմը ձգեց և ճաղերի արանքից համբուրեց.
― Արդեն ամեն ինչ վերջացել է։ Ես այստեղ եմ։
Վարդանը պատրաստվում էր Թովմասին խնդրել, որ բանալին բերեր, երբ տեսավ Մարոյին բանալին ձեռքին։ Նա Ժպտում էր, սակայն Վարդանը նկատեց, որ Մարոյի աչքերը կարմրած էին։ Այս մանրուքից բացի, նրա պահվածքից ու ձայնից երևում էր, որ նա իրեն տիրապետում էր։
― Ինչ երջանի՜կ եմ ես,― բացականչեց նա՝ երկաթյա մեծ բանալին պտտեցնելով կողպեքի մեջ։
Թովմասը կախ ընկավ դարպասից և ոտքերով թափ հաղորդեց դռանը՝ կիսաշրջան կատարելու համար։ Մարոն փարվեց Վարդանին և համբուրեց նրան։
― Կյանքս...― մրմնջաց Վարդանը գրկի մեջ նրան պահելով։
Մարոն լարված էր և գրեթե աննկատ դողում էր։
― Ըհը, ըհը,― արեց Թովմասը նրանց մոտենալով։
Հայրը նրա քիթը քաշեց և նստեցրեց թամբին։
― Ձիդ քրտնել է,― արձանագրեց Մարոն։
― Ես տուն էի շտապում։
Մարոն փակեց դարպասը և գրկեց ամուսնուն։ Վարդանն էլ գրկեց նրա ուսերը, և նրանք կողք կողքի ձիու հետևից գնացին դեպի ախոռը։ Մարոն հարցրեց.
― Իմացա՞ր Սուրբ Մինասի մասին։ Նրանք ոչ մեկին ազատ չեն արձակել։ Արմենը գնացել է նորություններ իմանալու։ Քահանան և մնացածները մեղադրվում են ապստամբներին օժանդակելու մեջ։ Իրավիճակը բարդանում է, Վարդան։ Մենք անպայման պետք է մի բան անենք։
Նրբանկատությունից դրդված՝ Մարոն առաջ չէր քաշում այն ելքը, որի մասին ինքը մտածում էր։ Նա գիտեր, որ Վարդանը դիտարկել էր այդ խնդիրը, հետևաբար առաջինը պետք է խոսեր այդ մասին։ Վարդանը նայեց Թովմասին և Մարոյին նշան արեց սպասելու ավելի հարմար առիթի։
― Ես նրան հնարավորինս բացատրեցի,― ասաց Մարոն։― Վարդան, քո համազգեստը մեզ երկար պաշտպանել չի կարող։ Դու գիտե՞ս, թե ինչ է կատարվում այլուր։
Վարդանը գլխով արեց։ Մարոն շարունակեց.
― Նույն բանը կկատարվի այստեղ։ Դա անխուսափելի է։
Կարծես դժկամությամբ Վարդանը ցածրաձայն ասաց.
― Դա շատ հնարավոր է։ Եվ իմաստնությունը կպահանջեր, որ մենք հեռանայինք այստեղից քանի դեռ ուշ չէ։
― Կպահանջե՞ր։ Իսկ ինչո՞ւ պայմանական եղանակով։
Մարոն պատասխանը գիտեր։ Նա կռահում էր այն ներքին պայքարը, որը երկատում էր իր ամուսնուն։ Վարդանը հաստատեց Մարոյի կասկածը։
― Իմ պարտքը...
― Քո պարտքն է նախ մտածել ընտանիքիդ մասին,― ասաց Մարոն վստահորեն։
― Իսկ մնացածնե՞րը։
― Դու ոչինչ չես կարող անել նրանց համար, բացի անիմաստ կերպով քեզ զոհաբերելուց։ Իսկ դու դրա իրավունքը չունես։
Նրանք ախոռ մտան։ Վարդանն իջեցրեց Թովմասին և Հուր Կրակի թամբը հանեց։ Մարոն մի խուրձ հարդ վերցրեց և կտրուկ շարժումներով սկսեց ձիուն սրբել։ Վարդանը, անկասկած, բազմիցս մտածել էր այս ամենի մասին, սակայն Մարոն այլ փաստարկներ ևս ուներ։
― Քանի որ դու զինվորական ես, ապա մենք Սվասի վերջին ընտանիքը կլինենք, որը կտեղահանվի, և դու ոչնչով չես կարողանա օգնել քո հայրենակիցներին։
― Գիտեմ...
Միամիտ ձևանալով՝ Մարոն հարցրեց.
― Ի՞նչ ես կարծում, ինչ իրադարձություն կարող է վերջ տալ տեղահանություններին և հանդարտեցնել այն խելագարներին, որոնցից կազմված է կառավարությունը։
― Արտաքին հարձակումը։ Արտաքին ճնշումները։ Բայց դրսում պետք է իմանան, թև ինչ է այստեղ կատարվում և...
Նա հանկարծակի լռեց։ Իհարկե... Հետևությունը պարտադրվում էր ինքնըստինքյան։ Ինչպե՜ս ինքը չէր մտածել դրա մասին ավելի վաղ։ Հարկավոր էր, որ մեկը օգնության կանչել: Իսկ ո՞վ կարող էր այդ բանը Վարդանից լավ անել։ Նա պարզորոշ տեսավ իր հետագա գործողությունների ուղղությունը։ Ինքը պետք է գրիչը ձեռքը վերցներ և ի լուր աշխարհի հայտարարեր, որ Օսմանյան կայսրությունում բնաջնջում էին հայերին։ Այդ բանն անելու համար ինքը պետք է հեռանար երկրից։ Դա իր հայրենակիցներին օգնության գալու միակ միջոցն էր։
Վարդանի խաղաղված դեմքը տեսնելով՝ Մարոն հասկացավ, որ ամուսնու խիղճը հանգստացել էր։
― Վճռված է։ Մենք կմեկնենք հենց այս գիշեր,— ասաց Վարդանը։― Ես Արմենին կառաջարկեմ միանալ մեզ։
Մարոն բավարարության հոգոց հանեց և նետեց հարդի խուրձը։
― Մի կես Ժամից նա այստեղ կլինի Արաքսիի հետ միասին։ Գնամ ինձ կարգի բերեմ։
― Բարի եղիր կարգադրելու, որ լոգանքի համար տաք ջուր բերեն ննջարան։
Թեթև քայլերով Մարոն դեպի տուն գնաց։ Նրան թվում էր, որ ինքը ազատվել էր ուսերին ճնշող ծանր բեռից։ Բոլորից ծածուկ նա նախապատրաստել էր այն հագուստը և անձնական իրերը, որ պետք է վերցնեին իրենց հետ։ Շատ քիչ բան, որ տեղավորվել էր փոքր ճամպրուկի մեջ։ Նրա հիասթափությունն անսահման կլիներ, եթե իրենց փախուստը հետաձգվեր գեթ մեկ օրով։
Օրվա բուռն իրադարձությունների պատճառով Վարդանը մոռացել էր որդու ծննդյան տարեդարձի մասին։ Իրենից երկու անգամ մեծ եղանը հազիվ գործի դնելով՝ Թովմասը ձիերի և կովերի մսուրները խոտով էր լցնում։ Նա բաց չէր թողել իր ծնողների խոսակցության և ոչ մի բառը։ Նա շատ բան չէր հասկացել այդ խոսակցությունից, բացառությամբ այն բանի, որ իրենք մեկնելու էին։
― Մոտ եկ,― ասաց Վարդանը՝ թևերը լայն բացելով։
Թովմասը եղանը մի կողմ դրեց և վազեց հոր մոտ, որը նրան գրկեց։
― Դու արդեն վեց տարեկան ես։ Ծնունդդ շնորհավոր, իմ մեծ տղա։
― Շնորհակալություն, հայրիկ։
― Ներիր մեզ, որ մենք այնքան էլ ուրախ չենք քո տարեդարձի օրը։
― Ոչինչ,— պատասխանեց երեխան, որը նախաճաշից հետո չէր էլ մտածել իր տարեդարձի մասին։
― Շուտով մենք ուրիշ քաղաքում կլինենք, և մեզ այլևս վտանգ չի սպառնա։ Այդ ժամանակ մենք քեզ համար այնպիսի տոն կկազմակերպենք, որը դու երկար կհիշես։
Մի հարց հանգիստ չէր թողնում Թովմասին.
― Մենք այս գիշե՞ր ենք մեկնելու։
― Այո, բայց ոչ մեկին չասես։
― Ո՞ւր։
― Դեռ չգիտեմ։ Բայց մենք բոլորս միասին կլինենք։ Ճանապարհորդությունը երկար և դժվարին կլինի։ Դու պետք է քեզ տղամարդու պես պահես։
― Եկեղեցում ես չլացեցի։ Ոչ էլ զինվորների առջև։ Քեզ հետ, հայրիկ, ես ոչնչից չեմ վախենում։
Վարդանը նրա մազերը խառնեց, համբուրեց ու սեղմեց կրծքին գետնին իջեցնելուց առաջ։
― Գնանք նախապատրաստվենք կնքահորդ դիմավորելու։ Ես նրան եմ հանձնել քո նվերը։
Թովմասը քաշեց նրա բաճկոնի փեշը և հարցրեց հուզված տեսքով.
― Ինչո՞ւ թուրքերը մեզ չեն սիրում։
Վարդանը նստեց վարսակով արկղի վրա և արձակեց համազգեստի օձիքը։
― Կան թուրքեր, որոնք սիրում և հարգում են հայերին։ Օրինակ, Ջամիլան ու Զեյնաբը։ Կամ էլ, իմ բարեկամ գնդապետ Իբրահիմը։ Բայց ճիշտ է նաև այն, որ կան թուրքեր, որոնք մեզ չեն սիրում։
― Ինչո՞ւ։
― Որովհետև մենք տարբերվում ենք իրենցից, ուրիշ լեզվով ենք խոսում, այլ կրոն ենք դավանում։
― Մեր Աստվածը միակ ճշմարիտ Աստվածն է։ Այդպես է ասվում մի աղոթքում։
― Գիտես Թովմաս, մահմեդականները նույն բանն են մտածում։ Դու էլ իրավացի չես։ Աստված մեկն է, ինչպես էլ նրան անվանեն։ Հարկավոր է յուրաքանչյուրին թույլ տալ, որ նա աղոթի այնպես, ինչպես նա հարկ է համարում։
Չափից ավելի բարդ պատասխանը չբավարարեց Թովմասին։ Նա կտրուկ տոնով հարցրեց.
― Ինչո՞ւ են մարդիկ ուզում մեզ քշել Սվասից։ Մենք նրանց ոչինչ չենք արել։
― Չէ՞ որ ես քեզ արդեն բացատրել եմ, թե ինչ է իրենից ներկայացնում Օսմանյան կայսրությունը։ Սուլթանը, հիշո՞ւմ ես։
Թովմասը գլխով արեց։
― Տեղահանության մասին որոշումը կայացրել է սուլթանը և նրա կառավարությունը և ոչ թե Սվասի մահմեդականները։ Համոզված եմ, որ նրանց մեծ մասը տխրել է։ Սակայն նրանք ոչինչ անել չեն կարող։ Զինվորները հրանան են կատարում, նրանք ենթարկվում են կառավարությանը։
― Իսկ դո՞ւ, հայրիկ,― հարցրեց Թովմասը՝ ցույց տալով հոր համազգեստը։
― Ես իսկական զինվոր չեմ, Թովմաս։ Բանակում ես դեղագործ եմ և բուժում եմ հիվանդներին։
Դռան շեմից Ազնիվ խանումը կանչում էր Թովմասին, որպեսզի նա տուն գնար հազուստը փոխելու։
Արմենն իր հետևից մի պոնի էր քարշ տալիս։ Նա քայլում էր ավանակի կողքից, որի վրա նստած էր Արաքսին՝ իր ահռելի ոտքերով սեղմելով կենդանու կողերը։ Նրա երիկամները հիվանդ էին, ճնշումը բարձր, և բամբակյա սև գուլպաների մեջ առնված ոտքերն այտուցված էին։ Վարդանը նրան հատուկ դիետա էր նշանակել, որը նա չէր կարողանում պահպանել, չնայած հասկանում էր դրա անհրաժեշտությունը։ Նա շարունակ հետաձգում էր այն պահը, երբ պետք է հրաժարվեր իր սիրած առատ համեմված կերակուրներից։ Նրա գեր մարմնի համեմատությամբ դեմքն ավելի նուրբ էր թվում, քան կար իրականում։ Նրա ձյունաճերմակ մազերի մեջ մի սև փունջ կար, որը համառորեն չէր ուզում սպիտակել։ Արաքսին գլխաշոր էր կրում և սև փունջը տեղադրում էր այնպես, որպեսզի այն երևար ու երիտասարդ տեսք տար իր դեմքին։ Նա միշտ պատրաստ էր ժպտալ՝ իր հոյակապ և առողջ ատամները ցուցադրելով։ Նա ցանկանում էր գրավիչ լինել Արմենի համար։ Երբ խոսում էին նրա հիվանդության մասին, նա կրկնում էր. «Մահն ինձ չի վախեցնում, Արմեն, ամենևին։ Ինձ վախեցնում է ծերությունը, գեր և անհրապույր դառնալու հեռանկարը»։ Արմենը բողոքում էր և ասում, որ Արաքսին իր համար ամենագեղեցիկն էր ու ցանկալին։ Եվ վերջապես նա ասում էր կնոջը՝ նրա կզակը ճմկտելով. «Ես քեզ տեսնում եմ սրտիս աչքերով և դու այնպիսին ես, ինպիսին էիր մեր ամուսնության առաջին օրը»։ Այդ խոսքերը անվրեպ կերպով ստիպում էին Արաքսիին ժպտալ։ Եվ իսկապես, Արմենի սերը չէր փոխվել։ Դա պարզ, հիմնավոր և հանգիստ զգացմունք էր։ Իրենց ամուսնական կյանքի ընթացքում նրանք հաճախ էին ստիպված եղել իրարից հեռու լինել ձկնորսության պատճառով և այդպես էլ չէին վարժվել այդ բաժանումներին։ Այսօր նրանք լրացնում էին կորցրած ժամանակը և փաստորեն անբաժան էին։
Տնից դուրս գալու պահից ի վեր Արմենը ոչ մի խոսք չէր ասել։ Սակավախոսությունը նրա արժանիքներից չէր, և Արաքսին կռահում էր, որ ճաշկերույթը Պալյանների տանը նրա համար տհաճ պարտականություն էր։ Իր ծորացող ձայնով Արաքսին ասաց.
― Ես շատ ուրախ եմ այս հրավերի համար։
― Վախենամ, թե այս ճաշը գիշերային հսկման նմանվի,― քրթմնջաց Արմենը։― Ես չեմ հասկանում, թե ինչո՞ւ են նրանք համառորեն ուզում նշել Թովմասի տարեդարձը։ Այս իրավիճակում...
Ծեր կինը ուշադրության չէր դարձնում նրա փնթփնթոցին, կարևորն այն էր, որ նա խախտել էր լռությունը։ Արաքսին պնդեց.
― Հակառակը, պետք չէ մենակ մնալ։ Ես նրանց հասկանում եմ, և ես նույնպես ուզում եմ բարեկամներով շրջապատված լինել։ Միգուցե սա վերջին ճաշն է, որ միասին կճաշակենք։
― Հաստա՜տ վերջինը կլինի։
― Փորձիր ավելի հանդարտ լինել։
― Հանդա՛րտ,― պայթեց Արմենը,― ինչպես ես կարող եմ հանդարտ լինել, երբ մեզ...
Նա լռեց՝ իրեն հաշիվ տալով, որ ինքը գրեթե բղավում էր, մինչդեռ պետք է խնայեր իր խեղճ կնոջ նյարդերը։
― Ներիր ինձ աղունիկս,― մրմնջաց նա՝ ձեռքը դնելով կնոջ ձեռքին։
Արաքսին ժպտաց։ Արմենը շատ վաղուց չէր օգտագործել այդ փաղաքշական բառը։ Արմենը հոգոց հանեց.
― Լավ, ես կզսպեմ ինձ մի քանի ժամ։
Նրա ձեռքը, որով նա բռնել էր պոնիի սանձը, լարվեց և եղունգները մխրճվեցին ափի մեջ։ Նա ներքուստ եռում էր։ Նրա համար անտանելի էր այն անգործությունը, որին նրան մատնում էր իրադարձությունների ընթացքը։ Նրան հուսահատեցնում էր իր անկարողությունը։ Երբ հասան Սուրբ Մինաս եկեղեցու ծխացող ավերակներին, նա հայհոյանքների մի շարան արտաբերեց։ Արաքսին նրան չհանդիմանեց։ Սևացած պատերի տեսքից նրա ճնշումը բարձրացավ, և նա շրջվեց, որպեսզի ամուսինը չտեսներ իր կարմրած դեմքը և արցունքները։ Մինչ այժմ տեղահանությունը կարկտաբեր ամպ էր, որը նախախնամությունը հեռացնում էր իրենցից։ Հայերի նկատմամբ իրականացվող գազանությունները, որոնց մասին պատմել էր Արմենը, նրա հոգում արձագանք չէին գտել։ Դրանք սարսափելի բառեր էին անկասկած, որոնք սակայն քաշ ունեին, որքան և հարյուրամյակներ առաջ տեղի ունեցած պատերազմներն ու ջարդերը։ Հայտնվելով ավերված տաճարի առջև` նա հանկարծ հասկացավ զգայական ձևով։ Նրա վիշտը նույնքան մեծ էր, որքան այն ցավը, որը նա ապրել էր` կորցնելով իր վեց զավակներին և տասներեք թոռներին։ Կարծես նա կրկին կորցրած լիներ այն պահին։ Եվ նա հասկացավ, որ ինքը նրանց կորցնելու էր ամեն անգամ, երբ կսպանվեր գեթ մեկ մարդ կամ երեխա։ Որքա‛ն արդյոք կդիամանար նրա սիրտը։
Պալյանները, ընտանյոք հանդերձ, դուրս եկան Արմենին ու Արաքսիին դռան շեմին դիմավորելու համար։ Թովմասը քար կտրեց տեսնելով թամբած պոնիին, որին առաջնորդում էր կնքահայրը։ Շարժվելու և խոսելու ունակությունը կորցնելով` նա նայում էր, թե ինչպես էին նրանք մոտենում։ Իր ամենանվիրական երազանքն իրականանում էր։ Եկեղեցու դեպքերից հետո նրա մեջ արմատավորված վախը, որից նույնիսկ նրա փորն էր ցավում, անհայտացավ։ Կարմրին տվող շագանակագույն մորթով, կատարյալ համամասնություններ ունեցող կենդանին շեկ բաշ և պոչ ուներ։ Շունը հաչեց, իսկ պոնին նրան պատասխանեց երկար խրխնջոցով։ Դրանից Թովմասը երկար և մի քիչ նյարդային ծիծաղեց։ Նա գամվել էր վերին աստիճանին, չնայած ուզում էր վազել պոնիի մոտ։ Մի քանի րոպե առաջ ինքը խոստացել էր Ազնիվ խանումին, որ նախ կողջուներ հյուրերին, շնորհակալություն կհայտներ նվերի համար, իսկ հետո միայն կվերցներ ընծան։
Վարդանն օգնեց Արաքսիին իջնել ավանակից։
― Ինչպե՞ս են ձեր ոտքերը։
― Ավելի լավ,― ստեց նա։― Ձեր նշանակած բուժումը ինձ շատ է օգնում։ Սակայն այս երեկո ես ինձ թույլ կտամ այն խախտել։
Մեծերի ողջագուրանքների ընթացքում, որոնք նրան շատ ձգձգված թվացին, Թովմասը տեղում դոփում էր։ Վերջապես հասավ կնքահորն ու կնքամորը համբուրելու իր հերթը։ Արաքսին ձեռքերը նրա ուսերին դրեց, նրան կանգնեցրեց պոնիի դիմաց և ասաց մնացածներին.
― Մեր սիրելի Թովմասը հրեշտակի համբերություն ցուցաբերեց։
Վարդանը կենդանուն ցույց տվեց.
― Ահա, Թովմաս։ Այս պոնին քոնն է։ Լավ կխնամես։
― Թամբը քեզ նվիրում է տատիկը։ Արաքսին գործել է թամբի տակի հոյակապ խալին, իսկ կնքահայրդ երկու ամիս շարունակ վարժեցրել է պոնիին։
Վերջապես Թովմասը մոտեցավ իր ձիուն։ Ձին արդեն բարեկամացել էր շան հետ։ Հուզված երեխան շոյեց կարճ և նուրբ մազմզուկներով պատված նրա մռութը։ Կենդանին վիզը երկարացրեց, որ իրեն շոյեն։
― Կարծես ինձ ճանաչի,― հիացավ Թովմասը։
―Հենց այդպես է― պատասխանեց Արմենը։ Մայրդ ինձ էր տվել քո հագուստներից մեկը, և նա սովորել է քո հոտին։
Թովմասը գրկեց պոնիի պարանոցը, պտտվեց նրա շուրջը, շոյեց գավակը և նստեց թամբին։ Նրա դեմքը փայլում էր աննկարագրելի երջանկությունից։
Կրունկներով նա թեթևակիորեն խթանեց ձին և լեզուն ճտճտացրեց, ինչպես անում էր հայրը։ Մարոն շարժում արեց նրան հեռու պահելու համար, սակայն Արմենը նրան հանգստացրեց։ Պոնին տեղում պտույտ կատարեց, մի քանի քայլ արեց և վարգեց։ Զեյնաբն ու Ջամիլան ծիծաղելով վազում էին նրանց ետևից։ Ցանկապատի մոտ Թովմասը շրջեց և վերադարձավ մեծերի մոտ։ Դողդողացող ձայնով նա հայտարարեց.
― Ես նրան Կայծակ կանվանեմ։
― Այդ անունը նրան շատ է սազում,― հաստատեց Վարդանը։
― Մենք հիմա կճաշենք,― ասաց Մարոն։― Իսկ Կայծակին դու կհեծնես ճաշից հետո։
Թովմասը պոնիին կապեց տխիլի թփից՝ ճաշասենյակի լուսամատի դիմաց։ Արմենը մտածեց, որ կենդանին կկոտրատեր թփի ճյուղերը, սակայն դա այլևս նշանակություն չուներ։ Ինչպես և մնացածները, նա մի քանի րոպեով հաղորդվել էր Թովմասի երջանկությանը և մոռացել էր իր տխրությունը։ Այն կրկին սողոսկում էր նրանցից յուրաքանչյուրի հոգին, սակայն նրանք ջանում էին այդ բանը ցույց չտալ։
Последний раз редактировалось Lusine1101 28 апр 2017, 13:01, всего редактировалось 14 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#5  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 13:12

Մաս 14



Սվասի բնակիչները շրջանի ամենագեղեցիկ և անկասկած ամենալավ կահավորված տունը համարում էին Ատոմ Շամլյանի կառուցած շենքը։ Հարուստ ներմուծողն ափսոսանքով էր վաճառել Վարդանին այդ տունը, ուր նա հավաքել էր իր հավանած կահույքի նմուշները։ Նրա զավակները Կոստանդնուպոլսում և Միացյալ Նահանգներում էին հաստատվել, իսկ նրա առողջական վիճակը պահանջում էր տեղափոխվել մայրաքաղաք, ուր անվանի բժիշկներ կային։
Այդ տունը մտնելիս Արաքսին վեհերոտության որոշակի զգացում էր ունենում, որը գրեթե չէր անդրադառնում նրա և Պալյանների միջև գոյություն ունեցող ջերմ և մտերմիկ կապի վրա։ Նրա և Արմենի կառուցած երկսենյականոց համեստ տունը ամբողջությամբ կտեղավորեր Պալյանների տան հյուրասենյակում։
Սնանկակացած ծխախոտագործի դուստր լինելով` Արաքսին երբեք այդքան գեղեցիկ բան չէր տեսել, որքան այդ ճաշասենյակը իր մեծ մարմարապատ բուխարիով և սադափով դրվագանախշված սև փայտե ժամացույցով, որը նվագում էր կես ժամը մեկ։ Կաղնեփայտով պատված պատերին փակցված էին Վարդանի ծնողների և Մարոյի հոր դիմանկարները։ Կար նաև Այվազովսկու չորս ծովանկար։ Քսան հյուր տեղավորող կաղնու սեղանի վերևում կախված էր բյուրեղապակյա մեծ ջահը։ Ջահը զուտ դեկորատիվ նշանակություն ուներ, քանի որ էլեկտրական էր, իսկ Սվասում, ինչպես և Անատոլիայի մնացած քաղաքներում էլեկտրականություն չկար։ Նախկին սեփականատերը, որը հավատում էր առաջընթացի արագ ներթափանցմանը, յուրաքանչյուր սենյակում էլեկտրական լապտերներ էր տեղադրել։ Տան կառույցից տասներկու տարի անց մարդիկ դեռես օգտվում էին նավթի լամպերից։ Ապակեպատ պահարանում ցուցադրված էր արծաթե սպասքը, իսկ «Տիրոջ ձայնը» ձայնարկիչը և սպասքադրման երկու սեղանները, լրացնում էին կահավորանքը։
Մարոն սենյակը զարդարել էր վարդի փնջերով, իսկ սեղանը հոյակապ էր սպասքավորված։ Ոչ ոք տոնական տրամադրություն չուներ Զեյնաբից և Ջամիլայից բացի։ Վարդանը, հաշվի առնելով Արմենի տարիքը, նրան խնդրեց աղոթք ասել։ Դա զարմացրեց նրա զոքանչին, որը կարծում էր, թե Վարդանն առնվազն անտարբեր է կրոնի հանդեպ։ Փոքրիկ թրքուհիները մատուցեցին ուտեստները` հաճախակի հայացքներ նետելով Մարոյի վրա, հետո տեղ զբաղեցրին սեղանի մոտ։ Ազնիվ խանումը պատրաստել էր իր թոռան սիրած ճաշատեսակները՝ խորոված սմբուկ, արտիճուկ ձիթապտղի յուղով, բրնձով և նշով լցոնած գառ։
Ուտեստների գովաբանությունից, Թովմասին հղված բարեմաղթանքներից և կենացներից հետո նրանք լուռ ուտում էին։ Արաքսին, ինչպես և Արմենը շփոթվել էին իրենց ափսեները շրջապատող սպասքի առատությունից, և երկուսն էլ հետևում էին տանտերերին չշփոթեցնելու համար։ Նրանց շփոթեցնում էր նաև այն, որ դեմքերի լրջությունը ճաշին մի քիչ լարված հանդիսավորություն էր հաղորդել։ Մի քանի րոպե անց Արմենը վայր դրեց պատառաքաղը։
― Ես այլևս չեմ կարող ձև թափել,― բացականչեց նա ջղայնացած տոնով։
Կինը արմունկով բոթելով, նրան կարգի հրավիրեց։
Արմենն արդարացավ մռայլ տեսքով։
― Մենք այստեղ քեֆ ենք անում, կարծես ոչինչ չի պատահել։ Իսկ այդ ժամանակ ոմանք դանակ են սրում։
Բոլորը, նույնիսկ Զեյնաբն ու Ջամիլան, որոնք իրենց մեղավոր զգացին, քար կտրեցին։ Բոլորը, Թովմասից բացի, որն ուտում էր մեքենայաբար՝ աչքը իր պոնիից չկտրելով, միտքը հեռու։ Մարոն, շփոթվելով, չգիտեր, թե իրեն ինչպես պահեր։ Նա աղերսող հայացք գցեց ամուսնու վրա։ Վարդանը խոսեց հանդարտ, սակայն վստահ ձայնով.
― Ես հասկանում եմ ձեր զգացմունքները, Արմեն։ Մենք բոլորս նույնն ենք զգում։ Սակայն ձեզ չի՞ թվում, որ կարող էինք քննարկել այս հարցը սուրճ խմելիս։
Արմենի ուսերը հակվեցին։ Նա զննեց իր ափսեն և փնթփնփաց.
― Ի՜նչ կփոխվի այդ խոսակցություններից։ Խոսքեր, ահա թե ինչ է մեզ մնացել... Խոսել և սպասել, թե ինչ կպատահի։
― Հաստատ չես կարող ասել... Ելք կա։
Այս խոսքերի վրա Արմենն արագ բարձրացրեց աչքերը։
― Սև ծով,― շշնջաց Վարդանը։
Սև ծով։ Ի՞նչ էր նա ցանկանում ասել իրականում։ Արմենի շփոթմունքն արտացոլվում էր նրա դեմքին։ Գլխի շարժումով Վարդանը նրան հասկացրեց, որ խոսքը գնալու մասին էր և նրա հարցերը կանխելու համար ասաց.
― Ես այդ մասին էի ուզում խոսել ճաշից հետո։
― Լավ,― պատասխանեց Արմենը։
Նա ձեռքը վերցրեց դանակն ու պատառաքաղը, սակայն խորասուզվելով մտքերի մեջ, մոռացավ ուտելու մասին։ Սեղանին ճնշող լռություն իջավ։ Մարոն Զեյնաբին խնդրեց միացնել ձայնարկիչը։
Նրանց ձայնարկիչը միակն էր քաղաքում, և Թովմասը շատ էր հպարտանում, երբ իր ընկերները զմայլված լսում էին այն։ Ջամիլայի ու Ջեյնաբի համար դա գրեթե կախարդական գործիք էր, որի զմայլող զորությունը չէր թուլանում։ Ճաշի ողջ ընթացքում նրանք իրար հետ մրցելով լարում էին սարքը կամ փոխում էին սկավառակները։ Զրույցը աշխուժացնելու նպատակով Մարոն հիշեց իր հորը` Հակոբ Արթինյանին։ Նա պաշտում էր հորը և վառ էր պահում նրա հիշատակը, որպեսզի Թովմասը, որը չէր տեսել իր մորական պապին, իմանար, թե ում շառավիղն էր ինքը։ Ազնիվ խանումը լրացրեց Մարոյի հիշողությունները պատմելով, թե ինչպես էր իր ամուսինը Մարոյին արտարժույթի գիտակ դարձրել այն տարիքում, երբ աղջիկները ձեռագործով էին զբաղվում։ Սակայն նրանց ձայնը կեղծ էր հնչում, և Թովմասը, որը սիրում էր այդ պատմությունները, նրանց չէր լսում։ Նա հիանում էր իր պոնիով և երազում էր հոր հետ անվերջանալի գբոսանքների մասին։
Վարդանը նույնպես ցրված էր։ Նա զննում էր սենյակը և մտածում, որ ինքն այդպես էլ չէր ձևափոխել տունն այնպես, ինչպես վճռել էր գնելուց առաջ։ Նա տունը կահավորված էր գնել։ Նախկին տերը գեղեցիկ իրեր և թանկարժեք կահույք էր սիրում, որոնք նա բերում էր Եվրոպա, Ռուսաստան և Մերձավոր Արևելք կատարած իր ճանապարհորդություններից։ Այդուհանդերձ այդ մի քիչ այլազան կահավորանքի դասավորությունը, համապատասխանում էր Վարդանի և Մարոյի ճաշակին։ Նրանք ի վերջո բավարարվել էին այնտեղ իրենց կահույքը տեղադրելով, իսկ մնացած մասերում տունը մնացել էր նախնական վիճակում։ Անկասկած, հոգու խորքում նրանք գիտեին, որ այդտեղ իրենք երկար չէին մնալու։
Միայն կանայք էին խոսում։ Արմենը փորփրում էր իր ափսեի պարունակությունը և անհամբեր սպասում էր ճաշի ավարտին։ Նրա գլուխը պտտվում էր հակասական մտքերից, որոնք նրան չէր հաջողվում կարգավորել։ Հեռանա՜լ... Ի՞նչ պայմաններում... Ո՞ւր գնալու համար։ Լքել մնացածներին։ Նա անկարող էր ծրագրի ամբողջությունը պատկերացնելու և կանգ էր առնում մանրամասների վրա, որոնք քիչ անց նրան երկրորդական էին թվում։ Նա անհամբեր սպասում էր, որ Վարդանը բացահայտեր իր ծրագիրը։
Անուշեղենից հետո Թովմասը գնաց Կայծակի մոտ։ Մարոն Զեյնաբին ու Ջամիլային երեխայի հետ դուրս ուղարկեց, ասելով, որ սեղանը նրանք ավելի ուշ կհավաքեն։ Մեծահասակները տեղափոխվեցին մեծ հյուրասենյակ, ուր դրված էր «Պլեյել» մակնիշի դաշնամուրը, որն Ատոմ Շամլյանը բերել էր Ֆրանսիայից։ Սենյակում ոճերի հետաքրքիր խառնուրդ էր նկատվում։ Լյուղովիկոս XV―ի ոճի փոքրիկ բազմոցի և բազկաթոռների կողքին կարելի էր տեսնել լաքապատ չինական սնդուկներ, սուրճ խմելու համար նախատեսված տասնանկյուն սեղաններ արաբական նախշերով, արևելյան գորգով ծածկած և բազմաթիվ բարձերով ցածր թախտ, Սպահանի գորգեր, արծաթյա ինքնաեռ, մեծ մանղալ, և այդ կահավորանքը լրացնում էր վենետիկյան հոյակապ ջահը։
Բոլորը հավաքվեցին թախտի մի անկյունում։ Վարդանը մոտ բերեց փոքր բազմոցը Արմենի և Արաքսիի համար, մի բազկաթոռ զոքանչի համար, իսկ ինքն ու Մարոն նստեցին թախտին։ Այսպես նրանք հոծ շրջան էին կազմում։ Մարոն ու Ազնիվ խանումը սուրճ մատուցեցին և կոնյակ։ Վարդանն ու Արմենը ծխախոտ վառեցին։
― Եթե թույլ տաք...― ասաց Ազնիվ խանումը՝ ցույց տալով քթախոտով իր տուփը։
Առանց սպասելու պատասխանի, նա մի պտղունց քթախոտ մոտեցրեց իր քթին, իսկ հետո փռշտաց՝ թաշկինակը քթին սեղմելով։ Կոնյակ խմեցին առանց կենաց ասելու։ Մռայլ էին։ Արմենը թեքվեց դեպի Վարդանը.
― Սև ծո՞վ։
Վարդանը մի շնչով խմեց իր կոնյակը և խորը շունչ քաշեց.
― Սա հրաժեշտի ընթրիք էր։ Մենք հեռանում ենք Սվասից.
Ծերունին հանգիստ էր։
― Հենց այս գիշեր,― ավելացրեց Մարոն։
― Իմաստուն որոշում է,― հայտարարեց Արմենը՝ թափ տալով իր ծխախոտի մոխիրը բյուրեղապակյա մոխրամանի մեջ։― Այստեղ ամեն ինչ կորած է։
― Ես ձեզ առաջարկում եմ մեզ հետ մեկնել,― ասաց Վարդանը։― Գիշերները ճանապարհորդելով, մենք ծովափ կհասնենք, իսկ այնտեղ մենք նավ կվարձենք կամ կգնենք։
― Եթե բախտներս բերի, դա կարելի է անել,― պատասխանեց Արմենը կզակը տրորելով։
Նա դարձավ կնոջը, որը նրա թևը թփթփացրեց, կարծես ուգում էր ասել, որ վստահում է ամուսնուն։ Նման ճանապարհորդությունը պետք է որ մտահոգեր Արաքսիին իր առողջական վիճակի պատճառով։ Արմենը հիշեց Տեր Խորենի խոսքերը սերմնացանը վարելու մասին և հառաչեց։
― Մենք գգացված ենք, որ մտածում ես մեր մասին։ Սակայն մենք մեր կյանքի մայրամուտին ենք մոտենում։ Հետդ ավելի երիտասարդներ տար, նրանք մեր ազգի ապագան են։
Մարոն նստեց թախտի ծայրին և իր ափերի մեջ առավ Արաքսիի ձեռքերը.
― Դուք մեր ընտանիքի մասն եք կազմում, մենք չենք ուգում ձեզ անցյալում թողնել։
Ազնիվ խանումը, լայն բացելով աչքերը, խիստ նայեց Մարոյին, որը չպետք է այդպես միջամտեր տղամարդկանց խոսակցությանը։ Այն էլ արդեն երկրորդ անգամ։
― Արմեն,― շարունակեց Վարդանը,― մենք ձեր կարիքն ունենք։ Մենք պետք է հնարավորինս հեռու մնանք ճանապարհներից։ Հետնաբար, ուժեղ ձեռքեր են պետք կառքը դաշտերով վարելու համար։ Դուք լավ գիտեք այդ տարածքը մինչև ծով, և բացի դրանից, ես չեմ կարողանա նավը վարել։
Իր բաժակի հատակը զննելով՝ Արմենր մտածում էր։ «Յուրաքանչյուրի պարտքն է վերապրել», ասել էր նաև քահանան։ Տեղահանությունը անհաղթահարելի փորձություն կլիներ Արաքսիի համար, իսկ այժմ ինքը հնարավորության ուներ նրան այդ փորձությունից ազատել։ Բացի դրանից, ինքն իրեն պատասխանատու էր Թովմասի` իր սանիկի և նրա ծնողների համար։
1894 թ. ինքը չէր կարողացել փրկել իր զավակներին, որովհետև նրանք իրենից հեռու էին ապրում, ուրիշ գավառում, այնուհանդերձ նա իրեն մեղավոր էր զգում։ Եվ ահա հնարավորություն էր ստանում խորհրդանշական ձևով իր մեղքը քավելու։ Նա հիշեց Սև ծովը, այնքան պարզորոշ կերպով, որ թվաց, թե զգում էր դրա աղաբույր օդը կոնյակի գոլորշիների մեջ։ Ի՜նչ երջանիկ կլիներ ևս մեկ անգամ նավարկել՝ առաջնորդվելով լոկ իր բնազդով... Արաքսին և ինքը ևս մի քանի տարի միասին կապրեին... Ինքը չէր շտապում մեռնել։
Նա համաձայնեց Վարդանի առաջարկին և անմիջապես բարձրաձայն սկսեց ծրագիր մշակել։ Նա ոգեշնչվեց, ինչպես ամեն անգամ նոր գործ ձեռնարկելիս։ Նա բորբոքված էր խոսում։ Նրա կարծիքով, Սվասից հեռանալու ամենահարմար ճանապարհը իր դաշտի մոտով անցնող հովիվների արահետն էր։ Կառքն այդ արահետով կանցներ, երե զգույշ վարեին։ Լույսն ընկնելուց առաջ իրենք արդեն լեռներռւմ կլինեին, անվտանգության մեջ։ Վեց կամ յոթ օրում իրենք ծովափ կհասնեին։ Արմենն առաջարկում էր գնալ Ուրդու փոքր նավահանգիստը։ Ինքն այնտեղ վստահելի բարեկամներ ուներ և կարծում էր, որ կկարողանար կարգին նավ ճարել։ Հանկարծ նա կարկամեց՝ դեմքն առնելով լուրջ խնդրի։
― Ամեն ինչ լավ է, սակայն մենք ո՞ւր պետք է գնանք։
― Ռուսաստան,― պատասխանեց Վարդանը։
― Ո՛չ,― բացականչեց Մարոն։― Մայրաքաղաք։
Արաքսին և Ազնիվ խանումը նրան հանդիմանական հայացքով էին նայում։ Կինը չպետք է առարկեր իր ամուսնուն օտարների ներկայությամբ։ Վարդանն անտարբեր էր այդ պայմանականությունների նկատմամբ, և կնոջ հոգու ճիչը նրան հուզեց։ Նա մեղմ ձայնով հարցրեց.
― Ինչո՞ւ։
― Մենք այնտեղ ազգականներ ունենք։ Մայրաքաղաքում շատ օտար դիվանագետներ կան, այնտեղ իրավիճակն այնքան ողբերգական չէ, որքան երկրի խորքում։
― Մենք այդ մասին ոչինչ չգիտենք,― ասաց Վարդանը։ Մեսրոպ քեռին իր ընտանիքի հետ պետք է որ մեկնած լինեն։ Իմ եղբայր Նուբարը...
― Երբ տեղ հասնենք, ամեն ինչ պարզ կդառնա,― հակաճառեց Մարոն։
― Մարո՛,― հանդիմանող ձայնով ասաց Ազնիվ խանումը։
Վարդանը ձեռքի շարժումով հանգստացրեց զոքանչին։ Նա հարգում էր կնոջ հոգեվիճակը և համբերատար բացատրեց.
― Լավ մտածիր։ Կոնստանդնապոլսում ինձ կփնտրեն, և մենք ստիպված կլինենք թաքնվել, ապրել վախի մեջ։ Մտածիր Թովմասի, մեր բոլորի մասին։
Մարոն մեքենայաբար գլխով էր անում։ Վարդանն ավելացրեց.
― Բացի դրանից, փախստական լինելով, ես ի՞նչ օգնություն կարող եմ ցույց տալ այստեղի հայերին։ Ո՛չ, ես համարում եմ, որ պետք է կայսրության սահմաններից դուրս մեկնել։ Ռուսաստանն ավելի ապահով ապաստան կլինի։
Մարոն համաձայնեց և դարձավ Արմենին.
― Դուք կկարողանա՞ք մեզ այնտեղ հասցնել։
― Ավելի մեծ հեշտությամբ, քան Կոստանդնուպոլիս։ Սև ծովի հյուսիսում գտնվող Յալթա քաղաքը ձեզ ձեռք է տալի՞ս։
― Ես կգերադասեի Բաթումը։ Այնտեղից մենք կկարողանայինք Հայաստան գնալ։ Երևան։ Եթե ուզում ենք օգնել Անատոլիայի հայերին, ապա պետք է միանալ Ռուսաստանի հայերին, որոնք կռվում են ռուսների հետ միասին։
Այդ գաղափարը Արմենին դուր եկավ։ Նրա համար այդ երկիրը լիովին անծանոթ չէր։ Նա արդեն եղել էր Էջմիածնում ու Երևանում։ Մարոյի տեսակետից այդ հանգրվանը շատ հեռու էր Եվրոպայից, սակայն ընտրության հնարավորությունը սահմանափակ էր։ Ազնիվ խանումը կանխազգաց, որ երևի չէր թաղվելու իր ամուսնու կողքին, սակայն չբողոքեց, քանի որ ընտանիքը նրա համար ավելի կարևոր էր, քան իր անձը։
Նրանք քննարկեցին գործնական մանրամասներ։ Ի՞նչ էր պետք վերցնել, ով ի՞նչ պարտականություն էր ստանձնում։ Հիշելով Հալիսի կամրջի վրա ոստիկանների կանգնեցրած հայ ընտանիքի գերբեռնված սայլը՝ Վարդանը պնդեց, որ պետք էր վերցնել միայն կենսականորեն անհրաժեշտ իրեր.
― Ոչ մի ավելորդ բան։ Հագուստ, վերմակներ, վեց օրվա ուտելիք, զենք։
― Մեր հարստությունը կտեղավորվի մի կապոցի մեջ,― ասաց Արաքսին, որն ինչպես միշտ վախենում էր նեղություն տալուց։― Կես ժամ, և մենք պատրաստ ենք։
Պարեկների պատճաոով մեկնելու հնարավորություն կլիներ միայն կեսգիշերից հետո։ Վարդանը Արմենին և Արաքսիին պետք է վերցներ ժամը մեկից հետո և նրանք պետք է մեկնեին առանց հապաղելու։
― Ի՞նչ եք անելու Զեյնաբի և Ջամիլայի հետ,― հարցրեց Արմենը։― Եթե նույնիսկ նրանք չարթնանան ձեր հեռանալու պահին, ապա առավոտյան կհայտնաբերեն ձեր բացակայությունը և տագնապ կբարձրացնեն։ Մեզ համար շահեկան կլիներ որպեսզի իշխանությունները անտեղյակ մնային հնարավորինս երկար ժամանակ։
― Ավելի լավ կլիներ նրանց զգուշացնել,― պատասխանեց Վարդանը։― Նրանց ասել, որ մենք պետք է թաքնվենք մինչև իրավիճակը հանդարտվի։ Կարո՞ղ ենք նրանց վստահել, մայրիկ։
― Ես երաշխավորում եմ։ Նրանք ոսկե սիրտ ունեն։ Նրանք տունը կհսկեն, և եթե հոսպիտալից գան և հարցնեն ձեր մասին, նրանց կասեն, որ դուք հիվանդ եք։ Այսպիսով մենք մի քանի օր կշահենք։
Հյուրասենյակն ընկղմվող էր ադամամութի մեջ։ Մարոն երկու լամպ վառեց, որոնք դեղնավուն լույս էին արձակում։ Ոչ ոք չհիշատակեց այն բարեկամներին, որոնց թողնում էին քաղաքում, սակայն յուրաքանչյուրը տրտմությամբ մտածում էր նրանց մասին։ Ճանապարհորդության նախապատրաստությունը քիչ ժամանակ էր խլելու, պարապ թողնելով ժամեր շարունակ, և նրանք չէին շտապում բաժանվել, գիտակցելով, որ ավարտվում էր մի որոշակի ժամանակաշրջան իրենց կյանքում, և որ իրենք գնում էին դեպի անորոշություն։
― Մարոն մեզ համար դաշնամուր կնվագի՞,― հարցրեց Արաքսին, որը հափշտակությամբ էր երաժշտություն լսում։― Մեզ հիշեցնելու համար...
Մարոն ի վիճակի չէր նվագելու և Վարդանին խնդրեց ուդը վերցնել։ Վարդանը խնդրել չտվեց, գործիքը գոգին դրեց և լարեց։ Նա ուդ էր նվագում յոթ տարեկանից։ Նրա հայրը մի ձմեռ ապաստան էր տվել թափառաշրջիկ մի երաժշտի, որն այդ հյուրասիրության դիմաց Վարդանին սովորեցրել էր իր արվեստի գաղտնիքները։ Հետագայում Վարդանն անվանի ուսուցիչներ էր ունեցել, սակայն նվագում էր ծերունու սովորեցրած ձևով։ Նա ասում էր. «Երաժշտությունը նախ ծնվում է քո մեջ, իսկ հետո անցնում է ուդին»։
Քանի նա մատներն էր մարզում տարբեր մեղեդիներ նվագելով, ներս մտան Թովմասն ու փոքրիկ թրքուհիները և լուռ նստեցին գետնին, թախտի մոտ։ Վարդանը հին հայկական երգեր կատարեց` մեղմ տխրությամբ համակված մեղեդիներ։ Իրենից անկախ Մարոն ուղեկցում էր ուդին իր ջերմ և դողդոջուն ձայնով։ Աչքերը փակ, ձեռքերը ծնկներին, նա երգում էր իրանը ճոճելով, կարծես երեխա օրորեր։ Երբ բարձր նոտաներ էր վերցնում, նրւս պարանոցի հիմքում մի երակ էր պրկվում։ Թովմասն այդ երակին էր նայում, երբ մտածում էր երգի այն բառերի մասին, ուր սիրահարները ողբում էին իրենց բաժանումը։
Երգերում հիշատակվում էին նաև ծաղիկներ, մրգեր և թռչուններ, հեռավոր երկրներ, որոնք բոցավառում էին նրա երևակայությունը։ Նա չէր կարողանում միմյանց հետ կապել սերն ու բաժանումը և չէր հասկանում, երբ սիրած էակներին թռչունների անուններ էին տալիս։ Այդուհանդերձ նա պաշտում էր այն հատվածները, ուր թռչունները չվում էին օտար երկրներ և լուրեր էին բերում այնտեղ հանդիպած մարդկանցից։ Նա սարսռաց, իրենք թռչունների պես կվարվեն և հեռու կչվեն։ Ի՞նչ կգտնեն այնտեղ։ Թովմասը Սվասից բացի ուրիշ քաղաք չէր տեսել։ Միայն գրքերում։ Կտեսնի՞ արղյոք գնացքներ, օդանավեր։ Նա տեղը փոխեց, որպեսզի հենվեր կնքահոր ոտքերին, որը շոյեց նրա գլուխը։
Այդ երեկո Մարոյի ձայնը շատ հուզիչ էր, և երգերի խոսքերը նոր իմաստ էին ստանում։ Այն, ինչ նա երգում էր, այլևս սիրո բալլադ չէր թվում, ավելի շուտ ողբ էր, կարոտի լաց, ուր յուրաքանչյուր ոք կգտներ իր տագնապը, իր ամենաթանկագին բանը կորցնելու վախը։ Եթե Մարոն ճիգ չթափեր իրեն զսպելու համար, ապա կարտասվեր, և մյուսներն էլ նրան կմիանային։
Մութն արդեն ընկնում էր, երբ Արմենն ու Արաքսին տուն հասան։ Պատանի թրքուհիներից յուրաքանչյուրը յուրովի արձագանքեց տեղեկանալով Պալյանների ծրագրին։ Հուզական և զգայուն Զեյնաբը փարվեց Ազնիվ խանումին և լացեց, իսկ ավելի խելացի Ջամիլան խորհուրդ տվեց ապաստանել իրենց գյուղում։
― Մեր հայրերը մեծ ուրախությամբ կընդունեն։ Ամբողջ գյուղը ձեզ կպաշտպանի։
Մարոն պատասխանեց, որ չէին ցանկանա, որպեսզի նրանց ծնողները անախորժություններ ունենային իրենց պատճառով։
― Մենք ապահով տեղ գիտենք, մի անհանգստացեք մեզ համար,― ավելացրեց նա։― Եթե երեք օրից մենք չվերադառնանք, կկողպեք տունը և կգնաք Սվասի ձեր հորեղբոր մոտ։ Նա ձեզ գյուղ կուղարկի, ծնողների մոտ։ Վերադառնալուն պես մենք կգանք ձեր հետևից:
Ջամիլան գլխով արեց։ Նա հասկանում էր, որ նրանք այլևս չէին վերադառնալու։ Ազնիվ խանումն աղջիկներին խոհանոց տարավ կարգադրություններ անելու։ Վարդանը Մարոյին պատվիրեց, որ յուրաքանչյուր աղջկա համար տասը ոսկե դրամով քսակ պատրաստեր որպես բաժինք։ Նա լամպ վառեց և դուրս եկավ Թովմասի հետ միասին, որը հրաժարվել էր անկողին մտնել ընդամենը երկու ժամ քնելու համար։ Ցածր լուսինը աղոտ լույս էր սփռում երկրի վրա։ Օդն անշարժ էր ու տաք և ծանրանում էր թոշնող ծաղիկների բուրմունքից։ Այդ օրը պարտեզը չէր ջրվել։ Սասունը վազվզում էր այգում` գրգռվելով կյանքի սովորական ընթացքի այդ շեղումից։ Վարդանը թամբեց իր և Մարոյի ձիերը։ Թովմասը փորձեց նույն բանն անել իր պոնիի հետ։
― Կայծակը մեզ հետ է գալու,― հայտարարեց նա վճռական ձայնով։
Վարդանն արդեն մտածել էր այդ մասին և անմարդկային էր համարել Թովմասին այդքան շուտ իր պոնիից բաժանելը։
― Համաձայն եմ, սակայն դու նրան չես հեծնի, գոնե սկզբում։ Նրան կառքից կկապենք։
Դա խնդրի լուծումը հետաձգելու մարտավարություն էր։ Ուրդու հասնելուն պես իրենք պետք է ազատվեին բոլոր երիվարներից։ Թովմասը դա չգիտեր, և կարիք չկար նրան անհանգստացնել ժամանակից շուտ։ Վարդանը ստուգեց որդու կատարած աշխատանքը և զարմացավ տեսնելով, որ Կայծակը կոկիկ կերպով թամբած էր, միայն թամբակալն էր թույլ, և նա այն ձգեց։ Նա վարգաձիուն լծեց կառքին։ Երբ նրանք տուն վերադարձան, ճաշասենյակի ժամացույցը ժամը տասնմեկն ազդարարեց։ Սննդամթերքով զամբյուղներ, վերմակներ և մի ճամպրուկ կիտված էին նախասրահում։ Մարոն, լարված դեմքով, մոտեցավ Վարդանին։
― Մենք պատրաստ ենք,― ասաց նա հուզված ձայնով։
Այդ քաղաքից հեռանալը անսպասելիորեն հուզել էր Մարոյին։ Ինչ վերաբերում էր Վարդանին, ապա նա ձախողման կանխազգացում ուներ։
― Այս ամենը կբարձենք վերջին պահին։ Մա՞յրդ։
― Նա արծաթեղենն է թաղում նկուղում։
Վարդանը ուսերը թոթվեց.
― Դե եթե նա դրանից հաճույք է ստանում...
Թովմասը հորանջում էր ու աչքերը տրորում։
― Դուք պետք է նրա հետ պառկեք և մի ժամ քնեք,― ասաց Վարդանը կնոջը։― Ես գնամ աշխատասենյակս և մի քանի փաստաթուղթ վերցնեմ, իսկ մնացածը ոչնչացնեմ։
Չնայած ուշ ժամին, Կավալ մահմեդական թաղն աշխուժանում էր։ Երկու-երեք, երբեմն էլ տասնյակ մարդկանցից կազմված խմբեր շարժվում էին դեպի քաղաքապետարան։ Ոմանք զինված էին հրացաններով, ուրիշները՝ փայտերով։ Բոլորի ձեռքին լամպ կամ ջահ կար և, շուտով, մեծ հրապարակը նմանվեց ֆոսֆորափայլ ծովի։ Շենքերի ճակատներին հսկայական ստվերներ էին պարում։ Կիպ կողք կողքի կանգնած մարդկանց հոծ զանգվածը լսում էր հռետորների վրիժառության կոչերը։
Այդ կոչերին ամբոխն արձագանքում էր բղավոցներով, ջահերը տատանվում էին, իսկ բարձրացրած ձեռքերում հրացաններ, դագանակներ էին երևում։ Պատերին թիկնած զինվորներն անհոգ դիտում էին այդ տեսարանը` ոմանք անտարբերությամբ, ոմանք էլ դողում էին զանգվածի հետ միասին։ Երբ ցուցարարները շարժվեցին դեպի հայկական թաղը, սպաները զինվորներին հրամայեցին օդ կրակել։
Վարդանն իր լուսամատից նկատեց լույսի ծովը քաղաքապետարանի հրապարակում, սակայն առանձնակի նշանակություն չտվեց։ Քաղաքապետարանը հեռու էր, և աղմուկը չէր հասնում նրան, որպեսզի Վարդանը գուշակեր հավաքի բնույթը։ Կաշվե պայուսակի մեջ նա հավաքել էր գույքի սեփականության մասին և այլ փաստաթղթեր։ Արդեն կես ժամ էր, ինչ նա այրում էր մնացած փաստաթղթերը իր սենյակի կանաչ նախշերով հախճապակյա սալիկներով պատված վառարանում։ Կրակը թեժ էր, և ծխնելույզի հիմքը կարմրել էր։ Սենյակում այնքան շոգ էր, որ նա ստիպված էր լուսամուտը բացել։ Նրա քեռորդի Տիրանի, հայկական ազգային շարժման ակտիվիստների և ղեկավարների, նույնիսկ նրա եղբայր Նուբարի, Արփինե մորաքրոջ նամակները մոխրի էին վերածվել։ Նա այրում էր իր քաղաքական հոդվածների օրինակները, երբ կրակոցներ լսեց։ Նա վազեց լուսամատի մոտ։
Այլ կրակոցներ էլ լսվեցին, և մի պահ իրավիճակը խառը թվաց։ Հետո զանգվածը բաժանվեց, և հրե օձերը գալարվեցին բլուրն ի վեր։ Ցուցարարներին հաջողվեց հաղթահարել համառություն ցուցաբերող զինվորների պատվարը։ Եթե բղավոցը չլսվեր, կարելի էր կարծել, որ դա խաղաղ երթ էր։ Ամբոխը երկու բառ էր վանկարկում. «Հայե՜ր, մարդասպաննե՜ր»։ Թաղամասի վերին մասից աղմուկ էր հասնում։ Հարևան փողոցով հեծելազորի մի ջոկատ անցավ, նրանց վազքով հետևեց ոստիկանների մի դասակ։ Օսմանյան զինվորները դիրքեր էին գրավում հայկական թաղում խռովարարներին հետ մղելու համար։
― Ինչպիսի՜ երկերեսանիություն,― մրմնջաց Վարդանը կատաղած։
Կասկածից վեր էր, որ բանակից կարգ պահպանել պահանջողները հենց այն մարդիկ էին, ովքեր ծրագրել էին այս հուզումները կամ էլ գոնե աջակցել էին։ Նա մտածեց, որ զորքի առկայության պայմաններում իրենք ստիպված կլինեին հետաձել մեկնելու ժամը։ Միայն թե ամեն ինչ ավարտված լինի արշալույսից առաջ։
Փեղկերը ճռռացին։ Աղմուկից արթնացած մարդիկ դուրս էին նայում լուսամուտներից և տնից տուն խոսում էին միմյանց հետ։ Պահապան շները հաչում ու ոռնում էին։ Բլրի ստորոտին կրակ երևաց, հավանաբար տուն էր այրվում։ Խռովարարները առաջ էին շարժվում իսկ զինվորները անկազմակերպված էին։ Ի՞նչ էին մտածում նրանց սպաները։ Վարդանը պետք է միջամտեր և կասեցներ զինվորների անկանոն նահանջը։ Հակառակ դեպքում իրենց բոլորի վերջը եկել էր։ Նա հագավ համազգեստը, կապեց գոտին և ստուգեց ատրճանակի պահունակը։ Սենյակից դուրս գալիս նա դեմ առ դեմ հայտնվեց Մարոյի հետ, որն արթնացել էր Սասունի հաչոցից։ Նրա մազերը խճճված էին, իսկ դեմքը վախեցած։
― Դու այնտեղ չես գնա, չէ՞։
― Ես պետք է գնամ։ Հիմա մենք չենք կարող մեկնել, իսկ եթե ցուցարարներն այստեղ հասնեն...
Մարոն կանչեց Վարդանին և խնդրեց.
― Մնա մեզ հետ, միևնույն է դու այնտեղ ոչինչ անել չես կարող։
― Երբեմն գեթ մեկ վճռական սպա կարող է լիցք հաղորդել զորքին։ Եթե զինվորներն իրենց հավաքեն, ապա մենք փրկված ենք։ Ես պետք է այնտեղ գնամ։
Նա մեղմորեն ազատվեց Մարոյի ձեռքերից և ավելացրեց.
― Խոստանում եմ զուր կյանքս չվտանգել։ Երե իրավիճակը վատթարանա, շտապ կվերադառնամ։ Բայց մի անհանգստացիր, ամեն ինչ լավ կլինի։ Փողոցներում հարյուրավոր զինվորներ կան։ Մեկ ժամից ամեն ինչ խաղաղված կլինի, և մենք կկարողանանք ճանապարհ ընկնել։
Մարոն ուզում էր ինքն իրեն համոզել, որ Վարդանն իրավացի էր, սակայն նրան այդ բանը չէր հաջողվում։ Հակաճառելն անիմաստ էր, Վարդանն իր կարծիքը չէր փոխելու։ Մարոն Վարդանի կողքով քայլեց։ Նախասրահում նրանց էին սպասում խանումը և երկու աղջիկները։ Նրանք վախեցած էին։ Վարդանը հանգիստ ձևացավ, սակայն դա մակերեսային հանդարտություն էր։ Նա ցույց տվեց պատի տակ շարված իրերը.
― Իմ բացակայությամբ բեռնեք կառքը։ Այդ դեպքում մենք պատրաստ կլինենք մեկնելու վերադառնալուս պես։
Ազնիվ խանումը պատրաստվում էր հակաճառել, սակայն Մարոն նրան լռելու նշան արեց։ Վարդանը պատից իջեցրեց սառը զենքի հավաքածուի մասը կազմող սուրը և պատյանը։ Նա սուրը պատյանի մեջ դրեց և ամրացրեց գոտուն։ Չնայած շարժումները չոր և արագ էին, սակայն շտապողականության տպավորություն չէին թողնում։
― Դարպասը հետևիցս կփակե՞ս,― հարցրեց Մարոյին, որը նրան էր նայում շփոթված տեսքով։
Մարոն գնաց պահարանի դարակից բանալին վերցնելու։ Վարդանը գլխի շարժումով հրաժեշտ տվեց զոքանչին.
― Ես տունը ձեզ եմ վստահում, մայրիկ։
― Կարող եք հանգիստ լինել։ Զգույշ կլինեք։
Երբ Վարդանը դուրս եկավ ախոռից, Մարոն նրան էր սպասում դարպասի մոտ։ Լուսինը լուսավորում էր նրա դեմքը և արտացոլվում էր արցունքներով լի աչքերում։ Վարդանը գրկեց նրան։ Մարոն խոսքեր չէր գտնում իր սարսափելի հուսահատությունն արտահայտելու և պարզապես ասաց.
― Ես քեզ սիրում եմ, Վարդան։
Պատասխանելու փոխարեն Վարդանը նրան համբուրեց ձին հեծնելուց առաջ։ Նա նույնպես խոսքեր չէր գտնում և վախենում էր հապաղելու դեպքում կորցնել վճռականությունը։ Փողոց դուրս գալով՝ սպասեց, որ Մարոն բանալիով կողպեր դարպասը։
― Հրացանդ լցրու և առանց վարանելու կրակիր, եթե փորձեն դարպասը խորտակել կամ պատի վրայով ցատկել։
Մարոնն հուզմունքից պապանձվել էր և գլխով արեց։ Վարդանը նրան օդային համբույր ուղարկեց, հետո խթանեց ձին։ Մարոն այնքան կանգնած մնաց դարպասի ճաղերի մոտ, մինչև Վարդանը անհայտացավ փողոցի անկյունում։ Նա գեթ մեկ անգամ հետ չէր նայել։ Լացը զսպելով և աչքերը սրբելով՝ Մարոն տուն վերադարձավ։ Նա պետք է հավատար մնացածներին չհուսահատեցնելու համար։ Նա բարձրացավ Վարդանի աշխատասենյակը։ Այնտեղ օդը ծանր էր և ծխի հոտ էր գալիս։ Նա տեսավ թղթի կույտերը դեռես այրվող վառարանի մոտ։ Ձեռքը տանելով պատի և գրապահարանի արանքը՝ Մարոն այնտեղից հանեց որսորդական մի հրացան, որը նա հրաժարվել էր հանձնել զենքի բռնագրավման ժամանակ։ Դա տասնվեց տրամաչափի երկփողանի հրացան էր՝ հոր նվերը։ Նա փամփուշտներ վերցրեց Վարդանի գրասեղանի դարակից, մտածեց արճճի չափի մասին և վերջապես նախընտրեց խոշոր կոտորակ վերցնել։

Մաս 15


Վարդանը սլանում էր հուզմունքով տոգորված։ Այդ հուզմունքը կատաղության էր վերածվում ամբոխի աղմուկի ահագնանալու հետ. բղավոցներ, որոնք ուղեկցվում էին պատահական կրակոցներով։ Նրա հանդուգն արարքը մաքրազերծում էր հոգին մեղքի զգացումից, որը բույն էր դրել այնտեղ հեռանալու վճիռ կայացնելուց հետո։ Նա պատրաստ էր ուրիշների համար անել այն, ինչ կարող էր։ Բլրի ստորոտում հայկական թաղի առևտրական մասում մի քանի շենքեր էին այրվում։ Մութ փողոցներում նա մի քանի թաքնվող ստվերներ տեսավ. հայեր, անկասկած, որոնք թաքնվելու տեղ էին փնտրում։ Հեռվից երկու զինվոր իր կողմն էին վազում։
― Կանգնի՛ր,― հրամայեց նա։
Զինվորները կանգնեցին և սպասեցին, որ Վարդանն իրենց մոտենա։ Ամոթից նրանք չէին համարձակվում աչքերը բարձրացնել։ Վարդանն ուսերը շտկեց և հարցրեց հրամայական ձայնով.
― Ո՞ւր եք գնում։ Փախչո՞ւմ եք։ Գիտե՞ք, թե ինչ է լինում, երբ զինվորը դասալքում է։
Զինվորներից ավագը պատվի առավ և փորձեց արդարանալ.
― Սպասում ենք ձեր հրամանին, բիմբաշիմ։ Խռովարարները շատ են։ Մենք չգիտենք, թե ինչ պետք է անենք։
― Ո՞վ է ձեր հրամանատարը։
― Ենթասպա։ Լեյտենանտը գնացել է։
Զինվորները շփոթված տեսք ունեին։
― Դուք երևի համալրման հետևից էիք գնում,― ենթադրեց Վարդանը նրանց ինքնասիրությունը խնայելու նպատակով։
― Այո, հենց այդպես, մենք գնում էինք օգնական դասակ գտնելու,― շտապեց պատասխանել նույն զինվորը։
― Դե լավ, դուք ինձ գտաք։ Իմ հետևից մի քանի դասակ է գալիս։ Վերադառնանք խռովարարների մոտ։
Տդամարդիկ իրար նայեցին և սրտնեղած տեսքով կիսաշրջան կատարեցին։ Նրանք դանդաղում էին, և Վարդանը հրամայեց արագացնել քայլը։ Նա կանգնեցրեց ևս երեք զինվորի, որոնք փախչում էին խռովարարներից, և երկուսին, որոնք թաքնվել էին փակուղում։ Ցուցարարների կողմը դժկամությամբ գնացող յոթ տղամարդուն դիմացը գցած, Վարդանը շարունակեց իջնել բլուրն ի վար։ Այժմ նա լսում էր ոռնոց, որը հիշեցնում էր ալեբախության աղմուկը։ Շուտով այն վերածվեց խլացնող բղավոցի։ Մարդիկ արագ բառեր էին վանկարկում. «Հայե՜ր, մար-դա-սպան-նե՜ր»։ Դպրոցի մոտից փողոցը ուղիղ անկյան տակ թեքվում էր։ Անկյունադարձին Վարդանը շլացավ հազարավոր ջահերի լույսից, նրան թվաց, որ ինքը զգում էր աղաղակող այդ բերանների շունչը։ Ամբո՜խ։ Նմանվելով հեղեղատը լցվող հրահեղուկի՝ ամբոխը լցրել էր փողոցը և երկու կողմերից հասնում էր մինչև շենքերի ճակատները։ Հոծ զանգված կազմելով այն ձգվում էր մի քանի հարյուր մետրի վրա, հասնելով մինչև հաջորդ շրջադարձը։ Եվ շարունակվում էր դրանից այն կողմ։
Վարդանը կարկամեց։ Նա հասկացավ զինվորների փախուստի դրդող բնազդը։ Սակայն ինքը պաշտպանում էր իր հարազատների կյանքը։ Նա տասնմեկ զինվոր հաշվեց, որոնք նահանջում էին ամբոխի մակընթացության ճնշման տակ։ Ուստի նրա տրամադրության տակ տասնութ մարդ կար։ Նա երկու անգամ օդ կրակեց և այդ կրակոցները շփոթության սերմանեցին ամբոխի մեջ և նրա շարժումը դանդաղեց։ Զինվորները խմբվեցին Վարդանի շուրջը։ Նա նրանց կանգնեցրեց կանոնավոր գծով, որը փակում էր փողոցը։ Ատրճանակը ձախ ձեռքին, որով նա բռնել էր նաև սանձը, Վարդանն աջ ձեռքով սուրն էր թափահարում։
― Կցել սվինները,― հրամայեց նա։
Մի քանի զինվոր կասկածանքով նրան նայեցին, և նա վստահ ձայնով կրկնեց հրամանը։ Քանի նրանք իր հրամանն էին կատարում, նա գնում―գալիս էր փողոցի լայնքով նրանց թիկունքում և ասում էր.
― Մեր պարտականությունն է փակել այս մարդկանց ճանապարհը, և մենք դա կանենք։ Սա բանակի պատվի խնդիրն է։ Ինչպե՞ս կարող ենք հաղթել թշնամուն, եթե ի վիճակի չենք կարգի հրավիրել մի խումբ քաղաքացիական անձանց։
Որպեսզի համոզվեր, որ իրեն լավ էին հասկացել, նա ավելացրեց.
― Մենք այլևս ոչ մի քայլ չենք նահանջի։ Եթե ձեզնից մեկը դասալքի, կգնդակահարեմ։
Նրանց առջև ամբոխը շարունակում էր ոռնալ և արդեն տեղից շարժվում էր։ Զինվորները նյարդայնանում էին։
― Լցրե՛ք հրացանները։ Հրացանն ուսի՛։ Նշան բռնեք գլուխներից վեր։ Սպասեք հրամանի։ Կրա՛կ։
Կրակոցին հաջորդեց քար լռություն։ Լսվում էր ջահերի ճարճատյունը։ Վարդանը բղավեց.
― Հավատացյալների Առաջնորդի հրամանով ցրվե՛ք, տուն վերադարձեք։
Լսվեց հիստերիկ մի ձայն.
―Թողե՛ք անցնենք։ Թողե՛ք հաշվեհարդար տեսնենք։
Այս խոսքերին ամբոխն արձագանքեց մրմունջով, որը լիցքավորվեց անեծքներով և ուռճանալով դարձավ բղավոց և հետո տարրալուծվեց ընկալելի ռիթմիկ հնչյունների. «Հա-յե՜ր, մար-դա-սպան-նե՜ր»։ Դագանակներն ու ջահները սկսեցին շարժվել։ Վարդանը տեսնում էր այլայլված և ծամածռված դեմքեր, խելահեղ աչքեր, որոնք արյուն ու ջարդ էին տենչում։
Նրանք մի մարմին էին կազմում, բազում գլուխներով հիդրա, փշերը տնկած մի կենդանի, որն անկանխատեսելի էր ու անհոգի։ Ահա թե ում դեմ պետք է պայքարեր Վարդանը։ Նա գգում էր, թե ինչպես էր իր մեջ ծնունդ առնում ատելությունն ու բռնության տենչը։ Ինչպիսի կատաղությամբ նա կհատեր այդ հրեշավոր գլուխները։ Գազանը շարժվեց դեպի Վարդանը։
Վարդանն իր մարդկանց հրամայեց հրացանները մարտական դիրքում պահել` սվիններն ուղղած դեպի ցուցարարները և դանդաղ առաջ շարժվել։ Նրանք վախենում էին, սակայն սպայի և
ընկերների ներկայությունը նրանց մի քիչ սրտապնդում էր։ Տեսնելով դասակի վճռականությունը` ցուցարարները տատանվեցին։ Առաջին շարքերում գտնվող մարդիկ ուզում էին կանգ առնել, սակայն հետին շարքերից նրանց առաջ մղեցին։ Հրմշտոց սկսվեց, և զանգվածն անշարժացավ` հրացաններին երկու քայլ չհասած։ Դա կրիտիկական պահ էր և այդ որոշակի վայրկյանը պետք է վճռեր դեպքերի հետագա ընթացքը։ Վարդանը մեկ անգամ ևս օդ կրակեց և կանգնեց զինվորների շարքում` գազազած ամբոխին ավելի մոտ լինելու համար։ Մարդկային այդ պատվարի դիմաց հայտնվելով` Հուր Կրակը խրխնջում և ոտքը գետնին էր զարկում։ Վարդանը իր սուրը պտտեց և բղավեց.
― Նահանջե՛ք, նահանջե՛ք։
Առջևում կանգնածները, որոնց կարող էր դիպչել թրի շեղբը, մեկ քայլ հետ արեցին և սեղմվեցին ամբոխին։ Այդ շարժումը կրկնեց ամբոխը մինչև վերջին շարքերը և զանգվածը սկսեց նահանջել։ Վարդանն իր մարդկանց նշան արեց առաջ շարժվելու։ Նրանք հավասարվեցին Վարդանին և առաջ անցան։ Հաջողությունից ոգևորվելով` զինվորները հրում էին իրենց դիմաց գտնվող մարդկանց և սպառնում։ Քայլ առ քայլ խռովարարները վերադառնում էին դեպի առևտրական հատվածը, ուր դեռևս այրվում էին մի քանի խանութներ ու պահեստներ։ Այնտեղ, հրապարակում ամբոխն անշարժացավ։ Վարդանը բավարար քանակով մարդ չուներ հրապարակը դատարկելու համար և կարող էր միայն փակել դեպի վերին քաղաքը տանող փողոցը։ Նրա ընտանիքը այլևս վախենալու պատճառ չուներ, և դա արդեն իսկ լավ էր։ Անգործության մատնվելով` ցուցարարները կհոգնեին և կցրվեին։ Ի դեպ, նրանցից մի քանիսն արդեն հեռանում էին քաղաքի կենտրոնը տանող փողոցներով։ Նրանք կոտրում էին խանութների ապակիները` թալանելու համար։ Դա չարյաց փոքրագույնն էր։
Քառորդ Ժամ անց հրապարակի եզրին ձիավորներ հայտնվեցին և ամբոխի միջով ճանապարհ հարթեցին իրենց համար։ Վարդանի մարդիկ ողջույնի բղավոցներ արձակեցին, և Վարդանն էլ ուրախացավ, տեսնելով, որ հեծելավաշտն առաջնորդում էր գնդապետ Իբրահիմ Ալիզադեն։ Վարդանին հասնելով` գնդապետը չեզոք տոնով ասաց.
― Մայոր Վարդան, դուք ձերբակալված եք։
Իբրահիմը կանգնեց զարմանքից կարկամած Վարդանի կողքին և ցածրաձայն ասաց.
― Ի սեր Աստծու, պատմություններ չսարքես։ Տուր ինձ զենքդ։
Ձայնը շտապողական էր։ Նրանց շրջապատող ձիավորները ուշադիր հետևում էին Վարդանի յուրաքանչյուր շարժմանը։ Վարդանը զգաց, որ ավելի լավ էր ենթարկվել։ Իր բարեկամ Իբրահիմը, անկասկած, գործում էր իր շահերից ելնելով։ Վարդանը նրան հանձնեց թուրը և ատրճանակը, իսկ հանդիսատեսի համար վրդովված ձայնով ասաց.
― Ես կարո՞ղ եմ իմանալ, թե ինչ է կատարվում, գնդապետ։
― Շտաբում կիմանաք։
Նրանից ոչ հեռու գտնվող ցուցարարները խանդավառության ճիչեր արձակեցին, տեսնելով, թե ինչպես են ձերբակալում այն մարդուն, որը կանգնել էր իրենց ճանապարհին։
― Սրիկաներ,― մրթմրթաց Իբրահիմը, նշան անելով լեյտենանտին, որ մոտենար։― Ձեռքը թափահարելով, նա հրամայեց.
― Մաքրեք հրապարակը։ Ոչ մի քաղաքացիական անձ չտեսնեմ փողոցներում, երբ վերադառնամ։
Երկու ձիավորների ուղեկցությամբ գնդապետը բանտարկյալի հետ միասին շարժվեց դեպի քաղաքապետարան։ Մատնացույց անելով իրենց հետևող մարդկանց` նա մռայլ ձայնով շշնջաց.
― Փախչելու փորձ չանես։ Հրամայել են դիմադրության դեպքում քեզ սպանել։ Տեսնելով, թե ինչ է կատարվում և քեզ ճանաչելով` ես ճիշտ համարեցի անձամբ ձերբակալել քեզ։ Ես ձեր տուն էի գալիս։
― Ասա ինձ, թե ի՞նչ է իրականում կատարվում, Իբրահիմ։ Ո՞ւմ հրամանն է։ Փաշայի՞։
― Ո՛չ։ Այդ մարդն այսօր մայրաքաղաքից է ժամանել։ Կարևոր անձ է, որն ունի բոլոր իրավասությունները։ Ցավում եմ։
― Ո՞վ է նա։
― Չգիտեմ։
― Սա թյուրիմացություն է,― հայտարարեց Վարդանը, որը չէր ցանկանում ընդունել իր պարտությունը։
Գնդապետն ուզում էր սեղմել ընկերոջ ձեռքը, սակայն իրեն զսպեց` մտածելով իրենց հետևող մարդկանց մասին։ Նա միայն ասաց.
― Հույսդ դիր իմ բարեկամական զգացմունքների վրա։ Ես կարեցածս կանեմ քեզ համար։
Նրա մռայլ ձայնը ցրեց Վարդանի բոլոր պատրանքները։ Սակայն այդ խոստումը նրան հույս ներշնչեց, քանի որ Իբրահիմը հետևողական մարդ էր, և նրա խոսքը պատվի խոսք էր։ Նա սակավախոս էր ու զուսպ և երեք տարվա մեջ նա առաջին անգամ էր օգտագործում «բարեկամություն» բառը։ Իսկապես այդ բարեկամությունը գոյություն ուներ, չնայած նրանց կրթական մակարդակի տարբերությանը։ Նրանք երկուսն էլ տարված էին ձիերով, սիրում էին երաժշտություն, որսորդություն և երկարատև ձիազբոսանքներ, երկուսն էլ նույն պատկերացումներն ունեին կայսրության ապագայի մասին։ Նրանք քիչ էին խոսում, սակայն նրանց լռությունն իմաստավորված էր։
Սվաս ժամանելուց հետո Իբրահիմը ծանոթացել էր Վարդանի հետ Հալիթ փաշայի խորհրդով, որի հրամանատարության տակ նա ծառայել էր առաջին Բալկանյան պատերազմի ժամանակ։ Նիհար և ջլուտ, շեշտված այտոսկրերով, նա մի քիչ կաշկանդված էր իր շարժումների մեջ։ Շեկ մազերը և մանր կապույտ աչքերը վկայում էին նրա չերքեզական ծագման մասին։ Նրա արտաքինը, որը բնորոշ չէր Անատոլիայի բնակիչների համար, նրան գրավիչ էր դարձնում և հեշտացնում էր հարաբերությունները կանանց հետ, քանի որ նա անուղղելի կնասեր էր՝ չնայած, որ արդեն երկու կին ուներ։
Նրանք անցան կիսով չափ այրված երեք տների մոտով։ Յուրաքանչյուրի առջև ուրախ ամբոխ էր հավաքվել, որ պարում ու խմում էր։ Շրջակայքի խանութները թալանվել էին, և մարդիկ անշտապ տանում էին իրենց ավարը։ Վարդանը շրջվեց դեպի բլուրը։ Քաղաքը պատած ծխի պատճառով լուսինը կարմիր էր թվում։ Իր ճակատագրից առավել Վարդանին հուզում էր ընտանիքի ճակատագիրը։ Իբրահիմը կռահեց նրա մտքերը։
― Խռովությունը վերահսկողության տակ է,― ասաց նա։― Ձերոնց այլևս վտանգ չի սպառնում։
― Կինս կանհանգստանա ինձ համար։
― Ես նրան կգգուշացնեմ, երբ ձիդ տուն կտանեմ։
― Շնորհակալություն։
Իբրահիմի այդ երկու անդեմ նախադասություններից կարելի էր կռահել նրա ափսոսանքն ու օգնության խոստումը։ Գնդապետը ցավում էր, որ ինքը իրենից անկախ դարձել էր ճակատսգրի այն գործիքը, որն իր ամենաթանկ բարեկամին դժբախտություն էր բերում։ Այն պահից ի վեր, որ նա ստացել էր ձերբակալության հրամանը, ապարդյուն կերպով հնարավորություն էր փնտրում դրան խանգարելու համար։ Ավա՜ղ։ Գոնե Վարդանը կհասներ բանտախուց։ Իսկ Իբրահիմը դեռ ժամանակ կունենար նրան ազատելու ելք գտնելու։ Նա համոզված էր, որ Վարդանը չէր կարողանա միայնակ լուծել այդ խնդիրը։
Շուկայի հրապարակում ու քաղաքապետարանում շատ զինվորներ կային։
― Ես ոչ մի մեղք չեմ գործել,― ասաց Վարդանը բարձրաձայն ամփոփելով իրավիճակի ներքին գնահատումը։
Իբրահիմը ցույց տվեց մարդկանց խմբեր, որոնց դեպի բանտն էին տանում.
― Սրանք նույնպես։ Սակայն...
Վարդանը նկատեց, որ դրանք ոստիկաններով շրջապատված քաղաքացիական անձինք էին։
― Քո հայրենակիցներն են,― բացատրեց Իբրահիմը։
― Մեզ անունների շատ երկար ցուցակ են ներկայացրել։ Ես կուզենայի կարծել, որ քո անունն այնտեղ սխալմամբ է հայտնվել։
Այդ կարճ նախադասությունը բացահայտում էր Իբրահիմի տագնապը, և դա բավարար էր Վարդանի անհանգստության համար։ Նա հիշեց, որ Շիրակը ասել էր տեղահանությանը նախորդող այդ վարվելակերպի մասին` աչքի ընկնող քաղաքացիների ձերբակալությունը, նրանց վերացնելը։ Նա ասաց.
― Տեղահանությունը մոտենում է... Չգիտե՞ս, զինվորականները շարունակու՞մ են բացառություն կազմել։
Իբրահիմը շփոթված թոթվեց ուսերը.
― Ամեն ինչ շատ արագ է փոխվում։ Ես գեներալին կտեղեկացնեմ, թե ինչ տեղի ունեցավ քեզ հետ։
― Հոգ տար իմ ընտանիքի մասին, եթե կարող ես։
Հուզմունքը չմատնելու համար Իբրահիմը գլխով համաձայնության նշան արեց։
Ճաղապատ նեղ լուսամուտներով բանտի գորշ պատերն է՛լ ավելի մռայլ տպավորություն էին թողնում լուսնի խավար լույսի ներքո։ Երկաթյա դռան փեղկերից մեկը բաց էր, որպեսզի նորանոր բանտարկյալներ բերող պահակախմբերը կարողանային ներս մտնել։ Վարդանը զարմացավ, որ իրեն տանում էին ոստիկանության բաժանմունք։
― Հրամանում գրված էր, որ քեզ պետք է հանձնել կոմիսար Մուսթաֆային։
Վարդանը դրանում անհանգստության նոր պատճառ տեսավ։ Մուսթաֆա Ռահմին ատում էր իրեն, և այդ զգացումը փոխադարձ էր։
Նրանք կանգ առան աստիճանների դիմաց, ուր կանգնած էին չորս ոստիկան։
― Ես բերել եմ մայոր Վարդան Պալյանին,― հայտնեց Իբրահիմը, և Վարդանը նրա ձայնում անվստահություն զգաց։
Ընկերներն իրար ուշադիր նայեցին։
― Թո՛ղ Ալլահը քեզ պահապան լինի,― ցածրաձայն ասաց գնդապետը, երբ Վարդանը ոտքը գետնին էր դնում։
Երկու ոստիկան Վարդանին դեպի դուռը հրեցին։ Ձիավորները քառատրոփ հեռանում էին, երբ նա մուտք գործեց ծխով լեցուն նախասրահը։ Հատակը ծածկված էր ծխախոտի մնացորդներով, փոշոտ էր և տեղ-տեղ երևում էին խանձվածի հետքեր։ Դռան ձախ կողմում հերթապահը հենվել էր պատին և կանգնած քնել։ Սենյակի խորքում Օսմանյան կայսրության դրոշի տակ մի ենթասպա, որին գրագիր էին կարգել, ծխացող լամպի լույսի ներքո լրացնում էր ցուցակները։ Նրա ֆեսը դրված էր գրասեղանի վրա, պղնձյա կժի և կեղտոտ բաժակի կողքին։ Նա նույնիսկ աչքերը չբարձրացրեց` իրեն մոտեցած նորեկին նայելու համար։
― Վարդան Պալյան,― մրթմրթաց ոստիկանը խռպոտ ձայնով։
― Խուզարկեք նրան,― հրամայեց ենթասպան՝ ստուգելով ցուցակը։
Ոստիկանները դատարկեցին բանտարկյալի գրպանները, և նա չբողոքեց։ Ծխախոտապարկ, մի բուռ փամփուշտ, ինքնությունը հաստատող փաստաթղթեր, ինչպես նաև երկու ոսկե դրամ և մի բուռ մանր դրամ դրվեցին գրասեղանին։ Վարդանը գիտեր, որ ինքն այդ ամենը այլևս չէր տեսնելու, քանի որ ոստիկանները բնական էին համարում այդ ձևով լրացնել իրենց խղճուկ աշխատավարձը։ Ենթասպան, թանաքի մեջ թաթախելով մատը, ջնջեց Պալյան ազգանունը ցուցակից։ Վարդանը վստահ ձայնով ասաց նրան.
― Կոմիսարին զգուշացրու իմ գալու մասին։ Ես ուզում եմ անհապաղ հանդիպել նրան։
Ենթասպան բութ հայացքով նայեց Վարդանին։ Իր ուսադիրները ցույց տալով՝ Վարդանն ասաց չոր ձայնով.
― Ես քեզ հրամայում եմ։
Ենթասպան փռթկաց և վկայակոչեց ներկաներին.
― Դուք սրան լսեցի՞ք։ Սա ինձ հրամաններ է տալիս։
Մնացած երեք ոստիկանները բարձրաձայն ծիծաղեցին։ Ենթասպան, լրջանալով, իր գրասեղանի դարակից մետաղալար հանեց։
― Ձեռքերը կապեք։
Վարդանը գիտակցում էր, որ դիմադրության ցանկացած փորձ անիմաստ էր։ Մեջքին ձեռքերը խաչաձևելով` ոստիկանները ամուր կապեցին նրա դաստակները։ Վարդանին բերած ոստիկանները նրան նստեցրեցին պատի տակ դրված փայտից պատրաստված նստարանին և դուրս եկան։ Հերթապահն իր տեղը գրավեց անկյունում, դռան մոտ։
Ժամը երկուսն անց էր տասը րոպե։ Վարդանը նստած մտածում էր։ Նա կարող էր ինքնախաբեությամբ ինքն իրեն համոզել, որ հույս դեռ կար, որ ինքը շատ քիչ տվյալներ ուներ իրավիճակը ճիշտ գնահատելու համար, սակայն ճշմարտությունը պարտադրվում էր ինքնըստինքյան և այն շատ ավելի պարզունակ էր ու դաժան։ Ինքը մնացածների պես պարզապես հայ էր և որպես այդպիսին համապարփակ կամայականության թիրախ կարող էր հանդիսանալ։ Պետք էր ավելի վաղ Սվասից հեռանալ։ Ոչ, ամեն ինչ շատ արագ էր տեղի ունեցել։ Դեռ երեկ կարելի էր մտածել, որ կյանքի ընթացքը չէր փոխվել։ Նա նայեց բաց դռանը, սակայն այդ պահին անիմաստ էր փախուստի մասին մտածելը։ Այդ հայացքը չվրիպեց ենթասպայի ուշադրությունից, որը գլանակ էր փաթաթում Վարդանի թութունով։ Նա ասաց զվարճացած.
― Տեղդ նստի՛ր, գյաուր։
Հետո ավելացրեց՝ դիմելով հերթապահին.
― Իսկ դու մի քնիր։ Սա վտանգավոր է համարվում։
Այս խոսքերը մտրակի հարվածի ազդեցություն ունեցան հերթապահի վրա, և նա շտկվելով իր մաուզերը ուղղեց Վարդանի վրա և այլևս նրանից աչք չկտրեց։ Վարդանը հենվեց պատին և զինվեց համբերությամբ։

Մաս 16


Մարոն, լուսամատի գոգին հենված, հետևում էր հետզհետե հանդարտվող քաղաքին։ Զգացվում էր թաղը հատվածների բաժանած պարեկների շարժումը, սակայն խռովարարների աղմուկը դադարել էր։ Ջահերն անհայտացել էին և միայն անթեղվող ածուխներն էին ցույց տալիս հրդեհատեղին։ Ինչ էր անում Վարդանը։ Նա պետք է որ վերադարձած լիներ։ Խավարն արդեն ցրվում էր, և փախուստն
անհնարին էր դառնում։
Մոր և աղջիկների օգնությամբ Մարոն բարձել էր կառքը։ Հետո նա շարունակել էր Վարդանի գործը և այրել փաստաթղթերը։ Նա չէր բաժանվում իր հրացանից և անդադար մտածում էր ամուսնու մասին, որը միգուցե իր կյանքն էր վտանգում։ Սպասման երկարաձգվելու հետ այդ արդարացված վախը փոխակերպվում էր անորոշ տագնապի զգացման, որը պարփակում էր ամեն ինչ։ Չդիմանալով այդ լարմանը` Մարոն վճռեց դուրս գալ այգի, սակայն նախ հավաստիացավ, որ Թովմասը քնած էր։ Նա հրացանը իր հետ վերցրեց։
Ազնիվ խանումը լուսամուտի մոտ բազկաթոռին նստած այգին էր հսկում։ Նրա կողքին մի մեծ դանակ էր դրված։ Ջամիլան ու Զեյնաբը գետնին նստած քնել էին` գլուխները ծեր կնոջ ծնկներին դրած։ Տեսնելով դստեր տանջահար դեմքը` Ազնիվ խանումը սրտապնդեց նրան.
― Համոզված եմ, որ դու զուր ես անհանգստանում։ Վարդանը շուտով կգա։ Ես անդադար աղոթել եմ։
Մարոն կտրուկ տոնով ասաց.
― Ինձ թվում է, որ վերջերս Աստծո ականջները ծանրացել են։
― Այդպիսի բաներ մի՛ ասա,― բացականչեց մայրը։ Որ դա...
Զանգի ձայնից նա վեր թռավ։ Մարոն անմիջապես հույսով լցվեց, որն իսկույն խաթարվեց կասկածից, ինքը սմբակների ձայն չէր լսել։ Երկու կանայք ճակատներն ապակուն սեղմեցին։ Լուսինը մայր էր մտնում, և նրանց չհաջողվեց նշմարել եկողի դեմքը, սակայն դա Վարդանի ուրվագիծը չէր։
― Գնամ տեսնեմ ով է,― հայտարարեց Մարոն` հրացանն ուսից իջեցնելով։
― Այստե՛ղ մնա։
― Միգուցե ինչ-որ մեկը լուր է բերել։
― Դա անզգուշություն է։
― Հանցագործը չէր զանգահարի իրեն բացահայտելու վախից,― պատասխանեց Մարոն՝ գնալով դեպի նախասրահը։
Սասունը հաչելով ցած գլորվեց սանդուղքից և հետևեց Մարոյին։ Դեռևս տան շեմից Մարոն հարցրեց.
― Ո՞վ է։
― Արմենը։
Շունը ճանաչեց այդ հարազատ ձայնը և վազեց դեպի դարպասը։
― Ամեն ինչ լա՞վ է,― հարցրեց Արմենը, երբ երիտասարդ կինը մոտեցավ իրեն։
― Եթե կարելի է այդպես ասել... Մենք Վարդանին ենք սպասում։
Ձայնը մատնում էր նրա մտահոգությունը։ Բացելով դարպասը՝ նա բացատրեց հյուրին իր ամուսնու բացակայության պատճառը։ Մթության մեջ աննկատ մնալու համար Արմենը սև հագուստ էր կրում, իսկ ձեռքին նրա ատրճանակն էր։ Նա համբուրեց Մարոյի այտերը։
― Խռովությունը ճնշվել է, Վարդանը շուտով կգա։ Եթե հանկարծ հայտնվի մեկ ժամվա ընթացքում, ապա ժամանակ կունենանք մեկնելու։
― Ինչո՞ւ է ուշանում։
Չնայած Մարոյին հանգստացնելու իր ցանկությանը` Արմենը չգիտեր ինչ ասել։ Նա միտքը եկած առաջին պատճառը բերեց.
― Միգուցե նա պետք է զեկուցեր իր վերադասին։ Կամ գուցե բանտ է ուղարկում իր կողմից ձերբակալված խռովարարներին։
― Դա նրան նման չէ։ Իմանալով, թե ինչ հոգեվիճակում եմ ես...
Արմենը, շփոթվելով, գսպեց հոգոցը, որ քիչ էր մնում դուրս թռչեր նրա կրծքից։
― Ես ձեզ հետ կսպասեմ։
― Իսկ Արաքսի՜՛ն։
― Կդիմանա... Ինչպես բոլորս։
Երբ դեպի տունն էին գնում, փողոցի հեռավոր ծայրից ձիու սմբակների ձայն լսվեց։ Ձիավորը արագ ընթացքով մոտենում էր։
― Տեսա՞ր,― ուրախ բացականչեց Արմենը։
Հիասթափությունը իրեն սպասել չտվեց, քանի որ երկու ձի էր մոտենում։ Արմենը բռնեց Մարոյի թևը և նրան քարշ տվեց ծառուղին երիզող թփերի հետևը։ Ձիերը կանգ առան դարպասի մոտ։ Սասունը նրանց դիմավորեց` մերթ հաչելով, մերթ գռմռալով։ Հեծյալը քաշեց զանգի շղթան։
― Ի՞նչ եք ուզում,― բղավեց Մարոն իր թաքստոցից։
― Մարո խանո՞ւմ։
Դա Իբրահիմ Ալիզադեի ձայնն էր։ Մարոն ծառուղի վերադարձավ։ Արմենը թաքստոցում մնաց։
― Գնդապետ Իբրահի՛մ։ Դուք տեսե՞լ եք Վարդանին,― հարցրեց նա հուզված ձայնով։
― Այո։
Մարոն վայր դրեց հրացանը և վազեց նրա մոտ։ Այդ պահին նա նկատեց Հուր Կրակին` առանց հեծյալի։ Նա ճիչ արձակեց և ձեռքերը տարավ դեմքին։
― Նա ողջ է,― շտապեց Մարոյին հանգստացնել Իբրահիմը։
― Վիրավո՞ր է,― շշնջաց Սարոն։
― Ոչ։
― Ուրեմն ի՞նչ է պատահել,― հարցրեց կինն անհամբեր։ Իբրահիմի համար նույնքան ծանր էր Վարդանի ձերբակալության մասին հայտնելը, որքան նրան ձերբակալելը, և նա երջանիկ էր,
որ մթությունը թաքցնում էր իր դեմքը Մարոյից... Այդ խոսքերն այնքան դժվար էր արտասանել, որ նա շուտասելուկի պես արտաբերեց.
― Նրան ձերբակալել են։ Ոստիկանատանն է։ Ես բերել եմ նրա ձին։
Մարոն մի քանի վայրկյան մունջ մնաց։
― Գնդապետ Իբրահիմ, նա անմեղ է,― վրդովվեց նա։
Իբրահիմը հապաղեց.
― Ես գիտեմ, Մարո։ Սակայն անմեղությունն այլևս ոչ մի արժեք չունի։
Առաջին պահի շփոթմունքից դուրս գալով` Մարոն վրդովվեց.
― Ի՞նչ մեղադրանք են առաջ քաշում։
― Ես գաղափար չունեմ։
Մարոն բացեց դարպասը և կատաղի շարժումով վերցրեց Հուր Կրակի սանձը, բռնեց թամբից, մինչդեռ ոտքով նա փնտրում էր ասպանդակը։
― Ի՞նչ եք ուզում անել,― զարմացավ Իբրահիմը։
― Ես հենց հիմա գնում եմ ոստիկանատուն։
Նա նստեց թամբին, սակայն Իբրահիմը նրա ձեռքից խլեց սանձը։
― Դուք չե՛ք կարող,― բացականչեց նա խիստ ձայնով և, մեղմանալով, շարունակեց։― Դա վտանգավոր է, Մարո խանում։ Ձեր միջամտությունը ոչինչ չի փոխի։ Ձեզ նույնիսկ թույլ չեն տա նրան տեսնել։
Մարոն վրդովվեց.
― Գնդապետ Իբրահիմ, ճանապա՜րհ տվեք։
Ենթարկվելու փոխարեն Իբրահիմը Հուր Կրակին ներս տարավ և իր հետևից դարպասը փակեց։ Ինքը մնաց փողոցի կողմից։ Արմենը դուրս եկավ թփերի միջից և ողջունեց Իբրահիմին իր անունը տալով։
― Գնդապետն իրավացի է, Մարո,― ասաց նա մոտենալով։― Դու քիչ էր մնում հիմարություն անեիր։
Մարոն համաձայնեց։ Նրա վճիռը զգացմունքներով էր թելադրված։ Անկասկած կարելի էր ավելի ճիշտ վարքագիծ որդեգրել։ Եվ ամենից առաջ պետք էր գլուխր չկորցնել։ Վարդանը ոդջ էր, և կարևորը դա էր։ Մարոն ձիուց վայր իջավ, իսկ ձին դեպի ախոռը գնաց։
― Գնդապետ Իբրահիմ― հարցրեց Արմենը,― այդ ձերբակալությունը սխալմունքի հետևանք է։ Կարո՞ղ ենք հույս ունենալ, որ մայոր Վարդանը շուտով ազատ կարձակվի։
― Ավա՜ղ,― հառաչեց Իբրահիմը,― ես այն տպավորությունն ունեմ, որ ամեն ինչ շատ ավելի լուրջ է։
― Բայց մի՞թե չի կարելի մի բան անել,― ասաց Մարոն դողդոջուն ձայնով։― Դուք նրա բարեկամն եք, գնդապետ Իբրահիմ, Դուք ի՞նչ խորհուրդ կտայիք ինձ։
― Այս պահին մի փորձեք ոչինչ անել։ Վաղն առավոտյան ես ավելի շատ բան կիմանամ, և մենք կմտածենք։
Նա խորը կսկիծ էր գգում և ավելացրեց.
― Հավատացեք, Մարո խանում, ես թույլ չեմ տա, որ մայոր Վարդանին որևէ վատ բան պատահի։ Նա ինձ համար եղբոր պես թանկ է։
― Շնորհակալություն, գնդապետ։
― Իսկ առայժմ դուք միգուցե իմ տուն տեղափոխվեիք ձեր մոր և որդու հետ։ Այդպես ավելի ապահով կլիներ։
Մարոն հրաժարվեց այդ առաջարկից, և դա Իբրահիմին թաքուն բավարարություն պատճառեց։ Բարեկամության մասին նրա պատկերացումները պարտադրում էին իր հյուրընկալությունն առաջարկել, սակայն նրա վերադասների դուրը չէր գա, եթե իր հարկի տակ ընդուներ բանտարկյալի ընտանիքին։ Վարդանին օգնելու փորձն արդեն կարող էր նրան վարկաբեկել։
― Եթե հանկարծ տհաճ միջադեպեր լինեն, ինձ զգուշացրեք։
Նա հրաժեշտ տվեց` խոստանալով գալ նորություններ իմանալուն պես։ Երբ գնդապետը պատրաստվում էր հեռանալ, Մարոն ասաց.
― Փորձեք նրան տեսնել, գնդապետ Իբրահիմ։ Եվ հանգստացրեք նրան մեր կապակցությամբ։
Արմենի հետ մենակ մնալով` Մարոն սկսեց հեկեկալ։ Նա պատկերացնում էր Վարդանին ճաղերի հետևում։ Նա մտածեց այն մտավորականների մասին, որոնց ձերբակալել էին Կոստանդնուպոլսում և որոնց մասին նրանց ընտանիքները այլևս ոչինչ չգիտեին։ Ինքը չէր կարողանա դիմանալ այդպիսի անորոշության։ Ինչպե՞ս էր Վարդանը։ Արդյոք նրա նկատմամբ բռնության չէին կիրառել։ Նա պետք է որ անհանգստանար իր և Թովմասի համար։
Լսվեց Ազնիվ խանումի հրամայական ձայնը.
― Ներս եկե՛ք։
Արմենի գալուց հետո Ազնիվ խանումը դուրս էր եկել դռան շեմը և ականատես էր եղել ամենին։ Մարոն նետվեց մոր գիրկը։ Դռան մեջ հայտնվեց Ջամիլան լամպը ձեռքին։ Նա վախեցած աչքերով
նայում էր նրանց։
― Գնա սուրճ պատրաստիր,― ասաց Ազնիվ խանումը չոր ձայնով։
Նա Մարոյին օգնեց սանդուղքով բարձրանալ և շշնջաց հուզված ձայնով.
― Իմ խեղճ փոքրիկ։
Արմենը նրանց էր հետևում և մտքում հայհոյում էր։

Մաս 17


Կաթնագույն դարձած երկինքը այգաբացն էր ազդարարում։ Կեղտոտ ապակիները հնարավորություն չէին տալիս տեսնելու հրապարակը, իսկ դռան մեջ կանգնած ծխող ոստիկանները փակել էին տեսադաշտը։ Վարդանը, նստարանին փլված, ստեպ-ստեպ քնում էր, վեր էր թռնում քնից, երբ կզակը կրծքին էր հպվում, նայում էր ժամացույցին։ Վերջին անգամ նայելուց հետո ընդամենը մի քանի րոպե էր անցել։ Այդ վիճակը շարունակվում էր արդեն երեք ժամ։ Մետաղալարն այնպես էր սեղմում Վարդանի ենթադաստակները, որ ձեռքերը թմրել էին։ Պահապանները թույլ չէին տալիս ոտքի կանգնել ոտքերը թմրազերծելու համար, հրաժարվում էին ջուր տալ։
Սկզբում Վարդանը փորձում էր ծրագիր մշակել և վճռել, թե ինչ դիրքորոշում էր ինքը որդեգրելու, երբ կհանդիպեր նրան կամ նրանց, ովքեր հրամայել էին իրեն ձերբակալել։ Սակայն դա անհնարին էր։ Նա լիակատար անորոշության մեջ էր։ Ոչ մի այլ հնարավորություն չկար, բացի հանգամանքների բերումով դիրքորոշում ընդունելուց։ Քանի որ խռովությունը ճնշված էր, ապա իր ընտանիքին առայժմ ոչ մի վտանգ չէր սպառնում։ Բայց վա՞ղը։ Իսկ եթե Մարոն ու Թովմասը տեղահանվեի՞ն։ Հարազատների մասին մտքերը նրան հուսահատեցնում էին, մինչդեռ այս պահին նա իր հոգեկան ուժերի կարիքն ուներ, և վճռեց քնել։ Իսկ արթուն ժամանակ հիշում էր իր եղբորը՝ Նուբարին։ Հիշում էր ոչ թե քառասուն տարեկան գեր մարդուն, այլ նիհար պատանուն, որն օրն ի բուն թափառում էր Աֆիոն-Կարահիսարի իրենց կալվածքի շրջակայքում։
Հաշվենկատ գյուղացու արտաքինի տակ թաքնվում էր հողին սիրահարված Նուբարի քնարական ոգին։ Հաճելի էր նայել, թե ինչպես էր նա բարձրաձայն երազում այն մասին, թե ինչպիսին կդառնար կալվածքը իր կառավարման ներքո։ Նա երազում էր անիվներով և լծակներով հեքիաթային մեքենաների մասին, որոնք կնմանվեին ահռելի մեխանիկական սարդերի, և որոնք ի վիճակի կլինեին կտրվածքներ անել կակաչների սերմնատուփերի վրա և դրանցից ափիոն ստանալ։ Կամ էլ նա պատկերացնում էր պոմպերի մի բարդ համակարգ, որը կազմված կլիներ անհամար կափույրներից, ամբարներից և խողովակաշարերից, որպեսզի բարձրացվեր Ակար գետի մակարդակը և ոռոգվեին իրենց դաշտերը։
Անօգուտ ջանք։ Վարդանին չէր հաջողվում երկար մնալ իր դեռատի եղբոր հետ։ Նա հիշում էր կայսրության վերջին շրջանի պատմությունը, վերջին տասը տարիների իրադարձությունների շարանը և դրվագներ իր ամուսնական կյանքից։ Այդ հետադարձ հայացքի ներքո նրա կյանքը կապակցված ամբողջության տպավորություն էր թողնում, որը բաղկացած էր պատճառահետևանքային կապ ունեցող իրադարձություններից, մինչդեռ իրականում այդ անցյալի մի զգալի մասը պատահականությունների և քիչ թե շատ հանպատրաստից ընդունված որոշումների արգասիք էր։ Իր անցյալի վրա հայացք նետելով՝ Վարդանն իրեն կարող էր մեղադրել միայն անհեռատեսության և պատրանքներ տածելու մեջ։ Տվյալ պահին ինքը պետք է իրեն հաշիվ տար, որ... Մեկ այլ պահի կանխատեսեր ինչ-որ արարքի հեռավոր հետևանքները։ Մեկ այլ դեպքում՝ հանգամանքները իրեն պետք է հուշեին այլ վարքագիծ... Իսկ միգուցե ինքը վատնել էր իր կյանքը պատրանքների վրա։ Այդ սին պայքարը, այդ կանխավ տանուլ տրված ճակատամարտերը։ Ինչպե՞ս կդասավորվեր իր կյանքը, եթե ինքը բավարարվեր նրանով, ինչ առաջարկում էր կյանքը։ Ենթադրությունների այդ խաղը շուտով նրան անիմաստ թվաց և նա ընկղմվեց ենթասպայի ամենաաննշան արարքների և շարժումների հայեցության մեջ և փորձեց կռահել նրա մտքերը։ Դրանից նա քնեց։
Առաջին աղոթքը սկսելու մուեզզինի կանչը ազդարարեց գիշերվա ավարտը։ Ենթասպան հանեց կոշիկները, փռեց աղոթքի կարպետը և ծնկի իջավ դեմքով դեպի Մեքքան։ Ոստիկանը կանգնած մնաց բանտարկյալին հսկելու համար, սակայն նա անձայն աղոթում էր։ Շուտով նոր հերթափոխ եկավ այս մարդկանց փոխարինելու։ Նոր ենթասպան ավելի բարեհամբույր էր, քան իր գիշերային գործընկերը, և Վարդանին ջուր տվեցին։ Մի բաժակ ջուր, որն ամբողջ գիշերը ջրամանում մնալով գոլացել էր։
Ժամանակն անցնում էր։ Աշխուժացող քաղաքի աղմուկը ներս էր թափանցում։ Քայլեր, խոսակցություններ թուրքերենով, քրդերենով։ Շուկա տարվող հոտի մայոց։ Երբ ծանր բեռնված սայլ էր անցնում, Վարդանի հետևի պատը դողում էր։ Քնե՞լ էր արդյոք Մարոն։ Իսկ Թովմա՞սը, նա երևի չէր հասկանում հոր բացակայության պատճառը։ Այս ժամին Ազնիվ խանումը սովորաբար սուրճի առաջին բաժակն էր խմում։ Նա ցանկացավ պատկերացնել իր տան առավոտյան անցուդարձը, սակայն չկարողացավ։ Այսօր ոչինչ չէր կարող սովորականի պես լինել։
Շուտով սկսվեց պաշտոնյաների, սուրհանդակների, ոստիկանության սպաների անդադար հոսքը։ Նրանք գալիս էին երկու-երեք հոգով, զրուցելով և ծիծաղելով։ Նրանցից մի քանիսն անփույթ հայացք էին գցում բանտարկյալի վրա, իսկ մեծամասնությունը նրան նույնիսկ չէր էլ նկատում։ Իրեն հասնող որոշ խոսակցությունների դրվագներից Վարդանը հասկացավ, որ նրանցից ոմանք մասնակցել էին գիշերային խռովությանը։
Հանկարծ հերթապահող ոստիկաններից մեկը գլուխը ներս մտցրեց և ասաց. «Գալիս է»։ Հերթապահը պատվի առավ, ենթասպան կոճկեց իր համազգեստի օձիքը։ Նախասրահում զրուցող աշխատակիցները շտապ կերպով գրավեցին իրենց աշխատատեղերը։
Ոստիկանապետ Մուսթաֆա Ռահմին մտավ և խիստ հայացքով զննեց սենյակը։ Նրա հայացքը կանգ առավ, Վարդանի վրա։ Դեմքին պայծառ ժպիտ հայտնվեց, և նա շոյեց բեղի ծայրը։ Նա մի քանի քայլ արեց դեպի նստարանը, և նրա դեմքի հաղթական արտահայտությունն իր տեղը զիջեց արհամարհանքին։
— Մայոր Վարդան,– բացականչեց նա զարմացած ձևանալով։– Ահա և մենք հանդիպեցինք։
— Ոստիկանապետ...
Ձեռքի շարժումով ոստիկանապետը Վարդանին ստիպեց լռել։
― Թուքդ խնայիր հարցաքննության համար։
Նրա ձայնի մեջ չքողարկված սպառնալիք կար։ Ուղիղ Վարդանի աչքերի մեջ նայելով՝ նա մատները ճտճտացրեց, և նրա աչքերը նենգորեն փայլեցին։ Վարդանն արհամարհական հայացք նետեց նրա վրա։ Ոստիկանապետի հետ սիրալիր լինելն ապարդյուն էր։
Մուսթաֆայի ատելությունը երկար պատմություն ուներ։ Այն ծնունդ էր առել 1910 թ.։ Այդ ժամանակ երիտթուրքերի հեղափոխության հետևանքով կյանքի կոչված կառավարությունը եվրոպական տերությունների ճնշման ներքո հրամայել էր վարչական բարեփոխումներ իրականացնել հայկական շրջաններում։ Վարդանը գիտեր, որ դրանք կյանքի չէին կոչվելու։ Սվասի շրջանում այդ քաղաքականության պատասխանատուն Մուսթաֆա Ռահմին էր, որը գավառապետի օգնականն էր։ Բոլորը գիտեին, որ նա ատում էր հայերին։ Օրենքի առջև փոքրամասնությունների և մահմեդականների հավասարությանը հետամուտ լինելու փոխարեն նա սաստկացրել էր խտրականությունը քրիստոնյաների նկատմամբ։ Վարդանը բացահայտել էր այդ իրավիճակը՝ հոդվածներ տպագրելով լոնդոնյան և փարիզյան թերթերում, որոնք անհարմար կացության մեջ էին դրել օսմանյան դիվանագետներին։ Բացի դրանից, Վարդանը մի ստվար թղթապանակ էր հանձնել Սվասի ֆրանսիական հյուպատոսին և խնդրել էր Կոստանդնուպոլսի կառավարությունում դեռևս աշխատող իր բարեկամներին միջամտել։ Ի վերջո Սվասի հայերը ոչինչ չէին շահել այդ գործողություններից։ Մուսթաֆա Ռահմին դարձել էր քավության նոխազ, և նրան ավելի ցածր պաշտոնի էին նշանակել։ Եթե այդ պատմությունը չլիներ, ապա նա այսօր կարող էր գավառապետ լինել և ոչ թե ոստիկանապետ։
Մուսթաֆան շրջվեց և ասաց ենթասպային.
― Քառորդ ժամից բանտարկյալը մոտս լինի, իսկ հիմա սուրճ բերեք։
Ոստիկանապետը գրասեղանի մոտ նստած սուրճ էր խմում և ոտքն էր ճոճում։ Նա ցնծության մեջ էր։ Նա չէր համարձակվել Վարդանի անունը մտցնել բանտարկվելիք անձանց ցուցակի մեջ, որովհետև նա կապեր ուներ տեղի զինվորական հրամանատարության շրջանում, մինչդեռ Մուսթաֆայի հարաբերությունները գեներալի հետ վատ էին։ Սակայն Գանի բեյի շնորհիվ Պալյանը հիմա իր ձեռքում էր։ Եվ ինքը դրանից մտադիր էր օգտվել։
Դուռը թակեցին։ Նա իր բաժակը վայր դրեց, վերցրեց նստարանին դրված եղեգնյա ճիպոտը։ Վարդանը, երկու ամրակազմ ոստիկանների ուղեկցությամբ, հայտնվեց ոստիկանապետի առջև։ Նա գիտեր, որ ոչ մի սպասելիք չէր կարող ունենալ այդ մարդուց և գերադասեց արհամարհական կեցվածք րնդունել։ Այս ձևականությունը ոչ մի օգուտ չէր տալու, սակայն Վարդանն այլ ընտրություն չուներ։ Նա հայտարարեց վրդովված տոնով.
— Ինչպե՞ս կբացատրեք այս ձերբակալությունը։ Անմիջապես ինձ ազատ արձակե՛ք։
— Լռությո՛ւն։
Վարդանը չենթարկվեց և ձայնը բարձրացրեց.
― Դուք իրավունք չունեք ինձ այստեղ պահելու։ Ես զինվորական եմ և, որպես այդպիսին, ենթակա չեմ քաղաքացիական իրավունքին։
— Ես քեզ չասացի՞, որ լռես,— ոռնաց ոստիկանապետը։
― Ֆաքրի փաշան կտեղեկացվի, և նա ձեզ ցույց կտա։
Մուսթաֆան ճիպոտով հարվածեց Վարդանի դեմքին։ Քանի որ Վարդանի ձեռքերը կապված էին մեջքի հետևում, նա չկարողացավ հետ մղել ճիպոտի հարվածը, որը դիպավ նրա ձախ այտին և ճեդքեց շրթունքը։ Վերքն այրվում էր, և նրա բերանի անկյունում արյուն հայտնվեց։
― Ես զինվորական եմ,— բղավեց նա կատաղի տոնով։
― Ես հիմա քեզ ցույց կտամ, թե ով ես դու,— պատասխանեց ոստիկանապետը ճիպոտը շարժելով նրա դեմքի առջև։– Դուք՝ երկո՛ւսդ, հանեք սրա հագից այս համազգեստը, որը նա խայտառակում է։
Ոստիկանները մտածում էին, թե ինչպես հանեն համազգեստն առանց Վարդանի ձեռքերն արձակելու։
― Պոկե՛ք վրայից,― հրամայեց Մուսթաֆան։– Կտրատեք։
Վարդանը փորձեց դիմադրել, սակայն ապարդյուն։ Ոստիկաններից մեկը բացեց ծալովի դանակը և պատառ-պատառ արեց համազգեստը։ Նրանք հանեցին նաև կոշիկները։ Վարդանը մնաց ներքնազգեստով։
― Ահա,– քմծիծաղ տվեց ոստիկանապետը։– Դու քեզնից այլևս ոչինչ չես ներկայացնում։
Վարդանը դողում էր զսպված կատաղությունից, իսկ հարցաքննության հետագա ընթացքը նրան վախ էր ներշնչում։ Սակայն նա պահպանում էր հանդարտությունը և նույնիսկ հարցրեց հանդուգն տեսքով.
― Կարո՞ղ եմ գոնե իմանալ, թե ինչում են ինձ մեղադրում։
― Նրանում, որ այն ես, ինչ որ կաս՝ գյաուր։
Ոստիկանապետն այդ բառերը ծիծաղով ուղեկցեց։ Հետո նա ասաց իր մարդկանց.
— Դրան լավ բռնեք։
Ոստիկանները բռնեցին Վարդանի թևերից և մի քիչ հետ քաշվեցին։ Վարդանի վրա հարվածների տարափ տեղաց։ Դիվական ճարպկությամբ Մուսթաֆան անընդհատ կրծքավանդակի նույն կետին էր հարվածում։ Վարդանը սեղմեց ատամները և դիմացավ ահագնացող ցավին։ Նրա իրանին կարմիր բիծ հայտնվեց, դարձավ այտուց, և շուտով մաշկը բացվեց ճիպոտի հարվածներից։ Ոստիկանապետի բերանը ծռվել էր քմծիծաղից։ Երբ վերքի եզրերին արյուն հայտնվեց, նա դադարեց հարվածել։
― Շուռ տվեք սրան,— ասաց նա ոստիկաններին,– և թևերը բարձրացրեք։
Նրանք կատարեցին հրամանը, և Վարդանը ստիպված էր ոտքերի մատներին կանգնել, որպեսզի ուսերի հոդերը չխախտվեին։ Ճիպոտը կանոնավոր կերպով իջնում էր նրա մեջքին և գոտկատեղին։ Վարդանը անզուսպ ցանկություն ուներ անպատվելու ոստիկանապետին, սակայն իրեն զսպում էր, հասկանալով, որ դա միայն կխթաներ նրա կատաղությունը։ Նա նաև մտադրություն չուներ ոստիկանապետին հաճույք պատճառել իր տնքոցներով։ Նա իր ուշադրությունը սևեռեց պատին արված արձանագրության տառերից մեկի վրա և պարպեց գիտակցությունը։ Նա կենտրոնացել էր այն բանի վրա, որ ցավ չզգար, և նրան հաջողվում էր արիաբար դիմանալ։ Նա գրեթե բթացած վիճակում էր, նրա գիտակցությունը երկատվել էր, կարծես ձաղկվողն ինքը չլիներ։ Նրա միակ մտահոգությունը չբղավելն էր։ Սակայն կորցնելով դիմադրելու կարողությանը՝ նա տնքաց։ Ոստիկանապետը հրճվանքի ճիչ արձակեց և դադարեց հարվածել։ Վարդանի մեջքին տասնյակ վերքեր էին բացվել։
Մուսթաֆա Ռահմին մի կողմ նետեց ճիպոտը և շփեց իր հոգնած թևը։
— Սրան տարեք նկուղի խցերից մեկը,– հրամայեց նա։
Ոստիկանները ստիպված եղան բռնել Վարդանին, քանի որ նրա՝ ծնկները դոդում էին։
Последний раз редактировалось Lusine1101 28 апр 2017, 13:03, всего редактировалось 12 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#6  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 13:14

ԳԼՈՒԽ 4


Մաս 18


Հուլիսի 1-ի առավոտը սգո առավոտ էր Սվասի հայության համար։ Գիշերվա ընթացքում հայկական համայնքը գլխատվել էր։ Համայնքի բոլոր քահանաները, ուսուցիչները, մասնագետները և աչքի ընկնող առևտրականները՝ ավելի քան հինգ հարյուր հոգի, խմբված էին բանտի խցերում, որտեղից ազատել էին քրեական հանցագործներին։ Իսկ ատաղձագործները կախաղաններ էին կանգնեցնում քաղաքապետարանի հրապարակում։
Վեց հոգու համար նախատեսված բանտախցում Տեր Խորենը համոզում էր իր տասնվեց բախտակիցներին աղոթել և երես չթեքել Աստծուց։ Մի հարկ ներքև Զավենը՝ հարուստ հողատերը, լացակումած ձայնով ողբում էր։ Նա գիշերային սպիտակ շապիկով էր, քանի որ նրան գիշերվա կեսին անկողնուց էին հանել և թույլ չէին տվել հագնվել։ Նրա անվերջ մենախոսությունը նյարդայնացնում էր վարսավիր Արային, սակայն նա ոչինչ չէր ասում։ Նրան ձերբակալելու եկած ոստիկանները բռնաբարել էին նրա կնոջն ու տասնչորս տարեկան դստերը իր աչքի առաջ, և ականջներում դեռևս հնչում էին նրանց ճիչերը։
Այդտեղից քիչ հեռու, ոստիկանության լուսամուտ չունեցող զնդանում Շիրակ Թևոնյանը հանգիստ մահվանն էր սպասում։ Նրա միակ ցանկությունն էր, որ այն շուտ վրա հասներ և իրեն ազատեր այրվածքների պատճառած անտանելի տանջանքներից։ Նա չգիտեր, որ ընդամենը երեք խուց այն կողմ, մի խուրձ հարդի վրա անգիտակից վիճակում պառկած էր Վարդանը։
Գիշերային խռովությունը և հատկապես ձերբակալությունները քննարկման նյութ էին դարձել շուկայում, ուր առևտուր գրեթե չկար։ Այն մարդիկ, ովքեր դեմ էին իշխանությունների վարքագծին, զգուշաբար լռում էին, իսկ մեծամասնությունը ուրախությամբ էր ընդունել այդ ձերբակալությունները։ Զորքը քաղաք էր մտել, տեղահանությունն անխուսափելի էր թվում, և ոմանք դա դիտարկում էին որպես հարստանալու միջոց։ Քանի որ այդ լքված հողերը, դատարկված տները, կահույքն ու անասունը ի վերջո որևէ մեկի բաժինը պետք է դառնային։
Յուրաքանչյուր հայկական օջախում ողբում էին հոր, որդու, քեռու կամ քեռորդու ձերբակալությունը։ Այդ կախաղաննե՜րը, որ շտապ կերպով կանգնեցնում էին... Կարծես այդ ամենը քիչ էր, հիմա էլ զինվորները ծեծում էին բոլոր դռները և տանում էին առողջ տղամարդկանց, նույնիսկ տասնչորս տարեկան տղաներին, աշխատանքային գումարտակներ կազմավորելու համար։ Ասում էին, որ շրջանի ճանապարհներն ու կամուրջները վերանորոգման կարիք ունեին։ Ոչ ոք չէր խաբվում, և ամենուր կարելի էր ականատես լինել հրաժեշտի սրտաճմլիկ տեսարանների։ Կանայք, լացելով, նայում էին, թե ինչպես էին զինվորների ուղեկցությամբ հեռանում տղամարդիկ։
Բազմաթիվ երիտասարդներ, իրավամբ վախենալով վատթարագույնից, գիշերով լքել էին քաղաքը։ Նրանք ապաստանել էին Սվասի հարավ-արևելքում ընկած լեռներում կամ էլ միացել էին Շիրակի ջոկատից մնացած խմբին։ Դրանք իրենց առաջնորդի կորստից ապակողմնորոշված մոտ հարյուր հիսուն տղամարդ էին։ Նորեկները դեռևս գործունեության ծրագիր չունեին և տոգորված էին ընդամենը վրեժխնդիր լինելու ցանկությամբ, ինչպես նաև լքված ընտանիքներին օգնության գալու հույսով։ Տասնյակներով նրանք երդում էին տալիս և ֆիդայի էին դառնում։ Նրանք պատրաստ էին ամեն ինչի։ Նրանց պակասում էր միայն զենքը։
Թովմասը մղձավանջից արթնացավ։ Նա հարդարում էր Հուր Կրակին։ Հանկարծ նժույգը բռնեց Թովմասի օձիքից և նրան նստեցրեց իր մեջքին։ Տեղից արագ պոկվելով, նա գետին տապալեց Վարդանին, Մարոյին ու Ազնիվ խանումին, որոնք փորձում էին նրան կանգնեցնել։ Թովմասը բղավում էր, սակայն չէր համարձակվում վայր ցատկել ձիու վրայից։ Հուր Կրակը խրխնջաց, սակայն այդ խրխնջոցը ծիծաղի էր նման։ Նա մեկ թռիչքով սարեր էր հաղթահարում, ցատկում էր հեղեղատների վրայով։ Նա Թովմասին այնքան հեռու էր տարել, որ նա այլևս չէր կարող իր տունը գտնել։ Նրանց առջև հրե պատ հայտնվեց, և ձին նետվեց կրակի մեջ։ Թովմասը արթնացավ և նստեց մահճակալի մեջ։ Նա դեռ զգում էր ծխի հոտը, որից նրա քիթը ծակծկում էր։ Նա գլուխը թափ տվեց վատ երազը վանելու համար։
Առավոտ էր։ Սակայն հայրն ասել էր, որ ճամփա էին ընկնելու գիշերով։ Երեխան վազեց լուսամուտի մոտ։ Շատ ցածր ու թափանցիկ ամպերը պատել էին քաղաքը, մինչդեռ այլուր երկինքը կապույտ էր։ Ծխի հոտ էր գալիս։ Այս ժամին արոտավայրում լինելուն սովոր կովերը բառաչում էին գոմում։ Ինչ-որ բան էր պատահել։ Թովմասը համոզվեց, որ ծնողները ննջարանում չեն, և վազելով ցած իջավ։ Խոհանոցից ձայներ էին գալիս։ Երբ Թովմասը սենյակ մտավ, զրույցն ընդհատվեց։ Մայրն ու տատը դեմ դիմաց նստած էին խոհանոցի սեղանի մոտ։ Նրանք հոգնած տեսք ունեին, իսկ աչքերը կարմրած էին։ Առանց ողջունելու Թովմասը հուզված հարցրեց.
― Ո՞ւր է հայրիկը։
Խնայե՞լ նրան։ Ուշ թե շուտ իրենք ստիպված էին լինելու ճշմարտությունն ասել։ ժամանակ ձգելու համար Մարոն փորձեց նրան գրկել։ Երեխան լարվեց և դիմադրեց։
— Ո՞ւր է հայրիկը։
Մարոն ջանաց հանգիստ ձայնով խոսել.
— Նրան ձերբակալել են։ Ինչպես Տեր Խորենին։
― Ինչո՞ւ,– բացականչեց Թովմասը՝ փարվելով մորը։
― Նրան շուտով կազատեն, ես համոզված եմ։
Երեխայի ձայնը դողում էր.
― Նա բանտո՞ւմ է։
― Անկասկած։
― Ես չեմ ուզում,— հոգոց հանեց երեխան ու լաց եղավ։
Մարոն գլուխը հպեց որդու գլխին և սկսեց նրան օրորել։
Ազնիվ խանումը հեռացրեց աչքերը։ Նրա սիրտը չէր դիմանում Թովմասի վշտին։ Նա ուզում էր դուրս գալ խոհանոցից, սակայն իրեն ստիպեց նստած մնալ սեղանի մոտ։ Նա պետք է լիներ իր դստեր կողքին՝ ուժեղ ու վստահելի, որպեսզի նա տեղի չտար։ Քանի Մարոն մխիթարում էր Թովմասին, Ազնիվ խանումը մեղրով բրդուճ սարքեց երեխայի համար։
― Պետք է ուտես,– ասաց նա՝ սեղանին մի սպասք դնելով։
Թովմասը գլուխը թափ տվեց, իսկ տատը պնդեց.
― Պետք է ուժ հավաքես։ Երբ հայրդ վերադառնա, դու պետք է առողջ և առույգ լինես։
― Մեծ մայրդ իրավացի է,– հայտարարեց Մարոն՝ Թովմասին սեղանի մոտ նստեցնելով։– Ես էլ կուտեմ։
Այդքան հորդորներից հետո Թովմասը կծեց բրդուճը։ Նա դժվարությամբ էր կուլ տալիս։ Հոր բանտարկությունը, որն այդքան մեծ էր և այդքան ուժեղ, նրան աներևակայելի էր թվում։ Ինչո՞ւ։ Նա օգնում էր բոլորին, և բոլորը նրան հարգում էին։ Նա առաջնորդ էր, մայո՛ր։ Նրանք իրավունք չունեին Վարդանին բանտարկելու։ Դուրս զալով զնդանից՝ նա կպատժեր ձերբակալողներին։ Այդ միտքը նրան մի քիչ հանգստացրեց։
Կովերն անդադար բառաչում էին։ Ձիերը խրխնջացին, ու Թովմասը հիշնց իր երազը։ Նա համարեց, որ ավելի լավ էր այն չպատմել։
— Անասունները ծարավ են,– ասաց Մարոն։– Արի, Թովմաս, գնանք նրանց խնամենք։
Դա կզբաղեցներ երեխային և հատկապես կցրեր Մարոյի տագնապը։ Մարգերի վրա կռացած՝ Զեյնաբն ու Ջամիլան քաղհան էին անում բանջարանոցում։ Մարոն նրանց պատվիրեց ջուր հանել ջրհորից և ախոռ բերել։ Երբ Թովմասը Կայծակին տեսավ, շատ զարմացավ։ Նա լրիվ մոռացել էր պոնիի մասին։ Շոյելով կենդանուն՝ Թովմասը հիշեց, թե ինչպիսին էր հայրը նախօրեին՝ պոնին նվիրելու պահին և առավոտյան, երբ նա ծառս էր անում իր ձիուն աշխատանքի գնալուց առաջ։ Հիշելով իր վատ երազը՝ Թովմասը զգուշավոր հայացք գցեց Հուր Կրակի վրա և չմոտեցավ նժույգին։
Կենդանիներին ջուր տալուց և մսուրքը խոտով լցնելուց հետո, Մարոն ախոռում մնաց։ Նա խոզանակով մաքրեց իր զամբիկին և մի պահ մոռացավ որդու ներկայությունը։ Նա կարող էր մտածել միայն Վարդանի մասին։ Իբրահիմի այցելությունից ի վեր Մարոն նրան տեսնում էր զնդանում փակված։ Իսկ այժմ նա հիշեց իրենց զբոսանքը նախորդ շաբաթվա ընթացքում։ Նրանք ձի հեծած սլանում էին Հալիսի հովիտը երիզող բլուրներով։ Թովմասին թողել էին Ազնիվ խանումի խնամքին և նրանց թվում էր, որ իրենք իրենց ամուսնության սկզբնական շրջանում էին, երբ կարող էին անձնատուր լինել կրքին ցանկացած պահի։
Նա պարզորոշ մտաբերեց ձիերի դոփյունը, խոտի բուրմունքը, շլացնող լույսը, կարմրավուն ժայռերի տապը։ Նա հիշեց նաև իրեն պատած հույզը, երբ Վարդանը սրընթաց հետապնդում էր իրեն։ Նա հեշտությամբ կարող էր Մարոյին հասնել, սակայն նրան հաճույք էին պատճառում փախուստն ու հետապնդումը։ Էգ, որին հետապնդում էր իր արուն։ Քրտնած ու գրգռված Մարոն նետվեց հեղեղատը, որտեղով հոսում էր գրեթե չորացած գետակը։ Վարդանը, գիրկը բացելով, մոտեցավ Մարոյին, նրա աչքերն այրվում էին։ Ափին աճող կաղնուտում նա տիրացավ Մարոյին։ Հետո նրանք ևս մեկ անգամ երդվեցին սիրել միմյանց հավիտյան...
Մարոն ճակատը դրեց զամբիկի կողքին։
― Դու լացո՞ւմ ես, մայրիկ,– անհանգստացավ Թովմասը և մորը գրկեց։
― Ոչինչ, պարզապես հոգնել եմ։
– Դու հայրիկի մասի՞ն ես մտածում։
Մարոն լարվեց և երեխայի գլուխը սեղմեց իր կրծքին։
— Այո։ Ես մտածում եմ, թե որքան երջանիկ կլինենք, երբ նա կվերադառնա։

Մաս 19


Մեզից և արտաթորանքից զնդանի խոնավ օդը գարշահոտ էր։ Խցի անկյունում մի խսիր էր գցված, որի հարդը փտել էր։ Վարդանը քնած էր այդ ներքնակի վրա մեռյալ քնով։ Նա արթնացավ տնքոցով։ Ամենաչնչին շարժումը անտանելի ցավ էր առաջացնում նրա մեջքի մկաններում։ Լիակատար մթության մեջ նա հատակը շոշափեց՝ հույս ունենալով գտնել ջրամանը, որը նրա կարծիքով պետք է լիներ յուրաքանչյուր խցում։ Ջուր չկար։ Նա բռունցքով հարվածեց հաստ փայտե դռանը և սպասեց։ Ոչ ոք չեկավ։ Միայն մի քանի ժամ անց դուռը բացվեց և լամպի լույսը նրան շլացրեց։
— Ես ծարավ եմ,– ասաց նա անտեսանելի բանտապանին։
Նրա ոտքերի մոտ հագուստի կապոց ընկավ։
― Հագնվի՜ր,– հրամայեց կոպիտ մի ձայն։– Քեզ սպասում են։
Վարդանը վրան քաշեց գորշ կերպասից տձև մի շապիկ և մի տաբատ, որը գոտի չուներ։ Այդ հագուստից քրտնքի ու կեղտի հոտ էր գալիս։ Վարդանն ավելի լավ վիճակում էր, քան արթնանալու պահին, միտքն արթուն էր, իսկ մարմինը վարժվել էր շարժվել՝ խնայելով ցավացող մկանները և վնասված մաշկը։ Նա դուրս եկավ միջանցք, որը լուսավորվում էր առաստաղից տեղ-տեղ կախ տված լամպերով։
― Արագացրո՛ւ,– ասաց երկրորդ պահակը։
Միջանցքի ծայրում սանդուղք կար, սակայն ոստիկաններր բանտարկյալին հրեցին այլ ուղղությամբ, ուր կիսաբաց դռան հետևում լուսավորված սենյակ էր երևում։ Առաստաղի գերաններից մեկին ամրացված ճղակները և երեք երկար նստարանները ոչ մի կասկած չէին թողնում մեծ ուղղանկյուն դահլիճի կիրառության վերաբերյալ, դա հարցաքննությունների սենյակն էր։ Վարդանը ներքուստ սարսռաց՝ հիշելով իր առավոտյան հանդիպումը ոստիկանապետի հետ։ Սակայն նրան սպասողը Մուսթաֆա Ռահմին չէր։ Սեղանի մոտ սև կոստյումով գեր մարդ էր նստած և ծխախոտ էր ծխում։ Նա հարմար նստեց աթոռին և երկար նայեց բանտարկյալին խորամանկ ժպիտը դեմքին։ Նա սեղանին դրեց արծաթապատ փոքր ատրճանակը և պահակներին նշան արեց, որ հեռանան։
― Սպասեք դռան հետևում։
Այդ ձայնը ծանոթ էր Վարդանին, սակայն նա չէր կարողանում հիշել տղամարդու դեմքը։ Վերջինս հասկացավ, որ Վարդանն իրեն չի ճանաչել։
― Գանի բեյ,– ասաց նա՝ արտաշնչելով ծխախոտի ծուխը։
Զվարճանալով՝ նա հետևեց այն տպավորությանը, որ գործեց այդ բացահայտումը բանտարկյալի վրա։ Վարդանն այնպես էր ապշել, որ քար կտրեց։ Գանի բե՜յ։ Ներքին գործերի նախարարին անմնացորդ նվիրված անձ, նրա աջ ձեռքը։ Աբդուլ Համիդ II―ի ժամանակ Գանին Կոստանդնուպոլսի ոստիկանապետն էր, և Վարդանը խնդիրներ էր ունեցել նրա հետ։ Իր ձերբակալությունը հիմա հասկանալի էր դառնում։ Նա այլևս կարող էր ոչ մի հույս չփայփայել, և Գանի բեյը հաճույքով հաստատեց Վարդանի այդ միտքը.
— Քո վերջն եկել է, Վարդան Պալյան։
Վարդանն արհամարհական տեսք ընդունեց և չպատասխանեց։
— Գիտե՞ս, թե ինչու եմ ես այստեղ։
― Դուք ուզում եք առաջին շարքերում լինել,– պատասխանեց Վարդանը առանց թաքցնելու իր արհամարհանքը։– Ուզում եք ձեր ռասիստական և մոլեռանդ տեսությունների իրականացման վկան լինել։
Այս խոսքերը Գանի բեյին վիրավորելու փոխարեն շոյեցին նրա ինքնասիրությունը, և նա գլխով արեց։
Նա երազկոտ դարձավ և շշնջաց.
― Ես այնքան երկար եմ սպասել այս պահին...
Երիտթուրքերի հեղափոխությանը նախորդած տարիներին նա հարել էր ազգայնական կազմակերպություններին և ակտիվորեն համագործակցել էր այնպիսի թերթերի հետ, որոնց նպատակն էր տարածել պանթուրանիզմի գաղափարախոսությունը։ Եվ այն ժամանակից ի վեր, որ նա կառավարության անդամ էր, երբեք առիթը բաց չէր թողել իր որդեգրած գաղափարները տարածելու համար։
Վարդանի հոգում արթնացան վրդովմունքն ու ատելությունը, և միևնույն ժամանակ նա անսահման հուսահատություն զգաց։ Ինքը կորած էր, բայց եթե իրեն գոնե հնարավորություն տրվեր ոչնչացնելու այդ հրեշին, ապա իր մահն ապարդյուն չէր լինի։ Նրա հայացքն ընկավ ատրճանակին, որը Գանի բեյը շտապ վերցրեց և ուղղեց բանտարկյալի վրա։
― Գեթ մի շարժում, և ես հաճույքով կկրակեմ։
Կարծելով, որ հասել է իր վերջին ժամը, Վարդանն ուսերը թոթվեց և հանդուգն ձայնով ասաց.
— Այժմ, երբ ես ականատեսն եմ քո հաղթանակի, ի՞նչ ես ուզում ինձնից։ Կարծում եմ, որ չես սպասում իմ շնորհավորանքներին։
— Ինչո՞ւ ոչ,— պատասխանեց Գանի բեյը, որի դեմքին լայն ժպիտ հայտնվեց։— Դու խելացի մարդ ես։ Դրա վկայությունն է այն, որ դու չփորձեցիր փաստարկել, ապացուցել քո ժողովրդի անմեղությունը, չփորձեցիր հերքել իմ փիլիսոփայությունը։
― Փիլիսոփայությո՞ւն,– փռթկաց Վարդանը հատակին թքելուց առաջ։
Վարդանի խոսքերն անտեսելով՝ Գանի բեյը շարունակեց իր միտքը.
― Դու ծանոթ ես իրավիճակին և հասկանում ես, որ հայերի համար ամեն ինչ վերջացած է։ Ոչինչ չի կարող խաթարել պատմության անողոք ընթացքը։ ժողովուրդները հայտնվում են և անհայտանում, ինչպես կայսրությունները, իսկ նրանց փոխարինելու են գալիս ավելի ուժեղ և կենսունակ ազգերը։
― Ես ցանկություն չունեմ քո ճառերը լսելու,– ասաց Վարդանը կտրուկ տոնով։
Գանի բեյը, զարմանալով այղ հանդգնությունից, ափի մեջ սեղմեց ատրճանակը։ Մի պահ նա ուզում էր կրակել։ Սակայն շտապելու կարիք չկար։ Նա ծխախոտ վառեց հանգստանալու համար։
― Երբ մեկնում էի Կոստանդնուպոլսից, մեր ներքին գործերի նախարարն ինձ խորհուրդ տվեց, որ ես անեմ ամեն ինչ քեզ չեզոքացնելու համար։ Նա գիտի, որ դու կարող ես խնդիրներ հարուցել։
― Ձեր նախարարը ինձ մեծ պատիվ է անում,— հեգնեց Վարդանը։
— Վերջ տո՛ւր,– բացականչեց Գանի բեյը՝ թափ տալով ծխախոտի մոխիրը։ Նախարարը քեզ հնարավորություն է տալիս կաշիդ փրկելու։ Ես այդքան մեծահոգություն չէի ունենա։
Նա լռեց՝ հնարավորություն տալով բանտարկյալին գիտակցելու իր խոսքերը։ Վարդանը նրան կասկածանքով էր նայում։ Նա գրեթե անտարբեր հարցրեց.
― Ինչի՞ մասին է խոսքը։
— Դու պետք է հոդվածներ գրես օտար թերթերի համար և նամակներ ուղարկես Միացյալ Նահանգներում և այլուր բարձր դիրք գրավող մարդկանց։ Դու նրանց կբացատրես ռազմական գործողությունների թատերաբեմից ազգաբնակչության հեռացնելու անհրաժեշտությունը և կվկայես, որ այդ տեղահանությունները լավ են կազմակերպված, ընթանում են մարդասիրական պայմաններում, կգովերգես այն գյուղերի գեղեցկությունը, ուր տեղահանվածները պետք է բնակվեն։
Վարդանը չկարողացավ ծիծաղը զսպել՝ լսելով այդ անհեթեթությունը.
― Դու լո՞ւրջ ես խոսում։ Թեկուզ մի պահ հավատացե՞լ ես, որ ես կարող եմ համաձայնել նման մեքենայության։
― Դու երբեք անհարմար չես զգացել քո երկիրն օտարների աչքերում վարկաբեկելիս։ Չես ամաչել փնովել կառավարության մեջ ներգրավված քաղաքական գործիչներին և կոչ անել եվրոպական տերություններին խառնվելու կայսրության գործերին։ Ահա քեզ հնարավորություն են տալիս մեղքերդ քավելու։
— Սո՛ւտ է։ Շատ լավ գիտես, որ ես միշտ ցանկացել եմ կայսրության առաջընթացը։
– Կայսրության անկումը, այո՛,– մռնչաց Գանի բեյը և անմիջապես մեղմացավ։ Սակայն մենք ժամանակ չունենք փուչ վեճերի վրա վատնելու համար։ Համագործակցության դիմաց դու և քո ընտանիքը կփրկեք ձեր կյանքը, չհաշված զգալի նյութական օգուտը, որ դու կքաղես։ Իսկ պատերազմից հետո կկարողանաս նոր կյանք սկսել մեկ այլ երկրում, այլ անվան ներքո, կամ էլ մեծ պաշտոն կզբաղեցնես Մեծ Թուրքիայի կառավարությունում։ Բնականաբար քո հավատարմությունը հավաստելու համար պետք է մահմեդականություն ընդունես։
Վարդանը կասկածանքով նայում էր Գանի բեյին։ Արդյո՞ք նա իսկապես սպասում էր, որ ինքը կընդուներ նման առաջարկություն։ Որ կդավաճաներ իր ժողովրդին ու կսակարկեր մի ամբողջ ժողովրդի բնաջնջումը։
– Ոչ,– պատասխանեց նա։
Մնացած բոլոր խոսքերը նրան ավելորդ էին թվում։
― Այլ ազդեցիկ հայեր չեն վարանի։
— Թո՛ղ նրանք իրենց գամեն անարգանքի սյունին, ես խղճում եմ նրանց։
Գանի բեյը մեկ այլ ծխախոտ վառեց իր դեռևս այրվող ծխախոտից և կանչեց պահակներին, որոնք եկան և կանգնեցին բանտարկյալի կողքին։
Բարձրաստիճան պաշտոնյան շարունակում էր ժպտալ և քաղցր ձայնով ասաց.
― Ես խաղամոլ եմ և քեզ ժամանակ եմ տալիս իմ առաջարկի մասին մտածելու։ Լսել եմ, որ շատ գեղեցիկ կին ունես և մի չքնաղ տղա։ Մտածիր նրանց մասին։ Երեք օրից նրանք կլքեն Սվասը։ Եթե բախտը բերի, քո կինը որևէ զինվորի կամ ավազակի բաժինը կդառնա, իսկ որդիդ կաշխատի որևէ գյուղացու մոտ, որը նրան սոված կպահի։ Այլապես... Ճանապարհը երկար է լինելու և վտանգներով լի... Սակայն քեզ ի՞նչ, այդ ժամանակ դու կիսով չափ փտած կլինես։
Վարդանը գունատվեց, սակայն իրեն զսպեց և չվիրավորեց իր դիմաց կանգնած գեր մարդուն։ Ինքը հնարավորություն ուներ ժամանակ շահելու և իրավունք չուներ այդ հնարավորությունը կորցնելու։
― Ես կմտածեմ,– մրմնջաց նա գլուխը կախելով։
― Խորհուրդ եմ տալիս լավ մտածել։ Եվ շտապիր։
― Կարո՞ղ եմ մի քանի խոսք գրել կնոջս։
― Ոչ։ Համագործակցիր մեզ հետ, և նրան հետ կստանաս։
Գանի բեյը դժվարությամբ ոտքի կանգնեց՝ սեղանին հենվելով և ասաց ոստիկաններին.
― Նրան խուցը տարեք և ուտելիք տվեք։

Մաս 20


Մարոյի սպասումն իսկական տանջանքի էր վերածվել։ ժամերն անցնում էին հուսահատեցնող դանդաղությամբ։ Փողոցում աղմուկ լսվելուն պես նա նետվում էր լուսամատի մոտ և ամեն անգամ հուսահատություն էր ապրում։ Ինչո՞ւ էր ուշանում գնդապետ Իբրահիմը, ինչո՞ւ նորություններ չէր բերում։ Նախաճաշից հետո Մարոն ուզեց անձամբ գնալ ոստիկանապետի մոտ։ Նրան այդ ծրագրից հետ կանգնեցնելու համար անհրաժեշտ եղավ գործի դնել Ազնիվ խանումի ողջ հեղինակությանն ու Արմենի՝ Իբրահիմ Ալիզադեին գտնելու խոստումը։ Զինվորականը ոչ տանն էր, ոչ էլ շտաբում, և Արմենը նրան տոմսակներ թողեց։
Հենց այդ պահին գնդապետ Իբրահիմը հանդիպման էր գնացել ոստիկանապետ Մուսթաֆայի հետ, որը նրան հայտնել էր, որ Վարդանը մահվան էր դատապարտվել։ Երբ գնդապետը հարցրեց, թե ո՞րն է մայոր Վարդանի մեղքը, ոստիկանապետը շփոթվեց և շփոթմունքը թաքցնելու համար մի թղթապանակ բացեց։
― Պետական դավաճանություն,– վերջապես հայտարարեց Մուսթաֆա Ռահմին գրեթե խանդավառ ձայնով։
― Դուք ապացույցներ ունե՞ք,– հարցրեց Իբրահիմը, որը գիտեր իր զրուցակցի խարդախության մասին։
― Անկասկած,– բացականչեց ոստիկանը՝ սրտնեղելով հարցից։– Իսկ դա ի՞նչ կապ ունի ձեզ հետ։
― Պալյանը բանակի սպա է։ Ռազմական դատարանը պետք է որ...
Մուսթաֆա Ռահմին նրան ընդհատեց.
― Գործն արդեն նայվել է մայրաքաղաքում։
― Այդ դեպքում, ըստ սահմանադրության, դատապարտված զինվորականը կարող է ներում խնդրել սուլթանից։
— Նա հայ է և ոչ թե զինվորական,— բացականչեց Մուսթաֆան հուսահատված։
Նա ոտքից գլուխ չափեց Իբրահիմին և խորամանկ տեսքով նրան հարցրեց.
— Ասացեք, գնդապետ Իբրահիմ, դուք ի՞նչ եք մտածում գյաուրների տեղահանության մասին։
Գնդապետն իսկույն զգաց ծուղակը.
— Կառավարությունը պետք է որ իմանա, թե ինչ է անում։
Այդ խուսափողական պատասխանից հետո Իբրահիմը հրաժեշտ տվեց ոստիկանապետին։ Նա բոլորովին չէր հավատում դավաճանության այդ պատմությանը։ Վարդանի դատապարտման իսկական պատճառը Մուսթաֆա Ռահմին առանց այդ բանը ցանկանալու բացահայտել էր՝ նա հայ էր։ Գնդապետն իրեն հաշիվ տվեց, որ իր բարեկամին փրկելու հույսը չնչին է։ Միակ հույսն այն էր, որ գեներալ Ֆաքրի փաշան կամք ցուցաբերեր և չենթարկվեր այդ Գանի բեյին, որը հավակնում էր արդարադատություն իրականացնել։ Եթե Իբրահիմին հաջողվեր նրան համոզել Վարդանի կողմը բռնել, ապա միգուցե... Հրապարակով անցնելիս Իբրահիմը տեսավ կախաղանները, որոնց վրա առավոտվանից տասնհինգ դիակներ էին կախված ժողովրդին դաս տալու համար։ Նա գիտեր, որ այն հայերը, որոնց քաղաքից դուրս էին տարել ճանապարհներ վերանորոգելու պատրվակով, չէին վերադառնալու։ Այդ տղամարդկանց մեծ մասի դիակներն արդեն կիտված էին մի հեղեղատում։ Նրանք սպանվել էին գլխին արձակված գնդակներով կամ էլ սվինախողխող էին արվել։
Գնդապետը ցավում էր որքան իր երկրի, նույնքան էլ այդ խեղճ մարդկանց համար։ Սահմանների մոտ կուտակված թշնամիների դեմ կռվելու փոխարեն պայքարում էին անմեղ քաղաքացիական անձանց դեմ։ Այդ ամենից ոչ մի լավ բան չէր կարող ստացվել։ Քրիստոնյաներից ազատվելու որոշում ընդունած կառավարությունն այն նույն կառավարությունն էր, որը սադրել էր Բալկանյան պատերազմը, որի զոհը քիչ էր մնում դառնար ինքը՝ Իբրահիմը։ Անօգուտ պատերազմ, որի պարտության խայտառակությունը կառավարությունը բարդել էր բանակի վրա։ Իսկ այսօր նույն նախարարները բռնել էին գերմանացիների կողմը։ Իբրահիմը համարում էր, որ նրանք սխալ դաշնակից էին ընտրել, և ինքն իրեն հարց էր տալիս, թե արդյոք որքա՞ն սպա բանակում համամիտ կլիներ իր հետ։
Ի՞նչ էր նա ասելու Մարոյին։ Նա անկասկած սպասում էր ամուսնու ազատագրմանը, և Իբրահիմը չէր ցանկանա նրան հիասթափեցնել։ Լրջորեն մտածելուց հետո նա վճռեց գթասրտորեն խաբել նրան։ Ասել, որ Վարդանն առողջ էր, և որ Ֆաքրի փաշան անձամբ զբաղվում էր նրա գործով։ Իրականում ոստիկանապետը մերժել էր Վարդանին տեսնելու Իբրահիմի խնդրանքը։ Ինչ վերաբերում էր Ֆաքրի փաշայի օգնությանը, ապա գնդապետը առաջ էր ընկնում իրադարձություններից, քանի որ գեներալին ինքը հանդիպելու էր միայն երեկոյան։

Մաս 21


Արդեն երկրորդ օրն էր, ինչ Վարդանը բանտում էր։ Նա հենվել էր պատին և կանգնած ուտում էր իր ճաշը՝ կանաչ պղպեղի հետքերով խաշած բրինձ։ Գարշահոտությունից և խոնավությունից առավել նրա համար անտանելի էր մշտական մթությունը։ Նրան թվում էր, որ ինքն անվերջ անքուն մի գիշեր էր անցկացնում։ Ժամանակային չափանիշների բացակայությունը շփոթություն էր մտցնում նրա մտքերի մեջ և անքնությամբ տառապող մարդու պես նա անընդհատ նույն հարցերն էր իրեն տալիս, որոնք անպատասխան էին մնում։ Գանի բեյի հետ իր հանդիպումից ի վեր Վարդանն ամեն վայրկյան սպասում էր, որ իրեն վերջնագիր էին ներկայացնելու՝ համագործակցել կամ մեռնել։
Նա դեռ չէր դատարկել ճաշի ամանը, երբ զնդանի դուռը բացվեց։ Գնդապետ Իբրահիմի աչքերն արտացոլում էին նրա ձեռքի լամպի լույսը։ Նա խուց մտավ զզվանքի ծամածռությունը դեմքին և ասաց իրեն հետևող ոստիկանին.
― Մեզ մենակ թող։ Կգաս, երբ քեզ կկանչեմ։
Երբ նրանք մենակ մնացին, Իբրահիմը լամպը գետնին դրեց և, Վարդանին կրծքին սեղմելով, շշնջաց.
― Իմ խեղճ բարեկամ, այս ինչ գարշահոտ վայրում են քեզ պահում։ Իսկ այս ցնցոտինե՜րը...
Բանտարկության այս պայմանները նրան չէին զարմացնում, քանի որ օսմանյան բանտերի մեծ մասն ավելի վատ վիճակում էր։ Նրան ցնցում էր այն, որ նա Վարդանին էր տեսնում այդ խղճուկ վիճակում։ Նա Վարդանին տեսել էր միայն նրբագեղ հագուստով և հպարտ։ Այս պայմաններում մայորն իրեն պակաս տպավորիչ էր թվում և խոցելի։
― Ես երջանիկ եմ քեզ տեսնելու, Իբրահիմ։ Ինչպե՞ս է իմ ընտանիքը։
— Նրանք լավ են։ Ես երեկ հանդիպել եմ քո կնոջը։ Նա անհանգստանում է քեզ համար, դա հասկանալի է։
Վարդանը հուզվեց և հակառակ սովորությանը չթաքցրեց հուզմունքը։ Նա սեղմեց իր ընկերոջ թևը.
― Քո նվիրվածությունը ջերմացնում է սիրտս։
Իբրահիմը խղճի խայթ էր զգում։ Ոստիկանատուն գալիս նրան թվում էր, որ ինքը ուրախալի նորություն էր բերում իր բարեկամին։ Բանտախցի գարշահոտության և կեղտի մեջ իր բերած լուրն իրեն աննշան թվաց։ Նա Վարդանին ծխախոտ տվեց, մյուսն էլ ինքը վառեց։
― Ես հասա այն բանին, որ քեզ դատեն,– հայտարարեց նա մի քիչ կեղծ ոգեշնչությամբ։
Վարդանը հասկացավ, որ Իբրահիմը շատ էր տանջվել այդ որոշմանը հասնելու համար։ Նա ձեռքը դրեց գնդապետի ուսին.
― Հոյակապ է։ Ի վերջո, ինձ պետք է որևէ բանում մեղադրեն, պետք է ապացույցներ ներկայացնեն, և ես առիթ կունենամ պաշտպանվելու։
Վարդանի ուրախությունն անկեղծ էր։ Այդ դատավարությունը նրան զերծ կպահեր կամայականություններից, և նրա ճակատագիրը կախված չէր լինի միայն Գանի բեյի քմահաճույքից։
― Ինչպե՞ս քեզ հաջողվեց։
― Ես շեշտը դրեցի Ֆաքրի փաշայի ինքնասիրության վրա։ Նա ստիպված է ենթարկվել Գանի բեյի հրամաններին, իսկ դա նրան վրդովում և վիրավորում է։ Ստիպված լինելով զիջել հիմնականում, նա անզիջում եղավ քո հարցում։
― Եվ Գանի բեյը ենթարկվե՞ց,— զարմացավ Վարդանը։
― Պատկերացրու, որ նա գերադասում է գեներալին իր դեմ չլարել։ Գանի բեյը նրա կարիքն ունի...
Իբրահիմը խոսքը չավարտեց։ Քիչ էր մնում նա արտաբերեր «տեղահանություն» բառը։ Վարդանը նրան անհարմար վիճակից հանեց.
― Ես զգացված եմ քո հոգատարությունից, բարեկամս։
Իբրահիմը շփոթված ժպտաց և գրպանից մի շիշ հանեց ու մեկնեց Վարդանին։ Քանի վերջինս օղի էր խմում, գնդապետը մռայլ ասաց.
― Չխաբվես, դա ռազմական դատարան չի լինելու։ Դատավարությունը կվարի Գանի բեյը, և այն ամենայն հավանականությամբ կարճատև կլինի։ Ես դրան կմասնակցեմ որպես դիտորդ բանակի կողմից, սակայն չեմ կարողանա որևէ էական բան անել քեզ համար։
Վարդանը ծամածռվեց։ Մի պահ նրան համակած հույսը անհետացավ։ Իբրահիմը ուզեց մեղմել իր վերջին բառերի բարոյալքող ազդեցությունը.
— Դատավարությունը կարևոր չէ, կարևոր է այն, որ մենք ժամանակ կշահենք։
— Ժամանա՜կ,– բացականչեց Վարդանը, չկարողանալով թաքցնել հիասթափությունը։– Դրանից ի՞նչ է փոխվելու։
― Ամեն ինչ։ Գանի բեյը շրջագայում է։ Երբ նա կհեռանա գավառից, Ֆաքրի փաշան կկարողանա պահանջել, որ քեզ տեղափոխեն զինվորական բանտ, իսկ հետո՝ քեզ ազատել։ Հակառակ դեպքում ես կփորձեմ կազմակերպել քո փախուստը, իսկ դրա համար անհրաժեշտ է, որ ողջ մնաս։
― Ինձ հենց դա է պետք,– պատասխանեց Վարդանը գրեթե հարձակողական տոնով։– Սակայն դա ինձնից կախված չէ։
Լամպի լույսը տատանվում էր։ Վարդանը լուռ նայեց իրենց երկուսի ստվերներին, որոնք, ձգվելով պատի վրայով, անցնում էին առաստաղին։ Պատի վրա արաբերեն արձանագրություններ կային։ Մի առնետ վազելով անցավ խցի առվով, որը գտնվում էր նկուղի մի ծայրում։ Չնայած իր պատրաստակամությանը, Իբրահիմը Վարդանին ոչ մի որոշակի բան չէր կարող առաջարկել։ Վարդանը պետք է կառչեր անորոշ հույսերից։ Նա իր բարեկամին հայտնեց Գանի բեյի առաջարկության մասին։ Վրդովվելու փոխարեն Իբրահիմը դրանում հույս տեսավ Վարդանի համար.
― Եթե դատավարությունը վատ ավարտվի, համաձայնիր։
Վարդանը ցնցվեց։
― Դո՛ւ, պատվի մարդ լինելով, ուզում ես, որ ես դավաճանե՞մ իմ ժողովրդին։
― Իհարկե ո՛չ,– արդարացավ Իբրահիմը։– Ձևացիր, երկարաձգիր ժամկետները։
― Էլի ժամանա՞կ շահեմ։
Վարդանը դա ասաց դառը հեգնանքով, որի համար անմիջապես ափսոսաց։ Նրա տոնը նորից մտերմիկ դարձավ, սակայն նրա ձայնում հուսահատություն էր զգացվում։
― Ոչ, Իբրահիմ։ Նույնիսկ եթե այնքան վախկոտ լինեի, որ Գանի բեյի հետ համաձայնության գայի, դա ինձ չէր օգնի։ Հենց որ ստորագրեի նրա ուզած փաստաթղթերը, նա կվերացներ ինձ որպես անհարմար վկայի։
Իր բարեկամի պարտվողական դիրքորոշումը տխրեցրեց Իբրահիմին։ Նա Վարդանին համարում էր գործունյա և վճռական մարդ, որն արագ էր որոշումներ ընդունում։ Որոշումներ ընդունել... Ինչպե՞ս և ինչի՞ դեմ։ Մայորն իրավունք ուներ ապագային հոռետեսորեն նայելու։ Քանի որ Վարդանը գուշակում էր գնդապետի մտքերը, ապա նա հարցրեց.
― Ինչպիսի՞ն է մնացած բանտարկյալների վիճակը։
Իբրահիմը մռայլ նայեց Վարդանին, սակայն նրա ձայնը հաստատուն մնաց.
— Նրանց կախաղան են հանում։ Օրը երեսուն հոգու։
― Տեղահանությունը ե՞րբ է սկսվելու։
— Կարծեմ վաղը չէ՝ մյուս օրը։
― Իսկ իմ դատավարությո՞ւնը։
― Վաղը։
Վարդանը դիպավ նրա թևին.
— Եթե ինձ բան պատահի, դու հոգ կտանե՞ս Մարոյի ու Թովմասի մասին։
― Իհարկե, սակայն մենք դրան դեռ չենք հասել։
Նրանք գրկախառնվեցին և երկար այդպես մնացին։ Հետո Իբրահիմը ուժգին դուռը ծեծեց.
― Հե՜յ, բացե՛ք։
Նա գետնից վերցրեց լամպն ու ասաց.
— Ես թողնում եմ խմիչքն ու ծխախոտը։ Ալլահը քեզ պահապան։
― Քեզ նույնպես, Իբրահիմ։
Դուռը փակվեց, ու Վարդանը նորից ընկղմվեց հեղձուցիչ մթի մեջ։ Միայնության զգացումն այլևս այդքան ճնշող չէր, որքան Իբրահիմի այցելությունից առաջ։ Այդուհանդերձ, այժմ նա պարզորոշ զգում էր իրեն և Մարոյին բաժանող հեռավորությունը։ Հեռավորություն, որը չէր չափվում մետրերով կամ քայլերով, այլ ժամերով և օրերով։ Եվ նա զգաց, որ այդ ժամանակը սպառվելու փոխարեն երկարելու էր, եթե իհարկե վաղվա դատավարությունը դրան վերջ չտար։ Այս կամ այն ձևով...

Մաս 22


Ազնիվ խանումը, տեսնելով թուրքական տարազ հագած Մարոյին սանդուղքի ներքևում, բարձր ճիչ արձակեց, քանի որ նա գուշակեց դստեր մտադրությունը։
― Ոչինչ չասեք,– հայտարարեց Մարոն վստահ ձայնով։
Ազնիվ խանումը բռնեց նրա ձեռքը։ Մարոն դարձավ մորը և ավելացրեց.
― Իսկ եթե ձեր ամուսնուն երեք օր շարունակ բանտում պահեի՞ն։
Մարոյի ձայնից և հայացքից մայրը հասկացավ, որ վիճաբանությունն անիմաստ է։ Նա ասաց.
― Ես քեզ կուղեկցեմ։
— Ոչ։ Ես ինձ ավելի հանգիստ կզգամ, եթե դուք մնաք Թովմասի հետ։
― Գնա Արմենի հետևից։
― Այդպիսով ես ճանապարհը կերկարացնեմ, իսկ դրա իմաստը չկա։
Մարոն գնաց դեպի ախոռը։ Ազնիվ խանումը կրնկակոխ հետևում էր նրան։ Մայրը չափազանց անհանգստանում էր դստեր համար, սակայն նա շատ լավ էր հասկանում նրա հոգեվիճակը՝ նրա ձեռնարկման դեմ ընդվզելու համար։ Եթե դա պատահեր Հակոբի հետ, ինքը նույն բանը կաներ։ Ինչպես և Մարոյին, Վարդանի դատավարությունը նրան ոչ մի հույս չէր ներշնչում։ Այս երկրի դատավարությո՜ւնը... Հատկապես այս խառը ժամանակներում։ Ամեն օր Ազնիվ խանումը վախենում էր, որ կարող էին գալ և հայտնել, որ Վարդանն այն մարդկանց թվում էր, որոնց կախաղան էին հանել լուսադեմին։
— Եթե գոնե գավառապետ Մումթազ բեյը ողջ լիներ,– հառաչեց նա։– Ոստիկանապետը նենգ մարդ է, իսկական չախկալ,– շարունակեց նա չարացած ձայնով։– Խոսելիս զգույշ եղիր։
Մարոն վարգաձիուն հետ-հետ էր քշում դեպի ձգանը։ Նա առանց ընդհատելու աշխատանքը պատասխանեց.
― Ես նրա մոտ չեմ գնում։ Գնդապետ Իբրահիմը հիշատակեց ոմն Գանի բեյի, որն իջևանել է գավառապետի նստավայրում։ Նա կարծես թե բարձրաստիճան պաշտոնյա է։
― Ես կաղոթեմ Աստծու Որդուն, որպեսզի նա քեզ հուշի այնպիսի խոսքեր, որոնք նրան կհուզեն։ Սակայն դու առանց վարանելու նրան խոշոր գումար առաջարկիր։
Մարոն զնգզնգացրեց քսակը, որը թաքցրել էր իր լայն զգեստի տակ։ Դստեր շրջահայացությունը վստահություն ներշնչեց Ազնիվ խանումին, քանի որ նա կարծում էր, որ Մարոն լուրջ կերպով չէր մտածել իր ծրագրի մասին։ Մնում էր, որ նա ապահով տեղ հասներ։
― Աղջիկներից մեկին գոնե հետդ վերցնեիր։ Այդ դեպքում քո զգեստափոխությանն ավելի հեշտ կհավատային։ Իրեն հարգող մահմեդական կինը մենակ տնից դուրս չի գալիս։
Այս առարկությունն արդարացի էր, և Մարոն իր հետ վերցրեց Զեյնաբին։ Դարպասից դուրս գալուց առաջ նա դեմքի ստորին մասը ծածկեց փարաջայով, որը հնարավորություն էր տալիս կռահելու նրա դիմագծերը և էլ ավելի հանելուկային էր դարձնում նրա գեղեցկությունը։ Ազնիվ խանումը նրան գրկեց և կրծքին սեղմեց.
― Զգույշ եղիր։
Մարոն կառք բարձրացավ և նստեց Զեյնաբի կողքին։
― Ես կկարողանամ գործը գլուխ բերել։
Դարպասը փակելով՝ Ազնիվ խանումը երեք անգամ խաչակնքեց։
Հայկական թաղում ճնշող հուսահատություն էր տիրում։ Տղամարդկանց բացակայության պատճառով բոլոր ընտանիքները փակվել էին իրենց տներում։ Հազվադեպ անցորդները՝ հիմնականում ծեր մարդիկ, ողբերգական տեսք ունեին։ Տեղ-տեղ թուրք առևտրականները, անտեսելով կառավարության հրամանը, ապագա տեղահանվողներից կահ-կարասի էին գնում և վճարում էին դրանց արժեքի քսաներորդ, երբեմն հարյուրերորդ մասը։ Ոստիկանները պարեկում էին թաղամասը։ Նրանցից և ոչ մեկը չկանգնեցրեց Մարոյի կառքը, և նա կարողացավ առանց դժվարության հասնել մինչև գավաոապետի նստավայրը։ Մարոն կառքը կանգնեցրեց ներքին բակում և Զեյնաբին թողեց այն հսկելու։ Քողն ուղղելով, նա մոտեցավ գլխավոր մուտքի մոտ կանգնած ոստիկանին։
—— Ես ժամադրված եմ Գանի բեյի հետ։
Ոստիկանը մատնացույց արեց նախասրահը.
— Մոտեցեք քարտուղարին, խանում։ Ձախից երկրորդ դուռը։
Մարոն նախասրահ մտավ առանց դուռը թակելու, և իր գրասեղանին կռթնած ու երազների գիրկն ընկած քարտուղարը վեր թռավ։ Նրա ձախ այտին, որը շուրջ կես ժամ հենված էր ձեռքին, կարմիր հետք էր մնացել։ Նրա նեղ ճակատին երեք կնճիռ կար, հոնքերը խիտ էին, իսկ կոպերն այտուցված։
— Ի՞նչ եք ուզում,– հարցրեց նա խիստ տեսքով։
― Ես ուզում եմ տեսնել Գանի բեյին։
― Անհնար է։ Նա աշխատում է և ոչ մեկին չի ընդունում։
― Բարի եղեք զեկուցել իմ մասին։ Մենք կտեսնենք։
Քարտուղարը գլխով բացասական նշան արեց։ Դեպի բակը նայող լուսամատի մոտ աթոռ տեսնելով, Մարոն նստեց և ասաց.
― Այդ դեպքում ես պետք է այնքան սպասեմ, մինչև նա դուրս կգա ճաշելու։
― Խանում, չի կարելի,— խնդրեց նա։— Դուք պետք է հեռանաք։
Մարոն, կրկնօրինակելով նրա շարժումր, գլխով ոչ արեց։ Տղամարդը հառաչեց և սկսեց կարգի բերել գրասեղանը։ Նա պարզապես փաստաթղթերը տեղից տեղ էր տեղափոխում, ձևանալով, թե կարդում էր։ Նրա մի քիչ լարված շարժումներից կարելի էր կռահել, որ նա նյարդայնանում էր։ Տասը րոպե անց Մարոն մոտեցավ և թանաքոտ ծծանին մի ոսկե դրամ դրեց։
― Փորձեք այնպես անել, որ նա ինձ ընդունի։
― Տեսնեմ, թե ինչ կարող եմ անել,— ասաց նա դրամը գրպանը դնելով։– Ո՞ւմ մասին պետք է զեկուցեմ։
― Մայոր Վարդանի կնոջ մասին։
Գանի բեյը Մարոյին ընդունեց հյուրասենյակում, որի լուսամուտները արևից պաշտպանված էին դրսում աճող լորենիներով, և դրանից մարմարյա պատերը կանաչ երանգ էին ստանում։ Թախտին բազմած Գանի բեյը նմանվում էր հաստլիկ բուդդայի։ Կապույտ մետաքսից կարված նրա տնային զգեստը լայն բացված էր նրա ճերմակ և անմազ կրծքին։ Նա տեղից չշարժվեց, երբ Մարոն մոտեցավ, և իր այցելուին նայեց ոչինչ չարտահայտող հայացքով։
Բազմոցի կողքին կանգնած էր տասը տարեկան մի տղա հովհարը ձեռքին և հով էր անում Գանի բեյին։ Տղան սև և գանգուր մազեր ուներ, հագի լայն շալվարը փոթերով հավաքված էր կոճերին։ Առանց հրամանի նա հովհարը վայր դրեց և հեռացավ վարագուրված դռնով։
Դանդաղ շարժումով Գանի բեյը ցույց տվեց խունացած ծածկոցով բազկաթոռը։ Սենյակում զգացվում էր հաշիշի բնորոշ հոտը։ Թախտի մոտ ցածր սեղան կար, որի վրա դրված էին փոքր ծխամուրճը, բյուրեղապակյա մի ջրաման, մրգեր և լոխում։ Մարոն նստեց և դեմքը բացեց։ Ցանկանալով գործի դնել իր բոլոր բարեմասնությունները՝ Մարոն տնից դուրս գալուց առաջ շպարվել էր։ Գանի բեյը նրան շատ գեղեցիկ համարեց և ափսոսաց, երբ նա քողն իջեցրեց, քանի որ դա դժվարացնում էր իր գործը։ Կանայք նրան բոլորովին չէին գրավում, սակայն նա նրանց բոլորին նմանեցնում էր իր մորը, որին պաշտում էր, և նրանց ներկայությամբ նա կորցնում էր իր կարողությունների մի մասը։ Նա շշնջաց.
— Հուրի՜... Դուք իսկական հուրի―փերի եք։
Նա սխտոր էր բուրում, իսկ գլուխը Մարոյին խոզի գլուխ հիշեցրեց։ Եվ իրենց բոլորի կյանքն ու մահը այդ ճարպագնդի ձեռքում էր։ Նա անսահման զզվանք էր հարուցում Մարոյի հոգում, որը չնայած դրան շարունակում էր համեստորեն ժպտալ։ Իսկ Գանի բեյին, որը գտնվում էր հաշիշի ազդեցության տակ, թվաց, որ նա նայում էր իրեն մայրական ջերմությամբ։ Նա ցանկանում էր, որ Մարոն լուռ մնար, քանի որ խոսելուն պես կախարդանքը կցրվեր, քանի որ ինքը կանխավ գիտեր, թե ինչի մասին էր նա խոսելու։
Սրտապնդվելով բարձրաստիճան պաշտոնյայի երանելի տեսքից, Մարոն սկսեց խոսել.
― Ես շոյված եմ, որ բարեհաճեցիք ընդունել ինձ, Գանի բեյ։ Ասում են, որ սուլթանն ականջ է դնում ձեզ, և ես մտածեցի, որ միայն դուք կկարողանայիք ուղղել այն անարդարությունը, որ պատահել է իմ ընտանիքին։
Գանի բեյը հոգոց հանեց և աչքերը կկոցեց։ Նա մատնացույց արեց թախտի կողքի տասնանկյուն սեղանը։ Մարոն այնտեղ ծխախոտատուփ տեսավ, հրահան և բյուրեղապակյա մոխրաման, որոնք կինը շտապեց տալ Գանի բեյին։ Քանի վերջինս ծխախոտ էր վառում, Մարոն շարունակեց մեղմ, սակայն վճռական ձայնով.
― Իմ ամուսնու՝ մայոր Վարդան Պալյանի ձերբակալությունն անարդարացի է։ Նրան դատելու են, սակայն այդ դատավարությունն արդարացված չէ։
Ձանձրանալով՝ Գանի բեյը ծխախոտի ծուխը ներս քաշեց, սակայն դա նրան թեթևություն չբերեց։ Նրա դեմքը քարացավ, սակայն ձայնը մեղմ էր.
— Եթե նա անմեղ է, ապա նա չպետք է վախենա դատավարությունից։
Մարոն նայեց ուղիղ նրա աչքերի մեջ և ցանկացավ ցույց տալ, որ ինքը հիմար չէր, սակայն չուզեց վիրավորել բարձրաստիճան պաշտոնյային.
― Գուցե կան մարդիկ, որոնք կուզեին նրան վնասել։ Աչքի ընկնող մարդը նախանձ է հարուցում։ Դուք, այդքան բարձր դիրք գրավելով, այդ բանը բոլորից լավ պետք է որ իմանաք, Գանի բեյ։
Մարոն չգիտեր, որ Գանի բեյն անտարբեր էր շողոքորթության հանդեպ։ Հաշիշի գոլորշին արդեն ցրվում էր, և Գանի բեյը ձանձրացավ այդ հանդիպումից, սակայն նա չբացահայտեց իր անհամբերությունը։ Այս կինը նրան հետաքրքրել էր։ Զուր էր նա սիրալիր ձևանում, Գանի բեյն զգում էր նրա արհամարհանքը։ Բերանը քաղցրացնելու համար նա լոխում կերավ՝ առաջարկելով նաև Մարոյին։ Մարոն ձեռքը սրտին սեղմեց, իսկ աչքերը երկնքին հառեց, դա պայմանական շարժում էր, որ անում էին հրաժարվելիս։
— Իմ ամուսինը Իթթիհատի անդամ է եղել և պատգամավոր։
— Գիտեմ...— պատասխանեց Գանի բեյն առանց հետաքրքրություն ցուցաբերելու և դարձավ դեպի վարագույրը։
Նա ծափ տվեց, և լայն շալվարով տղան հայտնվեց.
― Մեզ նարնջի ըմպելիք մատուցիր։
Զրույցը շարունակելու Մարոյի բոլոր փորձերը անհաջողությամբ էին ավարտվում։ Նրա համբերությունը հատեց և նա կրկնեց.
― Իմ ամուսինը իրեն հանդիմանելու պատճառ չունի։
Տղան նրանց հյութ մատուցեց նուրբ նախշերով զարդարված մեծ բաժակներով։
— Ձեր կենացը, խանում։
― Ձեր կենացը, Գանի բեյ։
Այս շինծու քաղաքավարությունը հուսահատեցնում էր Մարոյին։ Նա գիտեր, որ Վարդանը բանտում էր այդ մարդու պատճառով, և ինքն էլ գիտեր, որ Մարոն տեղյակ էր դրան։ Մարոն բաժակը վայր դրեց և առանց վարանելու հարցրեց.
— Ինչո՞ւմ են նրան մեղադրում։
Գանի բեյր ուսերը թոթվեց և խուսափողական պատասխան տվեց.
― Ճշգրիտ չգիտեմ։ Կարծեմ, դավաճանություն։
— Դա անհեթեթություն է,–— բացականչեց Մարոն։— Վարդանը միշտ եղել է Նորին պայծառափայլություն սուլթանի հավատարիմ հպատակը։
Տղամարդու հայացքում հեգնանք հայտնվեց.
— Իսկ կառավարությանը քննադատող բոլոր այն հոդվածները, որ նա հրապարակել է օտար թերթերում տարիներ շարունակ... Դա հայրենասերի վարքագի՞ծ է, ձեր կարծիքով։
Մարոն շիկնեց.
— Այո՛։ Նա ընդամենը արդարություն և հավասարություն է պահանջել օսմանյան բոլոր քաղաքացիների համար։ Պահանջել, որպեսզի կառավարությունը կատարի իր խոստումները, դավաճանություն չէ։
Գանին թաքցնում էր իր զվարճանքը, տեսնելով կնոջ պոռթկումը։ Նա ակնարկեց.
― Պատերազմի ժամանակ, այո՞։
― Իմ ամուսինը ոչինչ չի գրել նախորդ տարվա աշնանից ի վեր։
— Համազասպ, Արիս Հակոբովիչ, Քրիս Լուսինյան՝ ահա այն կեղծանունները, որոնց ներքո ձեր ամուսինը հանդես է եկել վերջին ժամանակներս։
Գանի բեյը Մարոյին էր հետևում խորամանկ ժպիտը դեմքին։ Մարոն, առանց շփոթվելու, նույնիսկ եթե Գանի բեյի ասածը ճշմարիտ էր, շարունակեց պաշտպանել Վարդանին։
—– Դա սո՛ւտ է, ահավոր սուտ։
Ի՜նչ երջանիկ էր Մարոն, որ բոլոր վարկաբեկող փաստաթղթերն այրված էին։ Նա ոգեշնչված շարունակեց.
— Վերջին ժամանակներս, ինչպես դուք եք ասում, իմ ամուսինը ծառայել է օսմանյան բանակում։ Նա չի գրել և իր բոլոր ուժերը վատնել է վիրավոր զինվորներին բուժելու վրա։ Թուրք զինվորներին։ Եվ նա այդ բանը կշարունակեր անել, եթե նրան անարդարացի կերպով չձերբակալեին։
Գանի բեյը նոր ծխախոտ վառեց և ձևացավ, թե մտածում էր։ Նա մտածում էր այն մասին, թե մինչ ուր կարող էր հասնել այս կինը իր ամուսնուն փրկելու համար։
— Ես ընդունում եմ ձեր վկայությունը, խանում։ Բայց, ավա՜ղ, դատավարության ընթացքն ինձնից կախված չէ։
— Ես վսաահ եմ, որ դուք չափից ավելի համեստ եք, Գանի բեյ։ Ձեր ասած գեթ մի խոսքը կարող է խնդիրը կարգավորել։
— Դուք պետք է վստահեք արդարադատությանը։
Մարոն զգաց, որ իր ձեռնարկումն անհաջողության էր մատնվում։ Նա իր զգեստի ծալքերից հանեց քսակը և սեղանին դրեց այնպես, որ դրամների զնգոցից զգացվեր դրա ծանրությունը։ Գանի բեյը հոնքերը կիտեց, սակայն Մարոն գիտեր, որ նա ամենևին էլ վրդովված չէր։ Բախշիշը օսմանյան վարչակարգի բարքերի մասն էր կազմում, և ոչ ոք այդ բանը դատապարտելի չէր համարում։ Այնուամենայնիվ նա ասաց.
― Մի վիրավորվեք, Գանի բեյ։ Սա անկասկած իմ ամուսնու դատավորների համար է, որպեսզի նրանք բարյացակամ վերաբերմունք ցուցաբերեն։
Գանի բեյը գլխով արեց, կարծես ասեր՝ «կտեսնենք»։ Սակայն Մարոն, չբավարարվելով, ավելացրեց աղերսող ձայնով.
― Միջամտեցե՛ք, Գանի բեյ, ես ձեզ պաղատում եմ։ Թույլ մի տվեք, որ նրան դատեն հիմնվելով զրպարտության վրա։
Հանդարտվելով՝ նա ասաց ավելի հանգիստ ձայնով.
— Իմ ամուսինը կիրթ մարդ է և կարող է անգնահատելի ծառայություններ մատուցել կայսրությանը։ Նա մի քանի լեզու գիտի և շատ կապեր ունի արտասահմանում։
― Մեր թշնամիների ճամբարում...
― Բանակը մասնագետների կարիք ունի, իսկ Վարդանը պատրաստ է կռվել ռազմաճակատում։
Գանի բեյը հետաքրքրությամբ նրան նայեց.
― Ուրեմն դուք նրան այդքան սիրո՞ւմ եք։
Մարոն լարվեց և կրքոտ ձայնով բացսւկանչեց.
— Կյանքիցս ավելի՛։
Այս բառերը պարունակում էին այն, ինչ միշտ անհասկանալի էր եղել Գանի բեյի համար։ Նա ի վիճակի չէր հասկանալու, որ կարելի էր ինչ―որ բան սիրել ավելի, քան սեփական անձը։ Եվ նա երբեմն ափսոսում էր, որ չէր ապրել այդ զգացումը, չնայած ինքը դա թուլության և խոցելիության նշան էր համարում։ Նայելով Մարոյի տագնապով լի աչքերին, որոնք իրենից օգնություն էին հայցում, նա հիշեց բիբլիական Սողոմեին, որը արել էր ամեն ինչ, որպեսզի գլխատեին մի տղամարդու։ Իր առջև նստած կինը ոչ մի բանի առջև կանգ չէր առնի միայն թե իր տղամարդուն իրեն վերադարձնեին։ Նա համոզված էր, որ եթե ինքը խնդրեր, որպեսզի այդ կինը մերկանար և պարեր իր առջև, ապա նա այդ բանը կաներ, չնայած որ պատվարժան կին էր։ Նվաստության ո՞ր աստիճանին ինքը կարող էր հասցնել այս կնոջը՝ նրա Վարդանին ազատելու խոստման դիմւսց։ Եվ նա իրեն երջանիկ զգաց նույնիսկ ամենագեղեցիկ պատանուն սիրելու իր անկարողության համար։ Ով տիրում է իր սրտին, տիրում է աշխարհին։
Մի պահ նա նույնիսկ մտածեց, որ Մարոյին կարելի էր որպես խայծ օգտագործել, որպեսզի նրա ամուսինը համաձայներ համագործակցել իրենց հետ, սակայն առանձնակի չէր արժևորում այդ համագործակցությունը։ Կառավարության քաղաքականությանը սատարող ազդեցիկ հայերի հոդվածների գաղափարը պատկանում էր Թալեաթ փաշային, որը հաշվի էր նստում արտասահմանի կարծիքի հետ։ Ներքին գործերի նախարարի կարծիքով այդ փաստաթղթերը մի օր շատ օգտակար կարոդ էին լինել պատմությունը կեղծելու համար։ Գանի բեյին դա չէր հետաքրքրում։ Նշանակություն ուներ միայն կայսրության գերագույն շահը և դրան հետամուտ լինելը ազատում էր հետագա բոլոր արդարացումներից։
Ստամոքսը նրան հուշեց, որ մոտենում էր նախաճաշի ժամը, և նա կարճեց զրույցը։ Նա ժպտաց Մարոյին, որը տագնապով իրեն էր նայում.
― Հանգիստ եղեք, խանում, ես կարեցածս կանեմ ձեր ամուսնու համար։
Դա այն նախադասությունն էր, որ Մարոն փափագում էր լսել։ Նա մի պահ հապաղեց, հետո նրա դեմքը լուսավորվեց։ Նա փնտրում էր այն բառերը, որոնք լավագույնս կարտահայտեին իր անսահման երախտագիտությունը։ Բարյացակամ տեսք ընդունելով՝ Գանի բեյը նրան լռելու նշան արեց.
― Խոսքերն ավելորդ են, խանում։ Ձեր պերճախոս դեմքն ամեն ինչ ասում է։ Գնացեք խաղաղությամբ։ Հենց այսօր կեսօրից հետո դուք կիմանաք, թե երբ նորից կհանդիպեք ձեր ամուսնուն, ես սուրհանդակ կուղարկեմ։
Մարոն, այնուամենայնիվ, շնորհակալական խոսքեր ասաց։
Последний раз редактировалось Lusine1101 28 апр 2017, 13:04, всего редактировалось 9 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#7  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 13:16

Մաս 22



Մոտ ժամը վեցին երեք ոստիկան ներկայացան Պալյանների դարպասի մոտ։ Սասունը բարձրաձայն հաչում էր դռան շեմից։ Ընտանիքը հյուրասենյակում էր Արմենի հետ միասին, որը նոր էր եկել և դեռևս չէր հայտնել իր այցելության պատճառը։ Մարոն դիմեց աղախիններին.
― Նրանց ներս հրավիրեք,– շտապեց նա ասել Ջամիլային։– Իսկ դու, Զեյնաբ, նրանց համար զովացուցիչ ըմպելիքներ պատրաստիր։ Թովմաս, շանդ տար փակիր։
Գավառապետի պալատից վերադառնալուց ի վեր նա այրվում էր անհամբերությունից և մոր հորդորները այդ այցելության հետ չափից ավելի հույսեր չկապելու մասին ոչ մի ազդեցություն չէին ունեցել։ Նրանք բակ դուրս եկան։ Ջամիլան դեպի դարպասն էր վազում։
― Հայրիկը նրանց հետ չէ,— ասաց Թովմասը հիասթափված ձայնով։
Մարոն բռնեց նրա ուսը.
— Նրանք եկել են մեզ հայտնելու, թե երբ ազատ կարձակվի քո հայրը։
Երբ ոստիկանները ներս մտան, Զեյնաբը նրանց բալի հյութ մատուցեց։ Ենթասպան, զարմանալով, մի պահ տատանվեց բաժակը վերցնելուց առաջ և մեկ շնչով դատարկեց այն։
― Դուք լո՞ւր եք բերել,– հարցրեց Մարոն նրան մոտենալով։
— Սա Վարդան Պալյանի տո՞ւնն է,– հարցրեց ենթասպան՝ համազգեստի գրպանից մի թուղթ հանելով։
― Այո, տվեք, շուտ։
Ձեռքը մեկնած Մարոյին թուղթը հանձնելու փոխարեն նա խնամքով բացեց այն։ Բերանի անկյունի սպիի պատճառով թվում էր, թե անդադար ժպտում էր։
― Ես կկարդամ ձեզ համար,– ասաց նա և կոկորդը մաքրեց.– «Բոլոր հայերին հրամայվում է առանց տարիքի և հասարակական դիրքի խտրականության լքել քաղաքը վաղն առավոտյան։ Յուրաքանչյուր ընտանիքի կառավարությունր տրամադրում է մեկ սայլ և մեկ եզ։ Տեղահանվողները պետք է իրենց հետ տանեն միայն սննդամթերք, հագուստ և որոշ անձնական իրեր։ Տեղահանվողները քաղաքից դուրս կվերախմբավորվեն և շարասյուն կկազմեն, որը կուղեկցեն անվտանգությունն ապահովող ոստիկանները։ Յուրաքանչյուր ընտանիքի ունեցվածքը կառավարությունը կտեղափոխի նոր բնակության վայրը և կհանձնի սեփականատիրոջը»։
― Դուք շփոթել եք հասցեն, սերժանտ,– հայտարարեց Ազնիվ խանումը։
— Ի՞նչ եք ուզում ասել։
― Զինվորականների ընտանիքների վրա այս հրամանը չի տարածվում։ Դուք մայոր Վարդան Պալյանի տանն եք։
Ենթասպան ուսերը թոթվեց.
― Հրամանը նույնն է բոլորի համար։ Դուք պետք է հեռանաք վաղը մինչ կեսօր, հակառակ դեպքում ձեզ կգնդակահարեն։
― Այստեղ սխալմունք կա,– բացականչեց Մարոն։– Ես տեսել եմ Գանի բեյին և...
Ենթասպան նրան չէր լսում։ Մարոն նրա ձեռքից խլեց թուղթը։ Տեղահանության մասին հրամանը տպագրված էր գորշ թղթի վրա, և ներկը դեռևս չէր չորացել։ Մարոն այն կարդաց հոգեկան հավասարակշռությունը վերականգնելու համար։ Նա հասկանում էր, որ Գանի բեյն իրեն խաբել էր։ Եվ ինչպիսի՜ նենգությամբ։ Նա ճմրթեց թուղթը, գետնին նետեց ու շտապ տուն մտավ։ Նրա ոտնաձայները լսվեցին սանդուղքի վրա։
Թովմասն ուզեց մորը հետևել, սակայն կնքահայրը նրան պահեց։ Ազնիվ խանումը դուրս հրավիրեց զինվորներին՝ պատվիրելով Զեյնաբին.
— Ուղեկցի՛ր նրանց մինչև դարպասը, աղջիկս։
Հեռանալուց առաջ ենթասպան նախազգուշացրեց.
— Լուսաբացին պատրաստ եղեք, թե չէ...
Արմենը բարձրացրեց ճմրթված թուղթը և, կարդալով, հետևեց Ազնիվ խանումին հյուրասենյակ։ Տատն իր մոտ պահեց Թովմասին՝ հորդորելով չգնալ և չանհանգստացնել մորը։
― Նա մի քիչ հետո կիջնի մեզ մոտ։
― Ես հայրիկիս եմ ուզում,– լացեց երեխան։
— Քաջ եղիր, Թովմաս։ Քանի դեռ հայրդ չի վերադարձել, դու տան միակ տղամարդն ես։ Դու պետք է գիտակից լինես և մեզ օգնես։
Թովմասը հոգոց հանեց և գլխով արեց։ Նա վերցրեց պատկերազարդ գիրքը, որը նայում էր մինչ ոստիկանների գալը, սակայն այլևս այն չթերթեց։ Հետևելով Արմենի և տատի բոլոր շարժումներին՝ նա թույլ տվեց, որ Սասունը լիզեր արցունքներից թրջված իր դեմքը։
Արմենն Ազնիվ խանումին ցույց տվեց տեղահանության մասին հրամանը և տխուր ասաց.
— Ես էլ եմ այս թղթից ստացել, դրա համար էի եկել։
— Երեսպա՛շտ,— վրդովվեց Ազնիվ խանումը։— Դա հրաշք կլիներ։ Ես ասում էի Մարոյին, որ ժամանակից շուտ չուրախանար։
Դողացոդ ձեռքերով նա բացեց քթախոտի իր տուփը, և մի քիչ ծխախոտի փոշի թափվեց նրա սև կիսաշրջազգեստի վրա։
― Ի՞նչ է լինելու մեզ հետ,– հարցրեց նա ընկճված ձայնով։
Արմենը երբեք նրան այդ վիճակում չէր տեսել։
Ազնիվ խանումն իրեն հիրավի ընկճված էր զգում, կարծես նրա կյանքի բոլոր հիասթափություններն ու վշտերը վերստին գլուխ էին բարձրացրել։ Արմենը նրան շատ լավ էր հասկանում։ Ինքը նույնպես հակել էր ուսերը կյանքի ծանրության ներքո, որն էլ ավելի էր իմաստազրկվում այս նոր դժբախտությունից։ Նա չէր հասցրել պատասխանել, երբ փոքրիկ թրքուհիները տուն մտան լացելով։
— Ոստիկաններն ասացին, որ ձեզ անապատ են տանելու,― բղավեց Զեյնաբը՝ վազելով Ազնիվ խանումի մոտ։
— Եվ որ մենք չենք կարող ձեզ հետ գալ,– ավելացրեց Ջամիլան, որը նույնքան ընկճված էր, որքան իր քույրը։
Նրանք փարվեցին Ազնիվ խանումին։
― Մենք չենք ուզում ձեզնից բաժանվել,– ասաց Ջամիլան հեկեկալով։
Ծեր կնոջ մայրական բնազդն արթնացավ, և նա, կուլ տալով իր վիշտը, այնպես, ինչպես արել էր իր ողջ կյանքի ընթացքում, նորից դարձավ այն անձը, որը մխիթարում ու սիրտ է տալիս։ Նա ձեռքերը դրեց աղջիկների գլուխներին և մեղմորեն ասաց.
― Դե լավ, լավ, աղջիկներ, մի լացեք։ Մենք դեռևս չենք գնացել։
Այս խոսքերն ասելիս նա նայում էր թոռանը, որը դիտում էր այդ տեսարանը սարսափած աչքերով։
― Նրանք ասացին նաև, որ մայորը...
Ազնիվ խանումը ափը դրեց Ջամիլայի բերանին, որպեսզի նա չավարտեր նախադասությունը։ Նա հանդիմանեց աղջկան.
― Քանի անգամ եմ քեզ ասել, որ լեզուդ քեզ պահես։
Աղջիկն է՛լ ավելի դառը լացեց։ Զեյնաբը համբուրեց Ազնիվ խանումի ձեռքը և աղաչեց.
― Մեզ հետ մեր գյուղն եկեք։ Մենք ձեզ կթաքցնենք։
― Կտեսնենք,– պատասխանեց Ազնիվ խանումը հուզվելով։– Տեսեք, Թովմասն իրեն տղամարդու պես է պահում։
Երեխան, որը քիչ էր մնում լացեր, սեղմեց ատամներն ու իրեն զսպեց։ Ազնիվ խանումը զգուշորեն ազատվեց աղջիկների գրկից։ Նրա ձայնը դարձյալ հանգիստ էր և հրամայական.
― Գնացե՛ք և ճաշը պատրաստե՛ք։ Այս ամենի մասին մենք կխոսենք երեկոյան։ Թովմասը ձեզ կօգնի, այդպես չէ՞, տղաս։
Փքված տեսքով նա ժխտական շարժում արեց։ Տատը չպնդեց։ Երիտասարդ թրքուհիները գլխահակ և աչքերը տրորելով հեռացան հյուրասենյակից։
Արմենը լուսամուտից դուրս էր նայում։ Հուզումնալից պոռթկումներն ու զգացմունքների ցուցադրումը նրան դուր չէին գալիս։ Նա դրանից հուզվում էր, իսկ ինքն իրեն արգելում էր զգացմունքային լինել և խնամքով թաքցնում էր իր հոգու նրբությունը։ Նա համարում էր, որ տարիքի հետ զգացմունքայնությունը վերածվում էր լալկանության։ Թո՛ղ կանայք լացեին, դա նրանց էությունն էր։ Տղամարդը պետք է ժայռի պես լիներ, կամ գոնե այդպիսին թվար, եթե նույնիսկ իրեն անկարող և շփոթված էր զգում, ինչպես ինքն այդ պահին։
― Միգուցե դեռ կարելի՞ է փախչել,– հարցրեց Ազնիվ խանումն անվստահ ձայնով։
― Դուք շատ լավ հասկանում եք, որ նրանք դա կանխատեսել են և քաղաքը շրջապատված է զինվորներով։ Նրանք ճամբարել են նույնիսկ իմ դաշտում։
Ազնիվ խանումը հառաչեց կուրծքը ծեծելով.
― Աստված ի՜մ, Աստված ի՜մ։
Այդ բողոք―ադոթքը նրան հիշեցրեց, որ իրենք փոշու հատիկ են Բարձրյալի ձեռքում, և գիտակից մարդ դառնալուց առաջ նրա հոգում ձևավորված հավատքը նրան հույսով շաղախված խոնարհություն ներշնչեց։
― Սուրբ Գրքում գրված է, որ Տերը մեր հովիվն է։ Քանի որ նա այսպես է ցանկանում, ուրեմն մենք կգնանք ոստիկանների հետ։
― Խոսք անգամ չի կարոդ լինել, որ ես քաղաքից հեռանամ առանց Վարդանի,– ասաց Մարոն վճռական ձայնով։
Նրանք չէին նկատել նրա հայտնվելը և վեր թռան։ Եթե նույնիսկ իր սենյակում նա լացել էր, ապա դա նկատելի չէր։ Նրա դեմքը քարացել էր, իսկ աչքերը վկայում էին անկոտրում կամքի մասին։ Ազնիվ խանումը, տեսնելով նրա պահվածքը, հասկացավ, որ իրենց բարդություններ էին սպասում։
Թովմասը վազեց մոր մոտ։ Չնայած սովորաբար Մարոն դժվարությամբ էր բարձրացնում որդուն, հիմա նրան գիրկն առավ առանց տեսանելի ջանքի։
― Մի վախեցիր, սիրելիս։ Մենք այստեղ ենք, քո տատիկը, քո կնքահայրը և ես։ Քեզ ոչինչ չի պատահի։
― Ես ուզում եմ, որ հայրիկը վերադառնա,– աղերսեց նա։
― Ես նույնպես, Թովմաս։ Մենք նրան կտեսնենք, խոստանում եմ քեզ։
Նրա ձայնում այնքան վստահություն կար, որ երեխան անվարան հավատաց։
― Դու պետք է քո պոնիին դուրս բերես այգի զբոսնելու։ Նա երևի վարժանքի կարիք ունի։
Թովմասը հասկացավ, որ մեծերն ուզում էին մենակ մնալ խոսելու համար։ Այդպիսի դեպքերում նրան միշտ այգի էին ուղարկում։ Նա դուրս եկավ առանց հակաճառելու, քանի որ ցանկություն չուներ լսելու այն, ինչ նրանք պետք է ասեին։
Ազնիվ խանումը լուսամատից նայեց և համոզվեց, որ երեխան հեռանում էր դեպի ախոռը։
Նա զգուշավորությամբ հարցրեց դստերը.
— Դու ի՞նչ նկատի ունես, երբ խոսում ես «քաղաքը չլքելու» մասին։
Մարոն մի քիչ կտրուկ պատասխանեց.
― Ինձ թվում է, որ ես պարզ արտահայտվեցի։
― Իմ խեղճ երեխա,— հառաչեց Ազնիվ խանումը,— մենք ընտրություն չունենք։
― Ես Վարդանին չեմ լքի։
Մայրը փորձեց նրան համոզել.
— Մարո, շիտակ նայիր փաստերին։ Դու ոչինչ չես կարող անել քո ամուսնու համար։ Իմ կարծիքով Վարդանն ավելի լավ վիճակում է, քան մենք։ Նա օրենքները գիտի և նրա վերադասները բանակում նրան հարգում են։
― Օրենքնե՞րը,– հեգնեց Մարոն։— Այդ երբվանի՞ց է օրենքը պաշտպանում հային։
Ազնիվ խանումը, կորցնելով համբերությունր, բարկացավ, և նրա ձայնը հրամայական դարձավ.
— Եվ ի՞նչ ես դու մտադիր անել։ Փակվե՞լ այստեղ։ Նրանք դուռը կխորտակեն, կամ էլ տունը կայրեն մեզ հետ միասին։ Խելամիտ եղիր, մտածիր որդուդ մասին։ Նա քեզնից բացի այլևս ոչ ոք չունի։
— Մայրի՛կ,– ձայնը բարձրացրեց Մարոն,– ես արգելում եմ ձեզ այդպես խոսել։
— Ես դա չէի ուզում ասել,– ներողություն խնդրեց Ազնիվ խանումը մի քիչ մեղավոր տեսքով։— Համոզված եմ, որ Վարդանն իր գլուխը կազատի։ Սակայն մինչև դա տեղի ունենա...
Արմենը, որը մինչ այդ չէր խառնվում խոսակցությանը, համարեց, որ ժամանակն է միջամտելու.
― Դե լա՛վ, լա՛վ։ Փորձենք դիտարկել իրավիճակը սառնասրտությամբ։
Նա Մարոյին նստելու շարժում արեց, սակայն վերջինս գերադասեց կանգնած մնալ։ Արմենն ասաց.
― Դու ուզում ես Սվասո՞ւմ մնալ։ Ենթադրում եմ, որ մտածել ես այդ ծրագիրն իրականացնելու հնարավորությունների մասին։
― Այո։ Գնդապետ Իբրահիմն ինձ առաջարկել էր ապաստանելու իր տանը։ Ես նրան կհարցնեմ, թե արդյոք առաջարկությունը ուժի մե՞ջ է։
Արմենը ծամածռվեց.
― Դու նրան անհարմար վիճակի մեջ կդնես։ Նրա առաջարկությունից հետո շուկայում հայտարարություններ են փակցվել առ այն, որ մահմեդականներին արգելվում է թաքցնել քրիստոնյաներին։ Նրան կարող են պատժել առանց հաշվի առնելու, որ նա գնդապետ է։
Այդ նկատառումը չսասանեց Մարոյի ինքնավստահությունր։
― Այդ դեպքում մենք կգնանք շվեյցարական մանկատուն։ Թովմասը որպես սան, իսկ ես և մայրիկը որպես աշխատողներ։ Ես շատ եմ օգնել Ռոզլեր քահանային և համոզված եմ, որ նա հաճույքով այդ ծառայությունը մեզ կմատուցի։
― Միգուցե դա ելք է,– ասաց Արմենը մտածելուց հետո։
Ազնիվ խանումը սարսափում էր այն մտքից, որ իրենք կարող էին լինել միակ հայերր թուրքերով բնակեցված Սեբաստիայում։ Առաջին անգամն էր, որ քաղաքի հայկական անվանումը նրա միտքն էր գալիս։ Հենց այն պահին, երբ այն կորստյան եզրին էր։ Ազնիվ խանումը գերադասում էր հետևել իր հայրենակիցներին գաղթի ճանապարհին։ Նա հանդգնեց ասել անվստահ ձայնով.
— Մարո, դու չպետք է հրաժարվես դիտարկել նաև վատթարագույնը...
Մարոն ուզեց հակաճառել, սակայն Արմենը նրան թույլ չտվեց.
― Թույլ տուր, որ մայրդ խոսի։ Հարկավոր է հաշվի առնել բոլոր հնարավորությունները։
― Ես գիտեմ, որ դա չի պատահի,— խոսքը շարունակեց Ազնիվ խանումը,– բայց ենթադրենք, որ քո ամուսինը... Այդ դեպքում մենք ի՞նչ ենք անելու Սվասում։ Մինչդեռ եթե լինենք մնացածների հետ...
― Մենք կսատկե՛նք,– բացականչեց Մարոն կտրուկ տոնով։
Ազնիվ խանումը դարձավ Արմենին՝ նրանից օգնություն ակնկալելով։ Վերջինս կզակը տրորեց ու հառաչեց.
― Ամեն ինչ գերադասելի է տեղահանությունից, Ազնիվ խանում։
Այս պատասխանը զարմացրեց Ազնիվ խանումին, և նա ասաց.
― Սակայն դուք և Արաքսին գնալու եք շարասյունով։
― Մենք մինչև վերջ չենք հասնի։ Համենայն դեպս իմ կինը։ Մենք դա գիտենք։ Մենք դա ընդունում ենք։ Մենք կօգնենք երիտասարդներին, քանի դեռ ուժ կունենանք։ Մնացածը Աստծու ձեռքին է։
Ծերունու խոսքերը ամրապնդեցին Մարոյի վճռականությունը։ Նա մոտեցավ մորը և հպվեց նրա ուսին։ Նրա վարքագիծն ու ձայնը հոգատար էին։
― Դուք տեսնում եք, մայրիկ, որբանոցը լավագույն լուծումն է։ Մենք Վարդանին մոտ կլինենք։
Լսելով դստեր փաստարկները, Ազնիվ խանումը համոզվում էր։ Մարոն Արմենին խնդրեց իրեն ուղեկցել Ռոզլեր քահանայի մոտ։
― Եթե, իհարկե, ժամանակ ունեք։ Ես չէի ուզենա, որ Արաքսին անհանգստանար ձեր ուշացման պատճառով։
— Ոչ, ոչ։ Որբանոցը երկու քայլի վրա է։ Նույնիսկ կարիք չկա կառքը լծելու։

Մաս 23


Արմենն ու Մարոն գնացին։ Արմենը լայն շալվար էր հագել և գլխակապ, իսկ Մարոն սև չարսավով էր, և նրանք նման էին մահմեդական գյուղացիների։
Ազնիվ խանումը սեղան էր գցում, երբ դրսում աղմուկ լսվեց։ Նա դարձավ դեպի լուսամուտը, սակայն տխիլի թփերը փակում էին տեսադաշտը։ Թովմասը վազելով ներս մտավ.
— Տատի՜կ, տատի՜կ։ Ոստիկաննե՜ր։ Շա՜տ։
Ազնիվ խանումը դուրս եկավ։ Ութ թե ինը ոստիկան կոտրել էին դարպասը և մտել այգի։ Սասունը հաչելով վազում էր նրանց շուրջը։ Նա նետվեց դեպի ամենամոտ կանգնած ոստիկանը և փորձեց նրա ոտքր կծել։ Տղամարդը ոտքի հարվածներով քշեց նրան, և շունը, կլանչելով, դեպի տունը վազեց։ Զինվորները ծիծաղեցին։
― Սասո՜ւն,– բղավեց Թովմասը։– Նրանք Սասունին խփեցին։
Ազնիվ խանումը բռնեց թոռան օձիքից.
― Այստեղ մնա։
Շունը նրանց միացավ դռան շեմին, և Թովմասը նրան շոշափեց, որպեսզի համոզվեր, որ նա վնասվածքներ չուներ։
— Տուն գնա նրա հետ,– հրամայեց Ազնիվ խանումը,– և փակիր դուռը։
Նա դարձավ դեպի զինվորները և, բարկությունից դողալով, հարցրեց.
― Ի՞նչ եք ուզում։ Դուրս եկեք այստեղից։
Մինչ զինվորները դեպի ախոռն էին գնում, դասակի հրամանատարը մոտեցավ Ազնիվ խանումին։ Նա կանգնեց սանդուղքի տակ, բռունցքները կոնքին և հեգնական հայացքով նայեց ծեր կնոջը։ Ազնիվ խանումը չշփոթվեց.
― Ի՞նչ է սա։
― Դուք ձիեր ունեք։ Դրանք բռնագրավված են։
― Դուք իրավունք չունեք։
― Մենք ունենք բոլոր իրավունքները։ Իսկ ձեզ դրանք այլևս չեն օգնի,– պատասխանեց նա զվարճացած տեսքով։
Նա ծիծաղելով վերադարձավ ծառուղի, որտեղ նրան միացան իր մարդիկ՝ քարշ տալով երկու կովերին և երեք ձիերին։ Անծանոթ ձեռք զգալով՝ Հուր Կրակը փնչացնում էր և ծառս լինում։ Զինվորներից մեկը նրան մի քանի հարված հասցրեց հրացանի կոթով։ Դռան ապակու հետևը կանգնած Թովմասի սիրտը սեղմվեց։ Հուր Կրա՜կ։ Իր հոր սիրելի ձին։ Բացի դրանից, երեխան սարսափեց, երբ տեսավ, որ նրանք տանում էին նաև իր պոնիին՝ Կայծակին։ Նա ուզեց դուրս գալ այդ գողությունը կանխելու համար, սակայն տատը դրսից բռնել էր դռան բռնակը և չէր թողնում բացել։ Թովմասը ոտքերով հարվածում էր դռանը և բղավում իր թոքերի ամբողջ կարողությամբ։
― Սրիկաներ,– ցածրաձայն մրթմրթաց Ազնիվ խանումը։ Նրանք տանում են նույնիսկ թամբերն ու կառքը։
Թովմասի ճիչերը նրան հանեցին հավասարակշռությունից և, գլուխը կորցնելով, նա վերցրեց պատին հենած փոցխը և հարձակվեց ոստիկանների վրա։
― Շան որդինե՜ր։
Լեյտենանտը խույս տվեց հարձակումից և պատասխանեց բռունցքի հարվածով, որը դիպավ Ազնիվ խանումի դեմքին։ Հարվածից նա հետ―հետ գնաց ու ճոճվեց։ Սպան նրան ևս մեկ հարված հասցրեց, այս անգամ բաց ափով։ Ծեր կինը փռվեց ծառուղում։ Թովմասը սարսափից քարացավ, չնայած ուզում էր օգնության հասնել տատին։ Այն բանից հետո, որ զինվորները փողոց դուրս եկան, նա նետվեց տատի մոտ և շուտով նրան միացան գունատ Զեյնաբն ու Ջամիլան։

Մաս 24


Ռոզլեր քահանան Մարոյին ու Արմենին շատ ջերմ ընդունեց, սակայն լսելով Մարոյի խնդրանքը, այլայլվեց։ Շվեյցարական մանկատան ուսուցիչները, որոնք հայեր էին, ձերբակալվել էին։ Այնտեղ աշխատող կանայք պարտավոր էին վերադառնալ իրենց ընտանիքները տեղահանության կապակցությամբ։ Մնացել էին միայն քահանան և իր կինը, նրանք պետք է զբաղվեին որբերով, որոնց օսմանյան իշխանությունները պատրաստվում էին վերցնել իրենց հոգածության տակ։
― Նրանք փակում են իմ որբանոցը,– ասաց բողոքական միսիոները։– Պատանի քրիստոնյաները մահմեդական հաստատությունում։ Սա տխուր ֆարս է։
― Իսկ ոչ ոք չի՞ կարող դրան խանգարել,– հարցրեց Արմենը։
― Ես խնդրեցի ամերիկյան հյուպատոսի միջամտությունը և, երևակայում եք, ասացին, որ դա նրա գործը չէ։
Ռոզլեր քահանան աչքերը երկնքին հւսռեց և ձեռքերը խաչեց.
— Ի՞նչ է լինելու այդ խեղճ երեխաների հետ։
Հանկարծ նա հիշեց, որ այս մարդկանց դժբախտությունը նույնքան մեծ էր։ Նրա կապույտ աչքերը թրջվեցին.
― Իսկ դո՞ւք, իմ խեղճ բարեկամներ...
Մարոն տուն էր վերադառնում մտահոգ տեսքով։ Սակայն նա հուսահատված չէր, ինչպես վախենում էր Արմենը։ Մեկ ժամ առաջ մենակ մնալով իր սենյակում, ուր նա ողբում էր Վարդանի ճակատագիրը, նա վճռել էր սարի պես ամուր լինել, պատվար դառնալ իր որդու և դաժան ճակատագրի միջև։ Նրա վճռականությունը չէր թուլացել, չնայած նա հասկացել էր, որ ստիպված էր լինելու կիսել Սվասի հայ համայնքի ճակատագիրը։ Արմենը ողջունեց երիտասարդ կնոջ իրատեսությունը։
— Վարդանը կկարողանա իր գլխի ճարը տեսնել,– ասաց նա, և մեզ կմիանա Սիրիա տանող ճանապարհին։
― Դրա հավանականությունր նվազագույն է,– ասաց Մարոն խուլ ձայնով։
― Դու իրավացի ես։ Սակայն, չնայած դրան, դու չպետք է հույսդ կտրես։
― Ես մտադիր էլ չեմ հուսահատվելու։
Արմենը թփթփացրեց նրա ձեռքին.
― Հենց այդպես էլ պետք է մտածել։ Նման ճանապարհորդության ընթացքում մենք հնարավորություն կունենանք ծածուկ խույս տալ մեզ հսկողների ձեռքից։ Կարծում եմ, մի քանի օր անց ոստիկանների հսկողությունը կթուլանա։ Մենք դրանից կօգտվենք։
― Ո՞ւր գնալու համար։
― Ես չգիտեմ, դեռ կմտածենք։ Այնպես կանես, որ քո սայլը միշտ իմ սայլի կողքին լինի։
Փողոցները վխտում էին ոստիկաններով և զինվորներով։ Նրանք սանձերից բռնած ձիեր և ջորիներ էին տանում, իսկ իրենց առջևն էին գցել կովեր, այծեր և ոչխարներ։ Նրանք հեռանում էին հայկական թաղից։ Ուրիշներն այնտեղ էին գալիս եզներով լծված մեծ անիվներով սայլերով, որ կիրառության մեջ էին Մերձավոր Արևելքում խեթերի ժամանակաշրջանից ի վեր։
― Նրանք ժամանակ չեն կորցնում,– քրթմնջաց Արմենը։
Նա Մարոյին թողեց տան մոտ։ Զեյնաբը սպասում էր կոտրված կողպեքով դարպասի առջև։ Նա դողդոջուն ձայնով պատմեց Ազնիվ խանումի հետ պատահած տհաճ միջադեպը։
― Մանրամասներ պետք չեն,– ընդհատեց Մարոն դեպի տուն վազելով։– Մայրս սթափվե՞լ է։
— Այո։
Մարոն մորը հայտնաբերեց խոհանոցում։ Նա նստած էր թրջոցը ձախ աչքին, այտուցված շրթունքներով։ Ծեր կինը հանդիմանում էր Ջամիլային, որը գնում―գալիս էր խոհանոցում ձեռքերը ծնկներին խփելով։
― Մի՛ շարժվիր։ Քո գնալ―գալուց գլուխս պտտվում է։
Ուշադրություն չդարձնելով մոր բողոքներին՝ Մարոն զննեց նրա արդեն կապտող այտուցված աչքը։ Այտոսկրի վրա մեծ կապտուկ կար։ Մարոն անհանգստացավ.
— Վստա՞հ եք, որ կոտրվածք չկա։
— Այո,– պատասխանեց Ազնիվ խանումը մռայլ տոնով։– Նույնիսկ չի էլ ցավում։ Ես ինձ ջահել հիմարի պես պահեցի։
― Վատ չէր լինի, եթե մի քիչ պառկեիք։
― Մենք շատ գործ ունենք անելու,– պատասխանեց նա թրջոցը աչքին դնելով։– Մի գավաթ սուրճ և ես լրիվ մարտունակ կլինեմ։
Նա ոտքի կանգնեց, գնաց դեպի ջեռոցը և եզրակացրեց խուլ ձայնով.
― Թող սա մեզ դաս լինի։ Այսուհետ պետք է հնազանդ ձևանալ։ Մենք անասունից էլ վատ վիճակում ենք, և մեր կյանքը կախված է բռի էակների բարի կամեցողությունից։
Թովմասը պատսպարվել էր մի անկյունում վառարանի կողքին և աչքերը լայն բացած դիտում էր այդ տեսարանը։ Երբ մայրը երեխային մոտեցավ, նա սկսեց լացել և բարակ ձայնով տնքալ։
― Կայծակը։ Նրանք Կայծակին տարան։
Մարոն բռնեց նրա ձեռքից և խոհանոցից դուրս տարավ.
― Արի, սիրելիս։ Ես պետք է քեզ բացատրեմ, թե ինչ է կատարվում։


Մաս 25


Ընթրիքից հետո Վարդանի ձեռքերին ձեռնաշղթաներ հագցնելով տարան նկուղային այն դահլիճը, ուր երկու օր առաջ նա հանդիպել էր Գանի բեյին։ Լիակատար մթության մեջ երկու օր անցկացնելուց հետո նրա աչքերը ցավում էին միջանցքի լամպերի աղոտ լույսից։ Նա կեղտոտ էր և չորս օր չէր սափրվել։ Նա կուրծքը քորեց, փայտոջիլները վխտում էին նրա ծղոտյա ներքնակի վրա, և նա չէր կարողանում քնել նրանց խայթոցներից։ Սակայն մարմնական այդ տառապանքը անհամեմատելի էր նրան տիրող հոգեկան տագնապի հետ։ Նա տառապում էր ընտանիքի համար, որն այդ պահին իր ներկայության կարիքն ուներ։ Ի՞նչ էր լինելու նրանց հետ։ Նա ոչ մի պատրանք չուներ իր ճակատագրի վերաբերյալ։
Սենյակ մտնելով՝ Վարդանը մի նախադասության վերջը լսեց, «...ձեր անթույլատրելի միջամտությունը»։ Գանի բեյի ջղային ձայնն էր։ Իթթիհատի ներկայացուցիչը նստած էր մեծ սեղանի մոտ։ Նրա երկու կողմերում նստած էին ոստիկանապետ Մուսթաֆան և գնդապետ Իբրահիմը։ Վերջինս ողջունեց Վարդանին թաքուն աչքով անելով, որը պետք է որ սրտապնդող լիներ, սակայն նրա կիտած հոնքերը բացահայտում էին նրա մտահոգությունը։ Հավանաբար Գանի բեյը նրան էր հանդիմանում։ Մուսթաֆա Ռահմին նույնիսկ ջանք չէր գործադրում իր ուրախությունը թաքցնելու համար։ Ինչ վերաբերում է Գանի բեյին, ապա նա կարծես թե արդեն ձանձրանում էր և նայում էր ժամացույցին։ Սա էր, ուրեմն, այն դատավարությունը, որի առջև ինքը պետք է կանգներ։ Արդարադատության տնազ։
Վարդանին ուղեկցող ոստիկանները նստեցին դահլիճի խորքում դրված նստարանին, իսկ ինքը կանգնած մնաց իր դատավորների առջև։ Գանի բեյը նայեց Վարդանին զզվանքի արտահայտությունը դեմքին և հարցրեց.
― Մտածե՞լ եք իմ գթասիրտ առաջարկության մասին։
― Ես պատասխանում եմ՝ ոչ։
Անվրդով մնալով՝ բարձրաստիճան պաշտոնյան ծխախոտ վառեց խոսելուց առաջ։
― Ոստիկանապետ, կարդացեք մեղադրական փաստաթուղթը։
Մուսթաֆան հազաց և սկսեց կարդալ փաստաթուղթը, որը նա գրեթե անգիր էր արել.
«Հայ դեղագործ, պահեստազորի սպա և հայտնի լրագրող մայոր Վարդան Պալյանը մեղադրվում է Սվասի վիլայեթում զինված ապստամբություն բարձրացնելու փորձի մեջ։ Նրա գլխավոր հանցակիցն է ոմն Շիրակ Թևոնյան»։
— Սո՛ւտ է,– բացականչեց Վարդանը վրդովվելով։
― Լռությո՛ւն,— հրամայեց ոստիկանապետը։– Հակառակ դեպքում դու կվերադառնաս բանտախուց, իսկ դատավարությունը կընթանա առանց քեզ։
Գանի բեյը հեգնանքով ասաց.
― Դու հանդիպել ես Թևոնյանին հոսպիտալի քո վրանում հավանաբար եղանակի մասին խոսելու համար, այդպես չէ՞։
Վարդանը պատասխան չգտավ։ Նա սպասում էր, որ իրեն կհիշեցնեն այն հոդվածները, որոնք գրել էր օտար մամուլի համար, և ինքը նախապատրաստվել էր պաշտպանվելու, չնայած չգիտեր, թե արդյոք հնարավորություն կունենար խոսելու։ Ոստիկանապետը շարունակեց ընթերցանությունը։
«Մեղադրյալը կապ է պահպանել բազմաթիվ հակաիշխանական կազմակերպությունների հետ, որոնք դավում էին կայսրության օրինական կառավարության դեմ՝ նպատակ ունենալով աջակցելու թշնամական տերությունների ներխուժմանը երկիր»։
Վարդանը դարձյալ չկարողացավ իրեն զսպել.
— Դրանք դատարկ ենթադրություններ են։
Զայրանալու փոխարեն Գանի բեյը ժպտաց։
― Ավելի լուրջ բաներ կան։ Շարունակեք, ոստիկանապետ։
«Ավելին, Վարդան Պալյանը մեղադրվում է գավառապետ Մումթազ բեյի սպանության մեջ, որը տեղի է ունեցել Սվասի արվարձանում 1915 թ. հունիսի 30―ին»։
Մուսթաֆա Ռահմին վայր դրեց թուղթը և ձեռքերը խաչեց կրծքին։ Գնդապետ Իբրահիմը դարձավ Գանի բեյին.
― Սրանք լուրջ մեղադրանքներ են, իսկ մայոր Վարդան Պալյանը շատ լավ համարում ունի։ Դուք ապացույցներ ունե՞ք։
— Ապացույցներ և վկաներ,– պատասխանեց ոստիկանապետը։— Կարո՞ղ եմ կանչել,— ավելացրեց նա դիմելով Գանի բեյին։
― Կանչե՛ք։
― Ներս բեր վկաներին,– հրամայեց նա ոստիկաններից մեկին։
Ոստիկանը վերադարձավ երկու տղամարդկանց հետ։ Մեկը քաղաքացիական անձ էր սափրած գլխով, ինչպես ընդունված էր բանտերում, իսկ մյուսը հարբեցողի տեսքով մի կապրալ։ Մուսթաֆան դիմեց քաղաքացիական անձին.
― Անունդ ասա և զբաղմունքդ։
Տղամարդը՝ խիտ և կախ ընկած բեղերով մի քուրդ, պատասխանեց վատ թուրքերենով.
― Արփաջիօղլու Իսմայել, դանակ սրող։
Ոստիկանապետը Վարդանին ցույց տվեց.
― Այս մարդուն գիտե՞ս։
― Այո,– պատասխանեց վկան։
― Որտե՞ղ և ե՞րբ ես նրան հանդիպել։
― Չորս օր առաջ։ Ես տեսել եմ նրան Մումթազ բեյի տնից դուրս գալիս։
― Մենա՞կ։
― Ոչ, մեկ ուրիշ մարդու հետ։ Նրանք վազում էին։
— Ժամը քանի՞սն էր։
― Ես ժամը չեմ տարբերում։
― Մոտավորապե՞ս։
― Լուսաբացին։ Մուեզզինը արդեն կանչել էր առաջին աղոթքին։
― Լավ,– ասաց ոստիկանապետը,– ազատ ես։
― Կներե՞ք։
― Կարող ես գնալ։
Տղամարդը թեթևացած տեսք ուներ։
― Մեկ վայրկյան,– ասաց գնդապետը։— Ես կուզենայի հարցաքննել վկային։
Գանի բեյը կատաղի հայացք գցեց նրա վրա.
― Ոչ մի դեպքում։ Ես հիշեցնում եմ ձեզ, որ դուք այստեղ եք որպես դիտորդ և ոչ թե որպես դատապաշտպան։
Իբրահիմը շրթունքները սեղմեց՝ դրանով մատնելով իր վրդովմունքը, և Վարդանին նայեց ընկճված հայացքով։ Նա վստահ էր, որ իր բարեկամը մեղավոր չէր ո՛չ Մումթազ բեյի մահվան, ո՛չ էլ որևէ այլ հանցանքի մեջ։ Վկաները կեղծ էին։ Նրան վրդովում էր արդարադատության այդ տնազը, սակայն ոչինչ անել չէր կարող, եթե ոչ տեղեկացնել գեներալին, որը նույնպես անկարող էր որևէ բան անել։
Վարդանը սառնասրտորեն լսեց կապրալի պնդումներն այն մասին, թե ինչպես էր խուզարկել Վարդանին ձերբակալությունից հետո, իսկ դա սուտ էր, և որ նրա գրպանում հայտնաբերել էր ոստիկանապետի ցույց տված սաթե թզբեհը։
Ոստիկանապետը ճարպկությամբ վարում էր գործը Գանի բեյի խրախուսական հայացքի ներքո։ Նա կիրթ լեզվով էր խոսում և ծանրաբարո տոնով, որը նրա կարծիքով վայել էր դատավորին։
― Մենք պարզել ենք և դա կասկած չի հարուցում, որ այդ թզբեհը պատկանում էր գավառապետ Մումթազ բեյին։ Եվ դա հանդիսանում է Վարդան Պալյանի մեղքի անհերքելի վկայություն։
Կեղծ հիացական տոնով Վարդանը հայտարարեց.
— Ինչպիսի՜ պերճախոսություն։ Ափսոս, որ սղագրիչ չկա այս հոյակապ ելույթը արձանագրելու համար։
Մուսթաֆան, վիրավորվելով, բռունցքն իջեցրեց սեղանին և վեր թռավ։ Նա պատրաստվում էր հայհոյել, սակայն գերադասեց չկորցնել սառնասրտությունը Գանի բեյի ներկայությամբ։ Սակայն նրա հայացքը բավականաչափ պերճախոս էր։ Նա հևում էր, կարծես ծանր ֆիզիկական աշխատանք կատարած լիներ և Գանի բեյը ստանձնեց հերթափոխը։
― Հեգնանքը քեզ չի օգնի։ Դու ոչինչ չե՞ս կարող ասել քեզ պաշտպանելու համար։
Վարդանը գիտեր, որ ինքը կործանված էր և ոչինչ չէր շահելու փաստարկներ ներկայացնելու դեպքում։ Նա ասաց հոգնած տեսքով.
— Ես կարող էի պնդել, որ վերջին վկան ոստիկանատանը չէր, երբ ինձ այստեղ բերեցին, և որ իմ կինը, զոքանչը և երկու աղախինները կարող էին վկայել, որ ես տանն եմ եղել գավառապետի սպանության պահին։ Սակայն այդ ամենը իմաստ չունի։
Այս խաղը զվարճացնում էր Գանի բեյին։ Նա մի փաստաթուղթ վերցրեց թղթապանակից։ Անկասկած այն պատճառով, որ գնդապետ Իբրահիմը նրա կողքին էր, նա չէր հրաժարվում իր համբերատար կեցվածքից և գրեթե սիրալիր տոնից.
— Ես ունեմ քո հանցակից Շիրակ Թևոնյսւնի կողմից ստորագրված ցուցմունքը։ Նա խոստովանում է, որ քեզ հետ համաձայնության է եկել և, հատկապես, որ քեզ օգնել է Մումթազ բեյի սպանության ժամանակ։
― Պա՛հ,– ասաց Վարդանը՝ ուսերը թոթվելով։— Եթե դա իսկապես նրա ստորագրությունն է, ապա ես պատկերացնում եմ, թե ինչ մեթոդներով եք այն ստացել։ Դաժան լինելու իր հռչակը ոստիկանապետը նոր չէ, որ պետք է վաստակի։
Մուսթաֆա Ռահմիի բռունցքները սեղմվեցին։ Քիչ էր մնում կատաղությունից պայթեր։ Իբրահիմը կռացավ ցուցմունքի վրա հայացք գցելու համար։ Ստորագրության փոխարեն անընթեռնելի խզբզոց էր, սակայն մատնահետքն այն օրինականացնում էր։ Այն արյամբ էր արված։ Տատանվելուց հետո Իբրահիմը մեկ անգամ ևս միջամտեց։
— Հույս ունեմ, որ փաստերն ու վկայությունները ստուգվել են։
Բարձրաստիճան պաշտոնյայի ճարպոտ ենթակզակը դողդողաց, և նա վրդովված բացականչեց.
― Գնդապետ Իբրահի՛մ, կհամարձակվե՞ք արդյոք կասկածի տակ առնել իմ իրավասությունները և Սվասի ապագա գավառապետ, ոստիկանապետ Մուսթաֆայի ազնվությունը։
― Աստվածն ինձ պահապան,– շտապեց հավաստիացնել Իբրահիմը։– Ես ներողություն եմ խնդրում, եթե իմ խոսքերը ձեզ վիրավորական են թվացել։ Իմ միակ ցանկությունն է ծառայություն մատուցել արդարադատությանը։
― Այդ դեպքում լռեք,– պատասխանեց Գանի բեյը կտրուկ տոնով,– արդարադատությունն իր գործը շատ էլ լավ կանի առանց ձեր օգնության։
Վարդանի հանդարտությունն իր տեղը զիջեց զայրույթին.
― Արդարադատությո՜ւն։ Մի օգտագործեք այն բառերը, որոնց իմաստը դուք չգիտեք։ Այս դատավարությունը բեմադրություն է։
— Լռի՛ր, շան որդի,– ոռնաց Մուսթաֆա Ռահմին, որը վեր թռավ աթոռը շուռ տալով։
Ենթարկվելու փոխարեն Վարդանը ձայնը բարձրացրեց.
― Ձեր փաստերր շինծու են։ Ես անմեղ եմ։ Իմ միակ հանցագործությունը այն է, որ ես հայ եմ, ինչպես և նրանքը, ում դուք կախաղան եք հանում հրապարակում։ Անատոլիայով մեկ մորթվող կանանց և երեխաների մեղքը նույնպես այն է, որ նրանք հայ են։
Չկարողանալով իրեն զսպել՝ ոստիկանապետը շրջանցեց սեղանը և հարձակվեց բանտարկյալի վրա։ Վարդանը հետ մղեց հարվածը բռունցքով և հակառակորդի կզակին հարվածեց ագուցված բռունցքներով։ Մուսթաֆան օրորվելով հետ―հետ գնաց ու հենվեց սեղանին։ Վարդանը բնազդաբար էր հարվածել, սակայն չէր զղջում իր չմտածված արարքի համար։ Իր վիճակում... Պահակներից մեկը մոտեցավ և ատրճանակի կոթով հարվածեց նրա թիկունքին։ Վարդանը շնչակտուր ծնկի իջավ։ Ոստիկանապետը գրպանից ծալովի դանակ հանեց։
― Դու ինձ պատասխան կտաս,– մրթմրթաց նա ատամների արանքից։
Չոր կտտոցով դանակը բացվեց։
— Ոստիկանապետ Մուսթաֆա,— հրամայեց Գանի բեյը,– ես ձեզ արգելում եմ։
Ոստիկանապետը մի քանի վայրկյան դանակը թափահարեց Վարդանի կոկորդի մոտ։ Իր վերադասի նոր հրամանը ստանալով՝ նա վերադարձավ իր տեղը, բարձրացրեց աթոռը և նստեց։ Նա Վարդանին էր նայում ատելությամբ լի աչքերով, գիտակցելով, որ իր վրիժառության պահը գալու էր։ Իբրահիմր վախեցավ ընկերոջ կյանքի համար և հայացքով աղերսեց նրան հանգիստ մնալ։
Գանի բեյը փակեց սեղանին դրված թղթապանակը։
― Վարդան Պալյան, դու մեղավոր ես ճանաչվում սպանության և դավաճանության մեջ։ Համապատասխանաբար ես քեզ մահվան եմ դատապարտում։
Վարդանը, որը դեռ ծնկաչոք էր, վճիռը լսեց առանց իր զգացմունքները ցույց տալու։ Վճիռը վաղուց էր ընդունված, և նա դա գիտեր։ Նա սպասում էր, որ Գանի բեյը կկրկներ իր առաջարկությունը։
— Դու միայն մեկ հնարավորություն ունես մահվանից խուսափելու։ Համաձա՞յն ես մեզ հետ համագործակցելու։
— Ո՛չ։
― Քո կինն ու որդին վաղը ճամփա կընկնեն բոլորի հետ միասին։
― Իսկ եթե համաձայնե՞մ գրել այն ստերը, որ դուք ինձ կթելադրեք։
— Մենք ձեր ընտանիքը կպահենք Սվասում։ Եվ դու կվերադառնաս նրանց մոտ առաքելությունդ կատարելուց հետո։
Վարդանը քմծիծաղ տվեց.
― Դուք ինձ իսկապես հիմարի տեղ եք դրել։ Հավատա՜լ ձեր խոստումներին։ Հենց որ ես ձեզ այլևս պետք չլինեմ... չրխկ, և վերջ։
Իբրահիմը ուզում էր հնարավորինս հետաձգել ճակատագրական հանգուցալուծումը։ Նա դեռ հույս ուներ փրկելու իր բարեկամին։ Նա անհողդողդ ձայնով ասաց.
― Դուք պետք է ընդունեք այդ առաջարկը, մայոր Վարդան։
Վարդանը գլուխը թափ տվեց։ Նա վճիռն ընդունել էր նախօրեին։ Իմաստ չուներ ժամանակ շահել, ինչպես պնդում էր Իբրահիմը։ Բանտում նա խիստ հսկողության տակ էր, իսկ Մարոն ու Թովմասը պատանդ կդառնային իր փախուստի փորձերը կանխելու համար։ Իրեն վերացնելուց հետո կգար Մարոյի և Թովմասի հերթը։ Նա գերադասում էր, որ նրանք աքսորվեին Ազնիվ խանումի, Արմենի ու Սվասի մյուս հայերի հետ։ Այդ դեպքում նրանք հնարավորություն կունենային վերապրելու։
Գանի բեյը ժպտաց Վարդանին.
― Մեր նախարարը կհիասթափվի։ Նա շատ էր ուզում լսել իր քաղաքականության քո գովաբանումը։
― Թո՛ղ սատանան նրան տանի։
Այդ կատաղի պատասխանը բարձրացրեց Գանի բեյի տրամադրությունը, և նա խնդրեց, որ ոստիկանապետը բերել տար մյուս դատապարտյալներին։ Ոստիկանները քարշ տալով մի բանտարկյալի բերեցին և գետնին գցեցին Վարդանի կողքին։ Շիրակ Թևոնյա՜ն։
Նա անճանաչելի էր իր կուրացված աչքերով և այլանդակված դեմքով, ուր ողջ տեղ չկար։ Նրա ծնոտը կոտրված էր և կախ էր ընկել, և ամեն անգամ շունչ քաշելիս նրա բերանի անկյուններում արյուն էր հայտնվում։ Վարդանի սիրտը խառնեց։
— Ճանաչո՞ւմ ես քո հանցակցին, Պալյան։ Ընդունիր իմ առաջարկությունը։
Վարդանի անունը լսելով՝ Շիրակը սթափվեց։ Նրա շրթունքները շարժվեցին.
― Պարոն Վարդան։
― Ես այստեղ եմ։
― Մի մտածեք իմ մասին,– ասաց Շիրակը դժվարությամբ։
― Վերջին անգամն եմ հարցնում,– ասաց Գանի բեյը,– այո՞։
Ձայնը բարձրացնելու համար գերագույն ճիգ գործադրելով՝ Շիրակը պատասխանեց.
― Վերջ տվեք։
Վարդանը սեղմեց երիտասարդի ձեռքը ի նշան վշտակցության և թքեց սեղանի ուղղությամբ։
Ոստիկանապետը մոտեցավ և ձախ թևով սեղմեց Վարդանի պարանոցը։ Մյուս ձեռքով նա բռնեց նրա մազերից և նրա դեմքը դարձրեց Շիրակի կողմը։
― Դե տե՛ս, ոնց են մեռնում,— մռնչաց նա։– Իմացիր, հաջորդը դու ես։
Նա կանչեց իր մարդկանցից մեկին.
― Նշան բռնիր գլխին։
Ոստիկանը հրացանը դրեց Շիրակի քունքին, որը սկսեց «Հայր մեր»–ը ասել։ Նրա ձայնը ամրանում էր, կարծես իր վերջին ուժերը դներ այդ աղոթքի մեջ։
― Չե՞ս փոխում վճիռդ,– հարցրեց ոստիկանապետը՝ ավելի ուժեղ սեղմելով Վարդանի պարանոցը։
Վարդանը լուռ էր։ Արագ մահ, ահա թե ինչ կարելի էր ցանկանալ Շիրակին։ Վարդանը ձայնակցեց տղային և իրեն ստիպեց չփակել աչքերը։ Նրանք հասել էին «Եվ եղիցի կամք քո» բառերին, երբ հրացանի կրակոցը ցրեց Շիրակի գանգը։ Վարդանի հագուստը արնոտվեց։
― Հիմա քո հերթն է,– ասաց ոստիկանապետը, որը նրան բաց թողեց և հեռացավ։
Իբրահիմը միջամտեց հրամայական տոնով.
― Ո՛չ։ Նրան այստեղ մի սպանեք։ Գնդակահարման դասակով։ Դա շատ լավ կլինի բանակի բարոյական վիճակի համար։
― Համամիտ եմ,– ասաց Գանի բեյը փայլող աչքերով։— Սակայն մենք նրան չենք գնդակահարի։ Կախաղան կհանենք շուկայի հրապարակում։ ժողովուրդը նույնպես օրինակի կարիք ունի։

ԳԼՈՒԽ 5


ՄԱՍ 26


Արևն արդեն ծագել էր և կաթնասպիտակ երկնքից իր աղոտ ու ցրված լույսն էր սփռում երկրի վրա, սակայն օդը դեռևս հագեցած էր խոնավությամբ, և հագուստը կպչում էր մարմնին։ Թռչունները թառել էին ծառերի ճյուղերին, և թմբիրը, որ պատել էր նրանց, գրկել էր նրանց ձայնից։ Հեռվում անդադար խանչում էին ավանակները։
Եզը խաղաղ հայացքով նայում էր Թովմասին։ Նրա խոնավ եղջրաթաղանթի վրա երեխան իր արտացոլանքն էր տեսնում։ Շիկավուն մորթով ծածկված ահռելի կենդանին լիզում էր իր մռութը, որը նույնքան սև էր, որքան նրա կճղակները։ Նրա եղջյուրների հիմքն առնված էր փայտյա լծի մեջ։ Սասունը հոտոտում էր կենդանու ոտքերը, որը նրա վրա ուշադրություն չէր դարձնում։ Թովմասը գոմից մի խուրձ խոտ բերեց և դրեց գետնին։ Եզը վիզը ձգեց խոտին հասնելու համար։
Այդ լծվա՜ծքը... Ուրեմն իսկապես իրենք պետք է մեկնեին։ Երեխան դժվարությամբ թուքը կուլ տվեց։ Սպասված հրաշքը տեղի չունեցավ։ Թովմասը հույս ուներ, որ ինչ-որ բան կպատահեր, որ ինչ-որ անսպասելի իրադարձություն նրանց հնարավորություն կտար մնալ տանը։ Միգուցե նույնիսկ հոր վերադարձը։ Այդ հույսի շնորհիվ նա իրեն տղամարդու պես էր պահել և նախօրեին գրեթե չէր լացել, միայն մեկ անգամ՝ ծածուկ, իր անկողնում։ Այժմ նա այլ ելք չուներ, քան քաջ լինել մորն ու տատին սատարելու համար։ Սակայն նա բոլորովին համոզված չէր, որ ինքն այդ քաջությունը կանենար։
Թովմասը տուն մտավ և բարձրացավ Վարդանի գրադարանը։ Առաջին անգամ էր, որ նա գրադարան էր մտնում հոր բացակայությամբ։ Սա նրա ամենասիրելի սենյակն Էր։ Աշխարհագրական քարտեզները, մարդակազմական պաստառները նրան երազանքների գիրկն էին գցում։ Ի՜նչ հաճույքով Էր նա զննում հանքաքարերի նմուշները, հանածոների և միջատների հավաքածուները։ Հիրավի՜ գանձերի մի դահլիճ։ Չէ՞ որ հայրն ասում էր, որ գրքերն իրենց մեջ պարփակում են մարդկային բոլոր գիտելիքները։ Իսկ դարակների վրա հարյուրավոր գրքեր կային։
Կազմերի կաշվի հոտը խփեց նրա քթին։ Վարագույրների արանքից աղոտ լույս էր թափանցում։ ժամացույցը կանգնել էր, և սենյակում տիրող խոր լռությունը տպավորեց երեխային։ Գրելու թղթի թերթերը սփռված էին ծաղկային նախշերով և բադամներով զարդարված կարմիր գորգի վրա։ Նա բարձրացրեց մեկը և նայեց։ Հոր ձեռագիրն էր... Թովմասը փորձեց կարդալ։ Նա դեռևս կարդալ չգիտեր, և նրան հաջողվեց վերծանել հայկական այբուբենի մի քանի տառ միայն։
Այդ նրբագեղ տողերը նրան հիշեցրին այն պահերը, որ անց էր կացրել այդ սենյակում վայելչագրության վարժությունները կատարելիս, մինչդեռ Վարդանը սեղանի մոտ նստած կարդում կամ գրում էր։ Երբեմն հայրը բարձրացնում էր աչքերը որդու վրա և սկսում էր խոսել գիտելիքների ու կրթության կարևորության մասին։ Երջանիկ լինելով, որ իրեն կտրում են դասերից, Թովմասը հարցեր էր տաիս։ Հայրը ներկայացնում էր համաշխարհային պատմությունը և պատմում էր հայ արքաների մասին, խոսում էր հեռավոր երկրների, ժողովուրդների, քարերի, կենդանիների և աստղերի մասին։ Նա ամեն ինչ գիտեր։ Դա երկար էր տևում, միգուցե ժամեր, սակայն Թովմասը առանց հոգնելու լսում էր Վարդանին, նրա ջերմ և ոգեշնչված ձայնը, որով նա բացահայտում էր կյանքի և իրերի էությունը։ Նրա աչքերի առաջ պատկերներ էին հայտնվում, նախադասություններ, որոնք նրան տանում էին հեռուները, և այդ պահերին նա հանկարծակիի էր գաիս, երբ հայրը նրան հարց էր ուղղում։
Տղան դանդաղ և զգույշ շրջեց սենյակում՝ ջանալով, որ հատակի մանրատախտակը չճռռա իր ոտքի տակ։ Նրան թվում էր, որ իրերը հետաքրքրությամբ իրեն էին նայում, իսկ ոմանք էլ թշնամաբար։ Կարծես նրան հանդիմանում էին առանց թույլտվության սենյակ մտնելու համար։ Հուզված՝ նա շարունակեց իր այցը։ Գրքերի դարակները մինչև առաստաղ էին հասնում և երբ նա վեր էր նայում, գլխապտույտ էր զգում և իրեն թվում էր, որ ինքը շատ փոքր է։ Նա ցուցամատը հպեց իր հասակի բարձրության վրա գտնվող գրքերի շարքին։ Նրա դեմքն ափսոսանք էր արտահայտում։ Նա երբեք առիթ չէր ունենա կարդալու այս գրքերը և իր հոր պես գիտուն դառնալու։
Դողացող ձեռքով նա բացեց ապակեպատ պահարանը։ Դա նրան արգելված էր։ Պահարանում պահվում էին դեղագործի խորհրդավոր գործիքներ։ Տարբեր ձևի սրվակներ, փորձանոթներ, կոլբաներ, կաթոցներ, մանրադիտակ, կշեռք, սանդ սանդակոթով. այս ամենը նրան գերում էր։ Էլ ինչ ասես դեղնած պիտակներով սրվակների մասին, որոնց մի մասի վրա գանգ կար նկարված։ Թովմասը բացեց եթերի սրվակի ապակյա խցանը և շնչեց գոլորշին։ Այդ թմրեցնող բուրմու՜նքը...
Վարդանը խոստացել էր նրան մի օր բացահայտել քիմիայի գաղտնիքները։ Երեխայի աչքերից արցունքներ հոսեցին։ Նա փակեց պահարանը և կանգ առավ գլոբուսի առջև, որը թեքված էր փայտյա պատվանդանի վրա։ Երբ ոտքի մատների ծայրին էր կանգնում, հասարակածը հայտնվում էր նրա քթի մոտ։ Փոքր Ասիա անվանման առաջին տառը ծածկում էր Կոստանդնուպոլիսը։ Մայրաքաղաքից դեպի աջ, Թովմասի բութ մատի հաստությանը համապատասխանող հեռավորության վրա գտնվում էր Սվասը։ Վարդանը անձամբ քիմիական մատիտով նշել էր քաղաքի տեղը։ Հոգնած շարժումով երեխան պտտեցրեց գլոբուսը։
Նա նստեց մեծ գրասեղանի առջև, որի հետևում նա շատ փոքր թվաց։ Սովորաբար սեղանի վրա թղթեր էին լինում։ Իսկ այժմ միայն ծծաններ էին, թանաքաման և մի քարի կտոր, որը մամուլի փոխարեն էր օգտագործվում։ Թովմասը երազկոտ տեսքով ձեռքը հպեց սև, սուր ծայրեր ունեցող քարին, որը որքան նա գիտեր՝ սատանի եղունգ էր։ Այս սենյակի յուրաքանչյուր իր կրում էր հոր կնիքը։ Խորը շունչ քաշելով՝ նա բացեց վերի դարակը։ Այնտեղ արծաթյա մի տուփ կար, որի մեջ դրված էր նույն մետաղից պատրաստված մի կնիք։ Թովմասը կնիքն ուժգին սեղմեց նախաբազկին։ Երբ այն հեռացրեց, նրա ձեռքին դաջվել էր մի ձվարդ, որի կենտրոնում երեք թմբիկներով տառեր էին գրվել՝ Վարդան Պալյանի անունը հայերենով։ Կնիքի հակառակ կողմում նույն անունն էր արաբական այբուբենով։ Այս մեկը Թովմասը չդաջեց։ Նա կնիքը հետ դրեց տուփի մեջ, իսկ վերջինս էլ դրեց գրպանը։ Մի օր կհանձնի հորը։ Նա դուրս եկավ սենյակից զգուշորեն փակելով դուռը։
Խոհանոցից եկող ձայները հուզական երանգ ունեին նույնիսկ, երբ խոսքը կենցաղային հոգսերի մասին էր. «Այ, այդ կաթսան մի վերցրեք»,— ասում էր Ազնիվ խանումն այն հուզված ձայնով, որով խոսում էր հանգուցյալ ամուսնու մասին։ Թովմասը ձեռքը տարավ իր կարճ տաբատի գրպանը, և հպումն արծաթյա տուփի հետ նրան սրտապնդեց։ Քանի այդ թալիսմանն իր հետ էր, նա ոչնչից չէր վախենա։
— Ահա և դու, թանկագինս,— ասաց Մարոն համբուրելով նրան։
Նա հոգնած տեսք ուներ, և աչքերի տակ կապտուկներ էին նշմարվում։ Երեխան ցանկացավ նրան սրտապնդել իր հանդարտությամբ.
― Ե՞րբ ենք մեկնում։ Շուտո՞վ։
— Նախ նախաճաշիր,– պատասխանեց մայրը խուլ ձայնով։
― Ես պե՞տք է դասագրքերս վերցնեմ։
― Անիմաստ է, թանկագինս։
Չկարողանալով իրեն զսպել՝ Մարոն հեռացավ հյուրասենյակ, իր որդուն թողնելով Ազնիվ խանումի խնամքին։ Նրա կոկորդ պատռող հեկեկոցը արագ անցավ։ Մարոն նստեց բազմոցի ծայրին և հայացքը հառեց պատերին, սակայն ոչինչ չգրավեց նրա ուշադրությունը։ Այլևս ոչինչ նրան արժեքավոր չէր թվում՝ ոչ նկարները, ոչ կահույքը, ոչ հին իրերը, ոչ դաշնամուրը։ Նա արդեն լքել էր այդ տունը, ուր անց էր կացրել ութ երջանիկ տարիներ։ Նա անտարբեր հայացքով նայում էր այդ բոլոր իրերին, որոնց հետ կարծես թե կապված էր, սակայն դրանք արդեն մեռած իրեր էին, պարզապես այն պատճառով, որ նա վճռել էր դեմքը թեքել անցյալից։ Այսուհետ նրա կամքը լարվելու էր միայն մեկ մտահոգությամբ՝ վերապրել իր որդու և մոր հետ միասին։ Կենդանի էր մնացել նաև Վարդանին գտնելու խենթ հույսը։
Նախաճաշից հետո Թովմասն օգնեց սայլը բարձել։ Ազնիվ խանումը սայլին նստած, տեղավորում էր Մարոյի և աղախինների բերած կապոցներն ու պայուսակները։
— Եթե դու ուզում ես ինչ-որ խաղալիք վերցնել,– ասաց տատը թոռանը,— ապա տեղ կա։
Տղան ուսերը թոթվեց և ժխտական նշան արեց։ Նա այլևս երեխա չէր և դա ապացուցելու համար նա վերցրեց սննդամթերքով լի մի զամբյուղ և բարձրացրեց սայլի մեջ դնելու համար։
— Զգո՜ւյշ, շեքերիմ։ Պորտդ դուրս կընկնի,– բացականչեց Զեյնաբը նրան օգնելով։
Նա տղայի հետ միայն հայերեն էր խոսում, սակայն անկախ իրենից դիմում էր իր մայրենի լեզվին, երբ ցանկանում էր զգացմունքներն արտահայտել։
Փողոցում կանգնած մի զինվոր հարցրեց՝ արդյոք նրանք պատրա՞ստ են։ Ազնիվ խանումը բացասական պատասխան տվեց, իսկ յուրայիններին ասաց.
― Պետք չէ շտապել... Արմենին ենք սպասելու։
Նա իջավ սայլից։ Ջամիլան ծնկի իջավ և գրկեց նրան։
― Հանուն Ալլահի, խանում, ես չեմ ուզում այստեղ մնալ։ Ինձ տարեք ձեզ հետ։
— Ինձ էլ,— նրան միացավ Զեյնաբը։
― Շատ կուզենայի, բայց դա անհնար է։
Այդպիսի անձնվիրությունը հուզում էր Ազնիվ խանումին, սակայն նա սրտնեղում էր իրադրության լրջությունը չհասկացող աղջիկների համառությունից։ Նա ստիպեց Ջամիլային ոտքի կանգնել։ Զեյնաբը համբուրեց նրա ձեռքը։
— Խանո՜ւմ, աղաչում եմ։
Ծեր կինը բարկացավ և մի քիչ կտրուկ պատասխանեց.
― Ես արդեն երրորդ անգամն եմ ձեզ կրկնում, որ մահմեդականներին արգելել են ուղեկցել տարագրվող հայերին։ Ես ձեզ դրամ կտամ, և դուք գյուղ կվերադառնաք։
— Ի՞նչ է լինելու մեզ հետ։
Ազնիվ խանումը հանդարտվեց և գրկեց երիտասարդ աղջիկներին։
― Դուք գեղեցիկ աղջիկներ եք և շուտով կամուսնանաք։ Երջանիկ կլինեք և շատ երեխաներ կունենաք։ Երբ մենք վերադառնանք, կգանք ձեզ տեսնելու գյուղում։
― Մեր տունը ձեր տունն է, խանում։

Մաս 27


Նավապետ Արմենի սայլը կարծես շուկա գնացող գյուղացու սայլ լիներ։ Նա իր այգուց քաղել էր այն ամենը, ինչ հնարավոր էր։ Երբ կինն ասել էր, որ իրենք չէին կարող այդ ամենն ուտել մինչև փչանալը, նա պատասխանել էր, որ իրենք այդ ամենը կբաժանեն քիչ մթերք ունեցող ընտանիքներին։ Իրականում նա չէր ուզում որևէ բան թողնել թալանչիներին։ Նա նույնիսկ ոչնչացրել էր այն ամենը, ինչ դեռ չէր հասունացել, քթի տակ մրթմրթալով. «Այդ անասուններն այստեղ ոչ մի պիտանի բան չեն գտնի»։
Մեծ մասամբ անփորձ կանանց կողմից ղեկավարվող սայլերի բազմությունը խցանումներ էր առաջացրել նեղ փողոցներում։ Իշխանությունները նախատեսել էին, որ հայերը պետք է դուրս գային քաղաքից իրար հաջորդող խմբերով։ Սակայն յուրաքանչյուր ոստիկան իրեն ղեկավար էր համարում, և ընտանիքները, բախվելով հակասական հրամաններին, նպատակահարմար էին գտնում ճամփա ընկնել առանց հապաղելու։ Սայլերը հետիոտնից դանդաղ էին շարժվում։ Ոստիկանները, նյարդայնանալով այդ դանդաղ ընթացքից, անպատվում էին տեղահանվողներին։ Երբ ընդամենը մի երեսուն մետր էին հեռացել իրենց տնից, Արմենը սանձը վստահեց իր կնոջը.
― Ծխախոտս եմ մոռացել, Արաքսի։ Դու թող, որ եզը իր քայլքով գնա։ Ես քեզ կհասնեմ մի քանի րոպեից։
Նա վերադարձավ տուն, որի դուռը կիսաբաց էր թողել կատվի համար։ Կանաչ ներկով ներկված ցանկապատից ներս մտնելով, կամքից անկախ կանգ առավ իր տանը, ուր, ինչպես նա կարծում էր, ինքն ավարտելու էր իր երկրային ուղին, տան հետևում երևացող լեռներին վերջին անգամ նայելու համար։ Ահա և իր արտը, որի վրա նա արյուն ու քրտինք էր թափել և որի ցորենը տրորել էին զինվորները։ Ցորենը բարձր էր ու խիտ։ Այդպիսի արտ ամբողջ շրջանում չկար։ Իր նշենին։ Իր խնձորենիները... սալորի ծառերը... խաղողի այգին... Բոլորի ճյուղերը ճկվել էին դեռևս խակ մրգերի ծանրության տակ։ Այս տարի պետք է որ շատ առատ բերք լիներ։ Հավերը կչկչում էին հավանոցում։ Արմենը ճռվողյուն լսեց։ Նա մոռացել էր իր թռչունների մասին։ Նա մեխից հանեց տան արտաքին պատին կախված վանդակը և ազատեց կարմրակատարիկներին, որոնք թռան գնացին։
― Շտապեցեք,— գոռաց տան մոտով անցնող երիտասարդ զինվորը։
Արմենն անպատվեց նրան.
― Անաստվածնե՜ր։
Նա տուն տարավ նախօրեին կապած խրձերը, կիտեց դրանք հատակին և նավթ լցրեց դրանց վրա այնքան, մինչև հատակին լճակներ գոյացան։ Առանց վարանելու, Արմենը լուցկի վառեց և շպրտեց խրձերի վրա։ Հետո շտապ կերպով դուրս եկավ և վերադարձավ իր սայլի մոտ։ Արաքսին սպասում էր նրան շագանակագույն թղթե տոպրակը ձեռքին.
— Քո ծխախոտը ուսապարկիդ մեջ էր, արաղի շշի ու փամփուշտների հետ միասին։
— Կամա՛ց։
Քիչ անց, խլացնելով փայտե անիվների աղմուկը, լսվեց հրդեհի բվվոցը։ Զինվորները վազում էին այրվող տան կողմը։ Անզոր լինելով կրակի դեմ՝ նրանք նյարդայնանում էին և թևերն էին թափ տալիս։ Արմենը նայում էր ճանապարհին ու քմծիծաղ էր տալիս։ Սակայն նրա աչքերը արցունքով էին պատված։
― Ի՞նչ արեցիր,— վշտացավ Արաքսին։– Մենք այնպիսի ուրախությամբ էինք այն կառուցել։
— Ես չեմ ուզում, որ սրանց մնա։
— Իսկ եթե ոստիկաններր քեզ փնտրեն պատժելո՞ւ համար։
― Պա՛հ, նրանք այնքան հոգս ունեն,– պատասխանեց նա ոչ այնքան վստահ, որքան կուզենար երևալ։
― Ծեր խելագա՛ր,– մրմնջաց Արաքսին քնքշանք արտահայտող ձայնով և շոյեց նրա թևը։
― Արաքսի, մենք այլևս երբեք չենք վերադառնալու։ Դու դա գիտակցու՞մ ես։
― Քանի դեռ ես քեզ հետ եմ...

Մաս 28


Մարոն և նրա մայրը տախտակներ էին խփում առաջին հարկի լուսամուտներին։ Ազնիվ խանումի գաղափարն էր։ Չնայած Մարոն դա անիմաստ էր համարում, բայց ստիպված էր եղել համաձայնել։ Դա նրան կզբաղեցներ մինչև Արմենի գալը։
Ախոռում դեռ զգացվում էր ձիերի և կովերի հոտը։ Թովմասի սիրտը ճմլվեց, երբ տեսավ այն անկյունը, որը հատկացվել էր Կայծակին, որին տարել էին ոստիկանները։ Իր փոքր ձի՜ն։ Հենց այն պահին, երբ իր երազանքն իրականանում էր... Ինչու՞ կյանքը չի դասավորվում այնպես, ինչպես մարդ երազում է։ Նա խորը շունչ քաշեց և երկար հոգոց հանեց։
Սասունը հոտոտում էր դատարկ մսուրքի հատակը։ Հանկարծ նա քարացավ, տնկեց ականջները և հաչելով դուրս նետվեց։ Թովմասը խաղալու տրամադրություն չուներ և ուշադրություն չդարձրեց հեռվից լսվող հաչոցներին, որոնցով շունը կանչում էր իրեն։ Խեղճ Սասուն, նա չէր հասկանում, թե ինչ էր պատահել ընտանիքին։ Նա կկարոտի տունն ու այգին։ Թովմասը չպետք է մոռանար նրա ամանը։
Գոմը չէր մաքրվել և թրիքի կույտերի վրա ճանճեր էին հավաքվել։ Թովմասը վերցրեց բահը և սկսեց մաքրել հատակը։ Բահն իրենից մեծ էր և այնքան ծանր էր, որ նա հազիվ էր այն բանեցնում։ Սկզբում նրա մաշկը խոնավացավ, իսկ քիչ անց քրտինքը հոսեց նրա դեմքով։ Նա քրտնաջան աշխատում էր և երբեմն դադար էր առնում ափով ճակատի քրտինքը սրբելու համար։ Երբ սայլակը լցվեց, նա բահը վայր դրեց, ձեռքերը դրեց գոտկատեղին ու հետ թեքվեց տնքալով։ Իր տատն այդպես էր անում, երբ երկար կռացած էր մնում հացի խմորը հունցելիս։
Ոտքերը լայն դնելով հավասարակշռությունը պահպանելու համար, նա բռնեց սայլակի կոթերից։ Երբ այն բարձրացրեց, ձեռքերի մկանները դողում էին։ Երկու անգամ նա քիչ էր մնում շուռ տար սայլակը, սակայն նրան հաջողվեց հասնել մինչև գոմի հետևում գտնվող աթարի կույտը։ Գոմ վերադառնալով՝ երեխան հենվեց պատին և մի քիչ հանգստացավ։ Անհրաժեշտ եղավ ծանր բեռնված սայլակը քշել երկրորդ անգամ, և այդ երթն ավելի դժվար էր, քան առաջինը։ Հետո Թովմասը թարմ ծղոտ փռեց հատակին։ Նա բահը մեխից կախեց և երկար տրորեց ձեռքերը։ Ահա՜։ Գործը խնամքով էր արված։ Երեխային չէր հուզում այն միտքը, որ այդ աշխատանքն անիմաստ էր։ Հայրը կհպարտանար իրենով։ Վերջին հայացքը գցելով իր արած աշխատանքին, Թովմասը դուռը ծածկեց ու փականը հրեց։
Հպարտ քայլվածքով նա դեպի տուն գնաց։ Տատն ասել էր, որ հոր բացակայությամբ ինքը տան տղամարդն էր, ուստի պետք է իրեն տղամարդու պես պահեր։ Ջրհորդանների տակ դրված կաղնու տակառները անձրևաջրով էին լցվում, և դրանց հատակին մի քիչ ջուր էր մնացել։ Երեխան լվաց ձեռքերը և դեմքին ջուր շփեց։ Նա ձեռքերր շալվարին քսեց չորացնելու համար և սուլեց՝ կանչելով Սասունին։ Վերջինս չպատասխանեց, կարծես տապկնոցի խաղալու ժամը լիներ։ Թովմասը հրամայական ձայնով կանչեց շանը.
— Սասո՜ւն։ Ես խաղալու ցանկություն չունեմ։
Թովմասը փնտրեց բոլոր այն վայրերում, ուր շունը սովորություն ուներ թաքնվելու՝ բանջարանոցում, ջրհորի հետևում, թփերի մեջ։ Մի քանի անպատասխան կանչերից հետո երեխայի համբերությունը հատեց։ Շունը Մարոյի ու Ազնիվ խանումի կողքին չէր, ոչ էլ եզան մոտ։ Թովմասը սկսեց անհանգստանալ։ Նրա ձայնը սուր ու լացակումած երանգ ստացավ.
― Արի՛, շունի՚կ, արի՛։
Նա շրջանցեց սայլը և հենց այդ պահին նա տեսավ շանը դարպասի մոտ։ Ինչպիսի՜ թեթևություն։ Թովմասը մոռացավ, որ ինքը մտադիր էր շան վրա բարկանալու։ Նա ոգևորված ասաց.
― Արի՜, Սասուն։
Շունը չշարժվեց, պոչը թափ չտվեց։ Նա պառկած էր ծառուղում։ Նա այնտեղ երբեք չէր պառկում։ Միգուցե նեղացե՞լ էր։ Իսկ միգուցե հիվա՞նդ էր։ Թովմասը վազեց։ Նա վատ կանխազգացում ուներ։ Քիչ էր մնում սիրտը պայթեր։ Սասունը կողքի վրա էր պառկած։ Մուգ գույնի լճակի մեջ։ Կողքի վրա կարմիր պատռվածք կար։
— Սասուն,– բղավեց Թովմասը ծնկի իջնելով։
Շունն անշարժ էր, աչքերը լայն բացած, հայացքն անշարժ։ Մեջքի և կրծքի բազմաթիվ վերքերից արյուն էր հոսում։ Դա անհնարին էր։ Երազ էր, վատ երազ։ Երեխան ապշած էր։ Գունատվելով՝ նա կառչեց Սասունի բրդից, նրան թափ տվեց և խուլ ձայնով կանչեց.
― Շունի՜կս... շունի՜կս...
Նրա ընկերը սատկել էր։ Սատկել։ Երեխան դա գիտեր, սակայն մի քանի վայրկյան պահանջվեց այդ բանը վերջնականապես հասկանալու համար։ Նա սկսեց հեկեկալ։ Ուժգին լացից նրա շնչառությունն անհավասար էր։ Նա շոյեց կենդանու գլուխը, ձեռք տվեց նրա վերքերին, առանց մտահոգվելու, որ նրա տաք արյունը քսվում էր ձեռքերին։ Ի՞նչ էր նա անելու առանց իր շան։ Բոլորը լքում էին իրեն՝ հայրը, Սասունը, Կայծակը, տունը... Ինչպես այն մղձավանջային երազում, երբ Հուր Կրակը իրեն փախցրել էր հեռուները տանելու համար։ Շփոթված նա գլուխը բարձրացրեց։
Այգու պարսպին հենված երկու զինվոր իրեն էին նայում։ Թովմասը վեր թռավ։ Նրանց դեմքին չար ժպիտ կար։ Վերցնելով իրենց հրացանները, նրանք ցույց տվեցին, թե ինչպես են սվինախողխող անում գետնին պառկած մեկին։ Սարսափած երեխան հետ-հետ գնաց։ Սվինները կարմիր էին։ Սասունին նրանք էին սպանել։ Թովմասը ատելությամբ լի աչքերով նայեց ոստիկաններին։ի
― Ուզո՞ւմ ես քեզ էլ այդպես անենք,– հարցրեց ոստիկաններից մեկը։
Նրա քիթը երկար էր և ձախ ռունգը չկար, որը Անատոլիաում շատ տարածված վարակի հետևանք էր։ Այդ պատճառով նրա քթանցքը ահռելի էր թվում։ Թովմասի հիշողության մեջ դաջվեց այդ դեմքը։ Երբ ինքը մեծանա, կգտնի նրան և Սասունի վրեժը կառնի։
Չնայած վախին, Թովմասը դանդաղ մոտեցավ իր շանը։ Առանց ոստիկաններից աչքը կտրելու, նա կռացավ, ձեռքերը անցկացրեց շան դեռևս տաք մարմնի տակ և նրան բարձրացրեց։ Սասունը նրան ավելի ծանր թվաց, քան ողջ ժամանակ։ Երեխան այլևս չէր լացում, սակայն նրա աչքերը վառվում էին։ Քանի որ ինքը տղամարդ էր, ապա իրեն պետք է տղամարդու պես պահեր։ Հևալով նա տանում էր Սասունին՝ հետ-հետ գնալով, ոստիկաններին տեսադաշտից չկորցնելու համար։ Չէր կարելի վախը ցույց տալ։ Նա շան մարմինը վայր դրեց սիզամարգերից մեկի կենտրոնում, ուր սպիտակ բոցենիներ և վարդեր էին աճում։ Ինքը նրան այստեղ կթաղի։ Որտե՞ղ է բահը։
Նա վեր թռավ ուսին իջած հարվածից։ Այլանդակված քթով զինվորը հետևել էր իրեն.
― Գնա ու ծնողներիդ ասա, որ դուք առանց հապաղելու պետք է մեկնեք։
Թովմասը տուն փախավ Մարոյի ու Ազնիվ խանումի մոտ, որոնք ավարտում էին մեխել մուտքի դուռը։ Նրանք վախեցած ճիչեր արձակեցին՝ տեսնելով արնաշաղախ երեխային։
― Ոստիկանները սպանել են Սասունին,— ասաց նա ատամները սեղմելով։— Նրանք հրամայում են, որ մենք գնանք։
Մարոն բարկացած մուրճը գետնին գցեց և գրկեց որդուն։
― Լացիր, սիրելիս, սիրտդ կթեթևանա։
Սակայն Թովմասն անկարող էր լացել։ Նա կգերադասեր ոռնալ ու հարվածել որևէ բանի, սակայն չէր ուզում, որ երկու զինվորներր ականատես լինեին իր վշտին։ Նա ազատվեց մոր գրկից։ Մարոն նրան բաց թողեց.
― Ես հիմա մաքուր շապիկ կբերեմ։
Քաջության լիցք ստանալու համար նա սեղմեց հոր կնիքի արծաթյա պատյանը։
Ազնիվ խանումի կարծիքով շան մահը վատ նշան էր։ Առանց երեխային որևէ բան ասելու, նա սանդուղքի տակից կտորից կարված մի գոտի վերցրեց ու Թովմասին տարավ կաղնու թփերի հետևը։ Նա հույս ուներ, որ երեխան կցրվեր, եթե նրա վրա ինչ-որ պատասխանատվություն դրվեր։ Նա բացեց պաստառը։ Լայն գոտի էր, որի մեջ նա ոսկե դրամներ էր թաքցրել։ Ինքն ու Մարոն իրենց հագուստի տակ նման գոտիներ ունեին և, բացի դրանից, նրանք հագուստի ծալքերում թաքցրել էին իրենց զարդերը։ Նա գոտին կապեց թոռան մեջքին.
— Ծանր չի՞։
Չնայած գոտու անհարմարությանը, երեխան գլխով ոչ արեց։
— Ուշադիր կլինես, Թովմաս, սա մեր հարստության մի մասն է։ Այն կարող է մի օր մեզ դժվար վիճակից հանել։
Տատի ցուցաբերած վստահությունը Թովմասին ևս մեկ անգամ հիշեցրեց, որ ինքն այլևս իրավունք չուներ երեխա լինելու:
Նավապետ Արմենն իր սայլը կանգնեցրեց դարպասի առջև և մի քանի թթու խոսք փոխանակեց ոստիկանի հետ, որն ուզում էր, որ նա շարունակեր ճանապարհը։ Նա ողջունեց Մարոյին և ընտանիքի մնացած անդամներին և թաքուն մի հայացք գցեց նրանց սայլի բեռնվածքին։
— Լավ է... Գնանք, արագ։
— Դու կարծես թե շտապո՞ւմ ես,– զարմացավ Ազնիվ խանումը։
— Որքան շուտ քաղաքից դուրս գանք, այնքան լավ։
Նա վախենում էր, որ իրեն կձերբակալեին տունն այրելու համար։ Այդ դեպքում կանայք ի՞նչ պետք է անեին առանց իրեն։ Թովմասը նետվեց կնքահոր գիրկը և նրան պատմեց Սասունի մահվան մասին։ Երեխան գերմարդկային ճիգ էր գործադրում զգացմունքները գսպելու։ Արմենը, շփոթված, խոսք էր գտնում իր սանիկին մխիթարելու համար։
— Աստված կպատժի չարերին,— ասաց նա երեխային գետնին դնելով։
— Սասունին պետք է թաղել,– ասաց երեխան վճռական ձայնով։
Մարոն ձեռքը դրեց երեխայի ծոծրակին և մեղմորեն տարավ դեպի սայլը։
— Մենք ժամանակ չունենք, սիրելիս։ Ջամիլան ու Զեյնաբը խոստացան, որ իրենք կթադեն։
Աղջիկները համբուրեցին երեխային, որը նրանց համար փոքր եղբայր էր, ու խոստացան խնամքով թաղել շանը։ Շրթունքները պինդ սեղմած՝ Թովմասը սայլը բարձրացավ։ Մարոյի համար ծանր էր հրաժեշտի պահը, որը երիտասարդ թրքուհիները հնարավորինս երկարաձգում էին։ Նա շտապում էր հեռանալ, քանի որ նրա համար անտանելի ծանր էր իր տանը նայելը։
Ազնիվ խանումն ու Մարոն տեղավորվեցին նստարանի վրա։ Թովմասը կանգնած էր նրանց թիկունքում մի մեծ զամբյուղի վրա թառած։ Մարոն ճիպոտի ծայրով հարվածեց եզանը, և սայլը ճոճվելով շրջադարձ կատարեց։ Կենդանին ծանր քայլքով էր գնում, գլուխը ցած պահած։
— Հետ մի նայիր,– ասաց Ազնիվ խանումը դստերը։– Հիշիր Ղովտի կնոջը, որն աղի սյուն դարձավ։
Թովմասը խորհրդի կարիք չէր զգում։ Նա սևեռուն հայացքով նայում էր ծառուղում պառկած մարմնին, որի վրա հավաքվել էին կանաչ ճանճերը։ Նա ծածուկ սրբեց արցունքը։ Նրա ականջներում դեռ հնչում էր Սասունի հաչոցը։ Նա այլևս երբեք շուն չի ունենա։
Տունը մնում էր հեռվում։ Այն մռայլ տեսք ուներ լուսամուտները փակող գորշ տախտակների պատճառով։ Արագիլների դատարկ մնացած բույնը թեքվել էր և կարծես պատրաստվում էր վայր ընկնել կտրից։ Օրեր շարունակ անխնամ մնացած մագլցող վարդի թփերը արդեն դեղնում էին։ Կարելի էր կարծել, որ տունը վաղուց էին լքել։ Մինչդեռ դեռևս մեկ շաբաթ առաջ այնտեղ հնչում էին ծիծաղ ու երգ, դաշնամուրի նվագ ու ֆրանսերենի դասը պատասխանող երեխաների ձայներ։ Կահ-կարասին պետք է մնար այդտեղ կիսախավարի ու լռության մեջ, որպես անէացած երջանկության վկա։
Զեյնաբն իրենց հետևից ջուր էր շփում։ Սովորության համաձայն նա ջուրը շփեց սայլը շարժվելուց հետո, որպեսզի ճանապարհորդությունը հաջող ընթանար։
― Թող Ալլահը ձեզ պահպանի։
Զեյնաբն իրենց ուղեկցեց մինչև դարպասը, ուր նրան էր սպասում Ջամիլան կապոցներով։ Սվասում ապրող նրանց հորեղբայրը, որը պետք է աղջիկներին տուն ուղարկեր, տանում էր գրամոֆոնը, որը Մարոն նվիրել էր թրքուհիներին։ Նա խոնարհվեց, ողջունելով Ազնիվ խանումին։ Զեյնաբն ու Ջամիլան վազում էին սայլի կողքից։ Նրանք սուգ ու շիվան էին անում։ Ազնիվ խանումը գլուխը նրանց կողմը դարձրեց։
― Աղջիկներ, իմ փոքրիկ աղջիկներ, աղոթեք մեզ համար,— ասաց նա դողդոջուն ձայնով, աղջիկներին հորեղբորը միանալու նշան անելուց առաջ։

Մաս 29


Ձիու ընթացքից գնդապետ Իբրահիմը թմբիրի մեջ էր ընկել և անձնատուր էր եղել դրան։ Նրա կողքին ընթացող լեյտենանտ Նեջիլը մտածեց, որ հրամանատարը ննջում էր թամբին, և դա հասկանլի էր, քանի որ իրենք ճանապարհին էին եղել ողջ գիշեր։ Նրանք միայն մեկ անգամ էին դադար առել, ընդամենը կես ժամով։ Իբրահիմը մտածում էր, որ այդ ժամին Սվասի հայերը պետք է լքեին քաղաքը։ Վարդանի դատավարությունից հետո նա ուզում էր այցելել Մարոյին, սակայն գործուղման մասին հրամանը նրան հնարավորություն չէր տվել դա անել։ Նա պետք է իր գնդի հետ միասին շտապ գնար Շապին-Գարահիսար փոքր քաղաքը, որը Սվասից երկու հարյուր կիլոմետրի վրա էր։ Իմանալով Տրապիզոնի հայերի տեղահանությանը ուղեկցող ջարդերի մասին՝ Շապին-Գարահիսարի հայ ազգաբնակչությունը ապաստանել էր հին ամրոցում, և մի քանի օր շարունակ հետ էին մղում ոստիկանության ու բանակի հարձակումները։
Գունդը, իր թիկունքում թողնելով Հալիսը, հեռանում էր Սվասից և շարժվում էր դեպի բարձր լեռնաշղթան, որի կատարները ուրվագծվում էին երկնքի ֆոնին ծագող արևի ճառագայթների ներքո։ Ցրված գագաթների այս զանգվածում ինչ-որ տեղ գտնվում էր Կարաբայիր կապանը։ Լեյտենանտը, որը ծագումով Մարդինից էր, ատում էր լեռները, և իրենց ճանապարհին ծառս եղած այս սարերը նրան անանցանելի թվացին։ Նա հանկարծ անտանելի հոգնածություն զգաց։
― Պարոն գնդապետ, չե՞ք կարծում, որ ձիերին հանգստանալու հնարավորություն պետք է տանք։
Կարծես չլսելով նրա հարցը՝ Իբրահիմը մռայլորեն հարցրեց.
― Նեջիլ, ձեր դուրը գալի՞ս է քաղաքացիական անձանց դեմ կռվելը։
— Դե... Դա զինված ապստամբություն է։
— Դուք չէի՞ք գերադասի, որ մեր ուժը չափեինք կոզակների հետ։
― Անկասկած, պարոն գնդապետ,– պատասխանեց լեյտենանտը պատրաստակամությամբ։– Եվ մենք նրանց փախուստի կմատնեինք։
Իբրահիմը միշտ հպարտությամբ երանգավորված երջանկության զգացում էր ապրում, երբ ձի հեծած առաջնորդում էր իր վարժեցրած գունդը, որը նա ընտրյալ էր համարում։ Սակայն այս հանձնարարությունը հակասում էր իր սկզբունքներին ու գաղափարներին, որոնք ինքը պաշտպանել էր մի քանի տարի առաջ որպես Իթթիհատի գործուն անդամ։ Զուտ ռազմական տեսակետից դա ուժի և ռեսուրսների անիմաստ վատնում էր։ Երկիրը զրկվում էր հայերի բանիմացությունից շատ կարևոր և բազմաթիվ ասպարեզներում։ Վարդանի ձերբակալությունը անդադար տանջում էր նրան։ Ինքը ոչինչ չէր կարող անել ընկերոջ համար։ Ինքը Սվասից կբացակայեր առնվազն մեկ, միգուցե և երկու շաբաթ։ Իր վերադարձի պահին Վարդանը կարող էր արդեն կախաղան հանված լինել։
Սարի ստորոտին հեղեղատում մի փոքր կեչուտ էր երևում։ Իբրահիմն այն ցույց տվեց լեյտենանտին.
— Մենք այնտեղ դադար կառնենք։ Երկու... ոչ, երեք ժամ։
Последний раз редактировалось Lusine1101 27 апр 2017, 20:25, всего редактировалось 9 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#8  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 13:18

Մաս 30


Բանտախցի տասներեք բանտարկյալներից և ոչ մեկը այլևս ուշադրություն չէր դարձնում մեխի խզզոցին։ Սարգիս Զորյանն այդ մեխը գտել էր բակում, ուր իրենք օրը մեկ ժամ զբոսնում էին։ Այդ մեխով նա պատի վրա փորագրել էր բազմաթիվ խաչեր, իսկ դրանց տակ հայերեն ու թուրքերեն մի նախադասություն էր գրել. «Այստեղ անմեղ մարդիկ սպասել են մահվան, որին նրանք դատապարտվել են իրենց ազգության, լեզվի ու հավատքի համար»։ Եվ նա համբերատար փորագրում էր բոլոր ձերբակալված հայերի լրիվ անունները։ Առավոտից երեկո նա կլանված այդ գործով էր զբաղվում, քանի որ վախենում էր, որ իր հերթը կարող էր գալ աշխատանքն ավարտելուց առաջ։
― Սարգիս, մի քիչ դադար տուր,– ասաց Վարդանը, դեպի լուսամուտը գնալով։– Լսի՛ր։
Ուսուցիչը դադար տվեց։ Խաղաթուղթ խաղացող չորս տղամարդիկ անշարժացան, իսկ նրանք, ովքեր պառկած էին իրենց ծղոտյա ներքնակների վրա, նստեցին։ Նրանք լսեցին հեռավոր մի որոտ։
― Ամպրոպ է,– ասաց տղամարդկանցից մեկը։– Ի դեպ, Երկինքը մթնել է։
Սարգիս Զորյանը մեխը գրպանը դրեց ու մոտեցավ Վարդանին։
― Ոչ, սա փոթորիկ չէ։
Վարդանը նրան հրեց պատի մոտ.
― Կռացիր, որպեսզի ես ուսերիդ բարձրանամ։
Նա կանգնեց Սարգսի ուսերին և հասավ առաստաղի տակ գտնվող ճաղապատ լուսամատին, կախվեց ճաղերից ուսուցչին իր քաշի մի մասից ազատելու համար։ Լուսամուտը դեպի արևելք էր նայում, և նա տեսավ բլուրը, ուր գտնվում էր իր տունը։
Սաղարթի մեջ թաղված այդ սպիտակ լաքան...
― Ի՞նչ է դա,– հարցրեց անհամբեր մի ձայն։
Վարդանը ականջը մեկ այս, մեկ այն կողմն էր դարձնում աղմուկի աղբյուրը որոշելու համար։ Նա արձանագրեց, որ այն բոլոր կողմերից էր գալիս։ Անվերջանալի որոտ էր։ Տեղահանությո՜ւն։ Նա գետին ցատկեց։ Բանտակիցները, բացատրություն ակնկալելով, որսում էին նրա յուրաքանչյուր շարժումը։ Նա նետեց չարագուշակ ձայնով.
— Այս երեկո մենք միակ հայերը կլինենք քաղաքում։
Բոլորի գլուխները հակվեցին։ Ոմանք իրենց դեմքը ձեռքերի ափերի մեջ թաքցրեցին։ Մեկը տրտնջաց.
― Ինչո՞ւ ինձ այսօր առավոտյան չկախեցին։
Սարգիս Զորյանը ծնկի իջավ խաչերի առջև, որը նա փորագրել էր պատին, և սկսեց աղոթել։ Երեք տղամարդ նրան մոտեցան։ Մնացածները անշարժ կանգնած լռում էին։ Վարդանը կանգնած մնաց լուսամատի տակ և նայեց նրանց, ում միացել էր նախօրեին՝ իր դատավարությունից հետո։ Նրանք Վարդանին տարօրինակ կերպով հանգիստ թվացին։ Նրանք անտարբերությամբ էին ընդունում մահը և իրենց ժամանակը սպանում էին խաղեր խաղալով և առօրեական զրույցներ վարելով։ Այդ հնազանդությունը նա նկատել էր նաև առավոտյան բակում հանդիպած այլ բանտարկյալների վարքագծում։
Մինչդեռ ամեն օր պահակները նրանց թվից պատահական երեսուն կամ քառասուն մարդ էին ընտրում և տանում էին կառափնարան։ Վարդանը կասկածում էր, որ իր բախտակիցների հանդարտությունը ընդամենը դիմակ էր, միջոց՝ կատարյալ հուսահատության գիրկը չգահավիժելու համար։ Եվ նրա այդ ենթադրությունը հաստատվում էր նրանց կտրուկ բարոյալքմամբ։ Նրանք համակերպվել էին ճակատագրի հետ, սակայն նրանցից ոչ մեկը չէր կարող համակերպվել այն մտքի հետ, որ իրենց ընտանիքները պետք է տեղահանվեին և ենթարկվեին այն անմարդկային վերաբերմունքին, որն այդքան վառ կերպով նկարագրել էր Շիրակ Թևոնյանը։ Վարդանը նույն վիճակում էր, ինչ նրանք, սակայն կար մի տարբերություն, երբ նա պատկերացնում էր Մարոյին, Թովմասին ու Ազնիվ խանումին Սիրիայի անապատները տանող ճանապարհին, նա ոչ թե ընկճվում էր, այլ համակվում էր այնպիսի ընդվզումով, որ հրաժարվում էր ընդունել մահվան գաղափարը։
Ուսուցիչը ոտքի կանգնեց անզոր տեսքով և անարտահայտիչ ձայնով ասաց.
― Մեր դժբա՜խտ երեխաները... Մեր խե՜ղճ կանայք։
Հանկարծ նա վրդովմունքով համակվեց.
― Մենք հնարավորություն ունեինք խանգարելու դրան։ Պե՛տք էր անել այն, ինչ մեզ առաջարկում էր Շիրակ Թևոնյանը։ Մենք պե՛տք է պաշտպանվեինք։
Մինչ Սարգիսը կխոսեր, ենթադրություններ կաներ, թե ինչպիսին կարող էր լինել Սվասի ինքնապաշտպանությունը, կխարազաներ իր համաքաղաքացիներին անվճռականության համար, Վարդանը մտաբերում էր իր խոսակցությունը Շիրակ Թևոնյանի հետ վրանում։ Նա լռեցրեց Սարգսին.
― Անցյալը փոխել հնարավոր չէ։ Յուրաքանչյուրը վարվել է այնպես, ինչպես ճիշտ է համարել։ Դու չպետք է հանդիմանես որևէ մեկին, ինչպես նաև ինքդ քեզ։
Ուսուցիչը հանդարտվեց։ Վարդանն իրավացի էր։ Ափսոսանքն անիմաստ էր։ Գիտակցելով, որ սարկավագի իր կոչումը պարտավորեցնում էր հավատքի վկայություն ներկայացնել, նա փոխեց խոսակցության տոնայնությունը.
― Աստված մեզ կմիավորի իր գրկում։ Բարեկամներ, պատմությունը կպահպանի...
Վարդանը, վրդովվելով նրա հլությունից, ընդհատեց նրան.
― Պատմությո՞ւն։ Ո՞ւմ է պետք այդ պատմությունը։
― Մայոր Վարդան,– բացականչեց ուսուցիչը,– ես կարծում էի, որ քեզ պես մարդը...
― Դու ուզում ես, որ մենք կառափնարան գնանք շարականներ երգելո՞վ։
Վարդանը դարձավ դեպի մյուսները, որոնք հետաքրքրությամբ հետևում էին խոսակցությանը.
― Դուք դա՞ եք ուզում։
Տղամարդկանցից մեկը, որը քորում էր ոջլոտ գլուխը, փնթփնթաց.
― Իսկ ուրիշ էլ ի՞նչ կարող ենք անել։
― Փախուստի փորձ կատարել,– պատասխանեց Վարդանը։
― Սկզբում մենք խոսում էինք դրա մասին,– ասաց անբռնազբոս ձայնով մի երիտասարդ։– Անհնարին է։ Պատերը քարից են, ճաղերը հաստ, բոլոր ելքերը պահպանվում են։
Վարդանն այդ ամենը շատ լավ գիտեր, քանի որ նախորդ տարի նա այցելել էր բանտը, երբ բանտարկյալները դիզենտերիայով էին հիվանդացել։
― Համաձայն եմ, անհատական փախուստը փաստորեն անհնար է։ Սակայն խմբակայինը այլ բան է։
Տղամարդիկ հավաքվեցին նրա դիմաց։ Նրանք, ովքեր դեռ պառկած էին, նստեցին։ Մազակալած դեմքերով, կեղտոտ ու ցնցոտիների մեջ փաթաթված այդ մարդիկ նման չէին հարուստ առևտրականների կամ խաղաղ արհեստավորների։ Նրանք ավելի շուտ նման էին մարդասպանների մի խմբի, որոնք պատրաստ էին ամեն ինչի, հատկապես որ Վարդանի խոսքերից հետո նրանց բոլորի աչքերը վառվում էին։
― Բացատրիր,― ասաց Սարգիսը, որի հետաքրքրասիրությունն արթնացել էր։
― Այս առավոտ, երբ մենք բակում էինք, երկաթյա դարպասը մի քանի րոպեով բացվեց։ Դուք նկատե՞լ եք, այդպես հաճա՞խ է լինում։
― Դա առնվազն մեկ անգամ էլ է պատահել այս չորս օրվա ընթացքում,― պատասխանեց բանտարկյալներից մեկը։
― Ահա, հաջորդ անգամ մենք կհարձակվենք դարպասի վրա ու դուրս կգանք։
― Պա՛հ,– հիասթափված ձայնով բացականչեց այն բանտարկյալը, որը գլուխն էր քորում։– Իսկ պահակներին ի՞նչ ես անելու։
― Ես հաշվեցի, չորս պահակ կար դարպասի այն կողմում, իսկ պատի վրա ինն էին։
― Դու մոռացար բակի անկյունում տեղակայված գնդացիրը սպասարկող երկու զինվորներին։
― Ես նրանց տեսել եմ,– պատասխանեց Վարդանը բարկացած։– Համաձայն եմ՝ տասնչորս պահակ կա ու մի գնդացիր։ Այդուհանդերձ...
― Գումարած մի քսան ոստիկան, որոնք նարդի են խաղում պահակատանը։
Վարդանը ձայնը բարձրացրեց.
― Ինձ մի՛ ընդհատեք։
Նա իսկույն հանգստացավ։
― Ինձ թվաց, որ զբոսանքի ժամանակ բակում մենք մոտ երեք հարյուր հոգի էինք։ Երբ բոլորս միասին դուրս կխուժենք, պահակները կրակ կբացեն։ Սակայն նրանք շատ չեն, ու անսպասելիության հանգամանքը մեր օգտին կլինի։ Մեծամասնությանը կհաջողվի փախչել։ Մինչ պահակատան ոստիկանները հասցնեն հասկանալ, թե ինչ է կատարվել, մենք արդեն փողոցում կլինենք։ Այնտեղ կցրվենք ու յուրաքանչյուրը իր գլխի ճարը կտեսնի։
Տղամարդիկ անվստահ միմյանց էին նայում։ Սարգիսը հարցրեց.
― Քանի՞ հոգի կենդանի կմնա, ի՞նչ ես կարծում։
― Չգիտեմ։ Սակայն, եթե նույնիսկ տասը փրկվեն, ապա արժե փորձել։ Մի մոռացեք, որ բոլորս կախաղան ենք հանվելու։ Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա ես պարանին գնդակն եմ գերադասում։
Այս փաստարկը նրանց մտածելու առիթ տվեց։ Մեկը հարցրեց.
― Փախչելուց հետո ի՞նչ ենք անելու։ Քաղաքը լի է զինվորներով։
― Դուք բոլորդ շատ լավ գիտեք քաղաքի փողոցներն ու նրբանցքները։ Եթե հաշվի առնենք մեր հայրենակիցների կողմից լքված տները, խանութներն ու պահեստները, ապա թաքստոցների պակաս չի զգացվի։ Գիշերն ընկնելուն պես դուք գնում եք դեպի սարերը և... Աստծու ողորմածությանն եք ապավինում։
Սարգիսը հետ ու առաջ էր քայլում բանտախցում և այտերն էր շփում.
― Փաստ է, որ մենք կորցնելու բան չունենք։
Մնացածները ևս քննարկեցին առաջարկը և շուտով եկան նույն եզրակացության։ Վարդանն ավելացրեց.
― Վաղը զբոսանքի ժամանակ իմաց տվեք մնացածներին։ Եվ երբ ներկայանա առաջին իսկ հնարավորությունը... Որքան շատ սպասենք, այնքան քիչ կլինեն նրանք, ովքեր մի փոքր հույս կունենան փրկվելու։
― Իսկ մնացածները կհամաձայնե՞ն։
― Դուք պետք է նրանց համոզեք։
― Իսկ եթե վերջին պահին մարդիկ վախենա՞ն և դեպի դուռը վազող մարդկանց խումբը փոքր լինի՞։
― Դա էլ է հնարավոր,– համաձայնեց Վարդանը։– Անհնարին է ամեն ինչ կանխատեսել։
Դրանից հետո նրանց համար ժամանակը երկար էր ձգվում։ Յուրաքանչյուրը կարծում էր, որ փրկվելու իր հնարավորություններն ավելի էին, քան մյուսներինը, և հույս ուներ, որ մինչև փախուստի փորձը իրեն կախաղան չէին հանի։ Վարդանը պառկեց ու աչքերը փակեց։ Նա մտքում գծում էր շրջակայքի քարտեզը։ Նա ջանում էր հիշել փողոցների ու տների ամենաաննշան մանրամասները, ընտրել հնարավոր մի քանի ուղերթ։ Պետք է խուսափեր մնացած փախստականների ընկերակցությունից, որպեսզի իրեն հեշտ չգտնեին։ Այս ծրագրերը նրան հնարավորություն էին տալիս շատ չմտածել կնոջ և որդու մասին։

Մաս 31


Մարոն իր սայլը կանգնեցրեց Արմենի սայլից հետո։ Նա ձիավարելու կոշիկներ էր հագել և ոտքերը սայլի եզրին հենած պինդ բռնել էր երասանը։ Շատ շուտով նա նկատեց, որ դա ավելորդ էր, քանի որ եզը խոնարհ հետևում էր իրենցից առաջ ընթացող սայլին։
Արաքսին շրջվեց Ազնիվ խանումի հետ զրուցելու համար, սակայն անիվների ճռռոցը անհնարին էր դարձնում ցանկացած խոսակցություն։ Եվ բացի դրանից, իրենց ասելիքը հասկանալու համար հերիք էր նույնիսկ մեկ հայացքը։ Միմյանց լուռ ողջունելուց հետո յուրաքանչյուրը խորասուզվեց իր աղոթքի մեջ։
Նման լռություն էր տիրում նաև մնացած սայլերում։ Բոլորի դեմքերը տխուր էին, աչքերն արցունքից կարմրած։ Նույնիսկ երեխաները լռում էին՝ լայն բացելով տագնապով լի աչքերը։ Միայն ամենափոքր երեխաներն էին, որ ուրախ ճռվողում էին։ Սայլերում տղամարդ գրեթե չկար, միայն շատ ծեր տղամարդիկ և մինչև տասնչորս տարեկան տղաներ։ Կանանցից քչերն էին մտածել դեմքը ծածկելու մասին, և Ազնիվ խանումը դա անզգուշություն համարեց։
Հայկական թաղի ստորին մասը առաջինն էր դատարկվել և երբ բարձր քաղաքի տեղահանվողները անցնում էին թաղի ստորին մասով, նրանք տեսան, թե ինչպես էին գյուղացիները, չքավորներն ու նույնիսկ ոստիկանները տենդագին թալանում լքված տները։ Մարոն մտածեց, որ նույն ճակատագրին էր արժանանալու իր սեփական տունը և որ դռներին ու լուսամուտներին ամրացված տախտակները ոչինչ չէին փոխելու։ Ինչ վերաբերում է խանութներին, ապա դրանք կանոնավոր կերպով էին թալանվում, զինվորները սպաների ղեկավարությամբ ապրանքը բարձում էին արաբաների մեջ։
Շուկայի հրապարակում մարդիկ, խիտ ցանկապատ կազմելով, շարվել էին ճանապարհի երկու կողմերում, իսկ տեղահանվողները շարժվում էին մարդկային այդ միջանցքով։ Շրջիկ վաճառականները բարձրաձայն ջուր, հյութեր, միրգ ու քաղցրավենիք էին առաջարկում հետաքրքրասերներին։ Ներկաներից շատերը բռունցք էին թափ տալիս և հայհոյանքների տարափ էին թափում տեղահանվողների վրա, խոստանալով հաշվեհարդար տեսնել այն հայերի հետ, որոնք իրենց ձեռքը կընկնեին։ Միայն ոստիկանների ներկայությունն էր, որ խանգարում էր նրանց գործի անցնելու, իսկ երբեմն էլ որևէ երիտասարդ պայուսակ կամ զամբյուղ էր փախցնում տեղահանվողներից և միանում էր անդեմ ամբոխին, որը նրան ողջունում էր ուռաներով։ Խորքում վաճառականները հետևում էին իրենց վաճառասեղաններին։ Նրանց մեծ մասը մտահոգ տեսք ուներ։ Տեղահանվողների մեջ նրանք տեսնում էին հաճախորդների և իրենց հաշիվ էին տալիս, որ առևտուրը տուժելու էր այդ տեղահանումից։
Կավալ թաղը տարբերվում էր շուկայի հրապարակից։ Քողերով ծածկված մահմեդական կանայք իրենց լուսամուտներից դիտում էին այդ ելքը և նրանց հայացքներում կարեկցանք էր նշմարվում։ Նրանք հասկանում էին, թե ինչ էր նշանակում օջախ կորցնելը, փաստորեն ամեն ինչ կորցնելը։ Կիսամերկ երեխաները, որոնք սովորաբար իրենց վազվզոցով ու ծիծաղով կյանք էին հաղորդում փողոցին, անշարժ կանգնած էին դռների դիմաց և վախեցած նայում էին սայլերում նստած երեխաներին ու մտածում էին, թե արդյոք ի՞նչ հանցագործություն պետք է գործած լինեին նրանց ծնողները, որ նրանց բոլորին այդպես քշեին քաղաքից։
Ժամանակ առ ժամանակ Արմենը սրտապնդող նշաններ էր անում Ազնիվ խանումի ընտանիքին։ Մարոն, աչքերը կկոցած, նայում էր եզան մկանոտ պարանոցին, նա մտածում էր Վարդանի մասին։ Ինքը հեռանում էր նրանից, և այդ բանը զգում էր իր ողջ էությամբ։ Ինչ-որ բեռ ջախջախում էր նրան, օդը չէր հերիքում։ Նա այնպիսի զգացում ուներ, որ իր ներսում ինչ-որ բան պատռվում էր, որ անիվի յուրաքանչյուր պտույտն իրեն սպանում էր։ Նա մատի վրա դարձնում էր իր ամուսնական մատանին և չնկատեց, թե ինչպես շարժվելով պարսպի ավերակների մոտով, անցան կամուրջը։
Թովմասը ոտքի կանգնեց՝ դժվարությամբ պահպանելով հավասարակշռությունը մի կույտ վերմակների վրա։ Իրենցից առաջ մինչև հորիզոն ձգվում էր մի շարասյուն, որի երկայնքով գնում և գալիս էին ձիավորները։ Երեխան երբեք այդքան մարդ չէր տեսել։ Նրանք բազում էին, և նրանց սայլերը փոշի էին բարձրացնում, որը կախված էր մնում անշարժ օդում։ Նա հետ նայեց և տեսավ, թե ինչպես է քաղաքից դուրս հոսում մարդկային անսպառ գետը։
Արևմուտքում սև ամպեր էին կուտակվում։ Դրանք հսկայական լեռնաշղթա էին կազմում իսկականի վերևում, որն անհայտանում էր գորշ մառախուղի մեջ։ Երկինքն արագորեն մթնում էր։ Չնայած բառաչին, սմբակների դոփյունին ու անիվների աղմուկին, լսվեց քամու սուլոցը։ Բարդիները ճկվեցին ու դաշտավայրն ավլելով, ավազի փոթորիկ բարձրացավ։
― Փոթորիկ,– փնթփնթաց Ազնիվ խանումը,– մենակ սա էր պակասում։
Նա միացավ Թովմասին և դժվարությամբ հաստ պաստառով ծածկեց իրենց իրերը։
― Տակը մտիր,– ասաց նա թոռանը։
Քամին, իր հետ բերելով ավազի հատիկներ, որոնք ճանկռտում էին մաշկը, իրենց հասավ։ Մարոն գլուխը կախեց և դեմքը ծածկեց սև չարսավով, բաց թողնելով միայն աչքերը։ Օդը սառեց, և հորդ անձրև տեղաց։ Քսան քայլի վրա ոչինչ չէր երևում։ Եզները հրաժարվում էին առաջ շարժվել։
― Ճանապարհորդությունը վատ է սկսվում,― արձանագրեց Ազնիվ խանումը։
Մարոն գերադասեց չպատասխանել։ Եթե միայն անձրևը լինե՜ր։ Քսան րոպե անց փոթորիկը նույնքան հանկարծ հանդարտվեց, որքան սկսվել էր։ Ամպերը դեպի արևելք շարժվեցին, ու քամին դադարեց։ Երկինքը դարձյալ կապույտ էր, անամպ, իսկ արևն սկսեց գոլորշիացնել խոնավությունը։ Արտերը գոլորշու շղարշի մեջ էին։ Եզների սմբակները թաղվում էին ճանապարհին գոյացած ցեխի մեջ, իսկ անիվները խորը ակոսներ էին թողնում։
Կես ժամ անց անձրևի հետքն անգամ չկար։ Հողից ջերմության ալիքներ էին բարձրանում, օդը տատանվում էր, շրջակայքը հստակ չէր երևում, իսկ հորիզոնը լողում էր։ Կանաչ ու դեղին դաշտերը, ուր աշխատում էին գյուղացիները, ծառերի շարքերը, արտերի եզրերին մեկուսի կանգնած տները, հեռացող քաղաքը, դեղին սարերը,― այս ամենը անիրական էր թվում։ Միակ իրական բանը սայլի ցնցումներն էին և բերանը լցվող ու կոկորդն այրող փոշու տտիպ համը։
Սվասից ութ կիլոմետր դեպի հարավ քարավանը դադար առավ դաշտավայրում։ Ոստիկանները հրամայեցին ճամբարել գիշերվա համար, չնայած մութը դեռ չէր ընկել։ Երկար ժամանակ կատարյալ խառնաշփոթ էր տիրում։ Յուրաքանչյուրն ուզում էր միանալ իր ազգականներին կամ բարեկամներին, և այդ պատճառով խցանումներ էին գոյանում։ Ոստիկանները բղավում էին և մտրակներն էին թափահարում։ Կամաց-կամաց ճամբարը կազմակերպվեց։ Արմենն ու Մարոն իրենց սայլերը միմյանց նկատմամբ անկյան տակ կանգնեցրեցրին, և դա մտերմիկ մթնոլորտ ստեղծեց։ Եզների ոտքերը կապ գցեցին և թողեցին, որ արածեն սայլերի մոտ։
― Հարկավոր է նրանց ջուր տալ,– ասաց Արմենը բերանն օղիով ողողելով և այն կուլ տալով։
― Ես լիքը տիկ ունեմ,– ասաց Ազնիվ խանումը։
― Ջուրը խնայեք, երբեք չգիտես, թե ինչ կլինի։ Կարծում եմ, այստեղ պետք է որ ջրհոր լինի, գնամ տեսնեմ։
― Կարո՞ղ եմ ձեզ ուղեկցել, կնքահայր,– հարցրեց Թովմասը, որը տղամարդու ներկայության կարիք էր զգում։
Արմենը կռահեց, որ երեխան իրեն ավելի ապահով էր զգում իր ներկայությամբ։
― Արի, դու ինձ կօգնես։ Նրանք գնացին՝ հետները տանելով երկու պղնձյա դույլ։
― Մենք պաստառը կձգենք սայլերի միջև, որպեսզի հով լինի,– ասաց Ազնիվ խանումը։– Մարո՞։
Մարոն, արձանի պես անշարժացած, նայում էր քաղաքին, որը նմանվում էր Թեջիր լեռան ստորոտին իջած միրաժի։ Մայրը ձեռքը դրեց նրա ուսին։ Մարոն ցնցվեց, իսկ Ազնիվ խանումն ասաց ջերմ ձայնով.
― Մի՛ անհանզստացիր նրա համար։ Նա ճարպիկ տղամարդ է։
― Եթե իմանայիր, թե որքան եմ աղոթել և դեռ շարունակում եմ աղոթել նրա համար,– ավելացրեց Արաքսին նրան մխիթարելու համար։
Ազնիվ խանումը գրկեց Մարոյին և ասաց նրա ականջին.
― Ողջամիտ եղիր...
Ողջամի՜տ։ Մարոն գիտեր, որ իր էության մի մասը երբեք «ողջամիտ» չէր լինելու և չէր համաձայնելու ընդունել, որ կյանքը կարող էր իրեն բաժանել Վարդանից։ Ինչպե՞ս կարող էր ողջամիտ լինել, երբ իրենից խլում էին իր ամենաթանկ բանը։ Ինչ իմաստ կարող էր ունենալ իր կյանքը հեռու այն տղամարդուց, որին նա նվիրել էր իր ողջ էությունը։ Նրա ստամոքսը կծկվեց, արյունը զարկվում էր քունքերին, նա ճչալու ցանկության ուներ։
― Մարո՛,– կրկնեց մայրը։
Մարոն չպատասխանեց։ Շրթունքները կծելով՝ նա մորն օգնեց պաստառը քաշել սայլերի միջև։ Ամենաչնչին շարժումը նրանից մեծ ջանք էր պահանջում։
Արաքսին պարան էր անցկացնում պաստառի անցքերի մեջ։ Նա ուզեց լավատես թվալ.
― Արագիլը միշտ իր բույնն է վերադառնում։
Ազնիվ խանումը, ինչպես և Մարոն, հոնքերը կիտեցին։ Իրենց կտրի բույնն այս գարուն դատարկ էր մնացել։ Արաքսին տեսավ, որ իր խոսքերը ցանկալի արդյունքի չբերեցին, սակայն նա չդադարեց ասացվածքներով խոսել։
― Չար բախտը պետք է բարի սրտով դիմավորել։
― Հեշտ է ասել,– պատասխանեց Մարոն սրտնեղած։
Ազնիվ խանումր լրացրեց Արաքսիի խոսքերը.
― Այո, մեզ պատուհասած դժբախտությունից պետք է դուրս գալ նվազագույն կորուստներով։ Եվ ապրել ներկայով։
― Եվ միմյանց օգնել դժբախտության մեջ,– ավելացրեց Արմենի կինը։
Մարոն սիրով լի աչքերով նայեց ծեր կանանց։ Նա չկարողացավ իրեն զսպել և տխուր ժպտաց։
― Մի վախեցեք, ես բեռ չեմ դառնա ձեզ համար։

Թովմասն ու կնքահայրը վերադարձան երկու լիքը դույլ բերելով։ Արմենը ոչինչ չասաց, սակայն նրա պարանոցի ջլերը լարված էին, և ճակատի երակը պրկվել էր։ Արաքսին զայրույթի նշաններ նկատեց ամուսնու կեցվածքում։ Նա վերցրեց դույլերը, քանի դեռ Արմենը չէր սկսել ձեռքերը թափ տալ և ջուրը չէր թափել։ Նա իր ֆեսը գետնովը տվեց և տրորեց այն մռնչալով.
― Շան որդիներ։ Առնետի ծնունդ։ Թող իրենց Ալլահը նրանց աքացի տա մինչև վերջին դատաստանը։
― Արմեն,– ասաց Արաքսին։― Դու չպետք է այդպես խոսես սանիկիդ ներկայությամբ։
Թովմասը պաշտպանեց կնքահորը.
― Ոստիկանները չար են։
Արաքսին հանգստացրեց ամուսնուն, և նա բացատրեց իր զայրույթի պատճառը։
― Ոստիկանները պահպանում են ջրհորը, իսկ ջուրը վաճառում են։ Այս շները վաճառում են Տիրոջ ջուրը։ Ի՞նչ է մեզ սպասում հետագայում։
Անասունը գլուխը դեպի ջուրն էր ձգում։ Արաքսին նրանց ցույց տվեց.
― Նախ, նրանց ջուր տուր, այդ դեպքում կոպիտ բառեր չես ասի։
Նախորդ գիշեր Արաքսին չէր կարողացել քնել և, զբաղվելու համար, մորթել և փետրել էր չորս հավ։ Չնայած նա դրանք փաթաթել էր թաց կտորի մեջ, հավերը շոգից կորցրել էին թարմությունը և ևս մեկ օր չէին դիմանա։ Արաքսին երկու հավ տվեց ամուսնուն.
― Տուր որևէ կարիքավոր ընտանիքի։
― Ճիշտ ժամանակին է։ Ես ուզում էի շրջայց կատարել ճամբարում,– ասաց Արմենը՝ մի կապոցից լույս աշխարհ հանելով նավապետի իր գլխարկը։ Նա ուզում էր տեսնել, թե ինչպես էին իր հայրենակիցները տեղավորվել և, բացի դրանից, հույս ուներ նորություններ իմանալ։
Արաքսին վառեց սպիրտայրոցը և հավերը դրեց եփելու։ Ազնիվ խանումը բանջարեղեն մաքրեց աղցանի համար։ Մարոն, Թովմասի օգնությամբ, անկողինները փռեց պաստառի վրա։ Երեխան հոգնածությունից ոտքի վրա չէր մնում, և Մարոն պառկեց նրա կողքին՝ նրան քնեցնելու համար։
Մարդիկ մի կերպ տեղավորվում էին գիշերելու։ Նրանք խմբվել էին, ինչպես մրսկան հոտը։ Հովիվ չկար, միայն պահապան շներ՝ ոստիկաններ կային, որոնք շրջապատել էին ճամբարը փախուստի փորձերը կանխելու նպատակով։ Հաճախ կույր հավատով զինված ծերերը բարոյական նեցուկ էին երիտասարդների համար և հետևում էին ճամբարի կենսագործունեությանը։
Արմենը հանդիպեց Մանվելին՝ կերպասեղենի վաճառականին, որի հետ մոտ յոթ ամիս էր, ինչ սառը հարաբերությունների մեջ էր։ Նրանք վիճել էին իրենց հողամասերը բաժանող ցանկապատի կապակցությամբ։ Որքա՜ն չնչին էր նրանց այսօր թվում այդ վեճը։ Նրանք ավելորդ բառեր չասացին և հաշտվեցին գրկախառնությամբ։ Մանվելը Արմենին օղի հյուրասիրեց, իսկ մյուսը նրան ծխախոտ տվեց ծխամորճի համար։ Նրանք ճանապարհի մի փոքր կտոր միասին գնացին, բարևելով ծանոթներին, մեկին սրտապնդելով, մյուսին խորհուրդ տալով։ Այդ իրավիճակում ամենասովորական նախադասությունները հուզմունքով էին արտաբերվում նույնիսկ իրար գրեթե անծանոթ մարդկանց միջև։

Խոտի վրա փռած սփռոցի վրա հինգ մետաղյա ափսե էր դրված։ Նրանք ծալապատիկ նստեցին սփռոցի շուրջը։
― Ձեռքո՞վ ենք ուտելու,– զարմացավ Թովմասը, որին մայրը ջանացել էր կիրթ վարվեցողություն սովորեցնել։
― Այսուհետ,– պատասխանեց Մարոն,– մենք այլ կյանքով ենք ապրելու։
Նա մի պահ լռեց՝ փնտրելով այնպիսի օրինակներ, որոնք չէին վախեցնի երեխային։
― Մենք, անկասկած, չենք կարողանա լողանալ այնքան հաճախ, որքան անհրաժեշտ է։ Ոչ էլ կկարողանանք հաճախ փոխել մեր հագուստը։ Սակայն սա ժամանակավոր բան է։ Հետո ամեն ինչ կլինի այնպես, ինչպես առաջ էր։
― Ինչի՞ց հետո, մայրիկ։
Միսը թռավ Մարոյի կատիկը և նա այն թքեց ափի մեջ։ Ինչի՞ց հետո։ Ի՞նչ պատասխանել այս հարցին, ուր շոշափվում էր իրենց բոլորի ապագայի հարցը։ Մեծերը շփոթված միմյանց նայեցին։
Արմենը դանակի ծայրով մաքրեց ատամները և, դանակը խրելով հողի մեջ, ասաց.
― Գիտես, հոգիս, այն ամենը, ինչ կատարվում է մեզ հետ, նման է նավարկության։ Դու գիտես, թե երբ ես ծով դուրս գալու, սակայն երբեք չգիտես, թե երբ կհանգրվանես մյուս նավահանգստում։ Դա կախված է հոսանքներից, քամիների ուղղությունից։ Դու չգիտես նաև՝ փոթորիկ լինելո՞ւ է, թե ոչ, հանդիպելո՞ւ ես դու ծովահենների, թե ոչ։ Հենց այդ պատճառով է, որ միշտ պետք է խնայել մթերքն ու ջուրը։ Մենք պետք է նույն բանն անենք։
Կնքահոր խոսքերը մի քիչ անհասկանալի էին, սակայն երեխան գլխով արեց։ Արմենի ուրվագծած պատկերից նա հասկացավ, որ իրենց ճանապարհորդության մեջ ինչ-որ անհայտ ու անհաստատ բան կար։ Նա ուզեց ցույց տալ, որ ամեն ինչ հասկացել էր.
― Մեր սայլերն իբր նավե՞ր են։
― Որոշ չափով, այո։
Մարոն երախտագիտությամբ ժպտաց Արմենին։ Նա հպվեց որդու թևին.
― Դու երազում էիր նավարկել նավապետ Արմենի հետ։ Ահա և հնարավորություն ունես քեզ իսկական նավաստու պես պահել։
― Դու ինձ թույլ կտա՞ս եզը վարել, մայրիկ։
― Այո, երբ ճանապարհը կհեշտանա։
Նրանք շարունակեցին ուտել՝ իրար դիմելով միայն անհրաժեշտության դեպքում։ Ի դեպ, ճամբարը զարմանալիորեն հանդարտ էր, չնայած կազմված էր հազարավոր մարդկանցից։ Նույնիսկ ճամբարի զբաղեցրած տարածքը՝ մի քանի տասնյակ հեկտար, որի վրա բարձրանում էր խարույկների ծուխը, ստիպում էր տեղահանվածներին գիտակցելու իրենց պատուհասած դժբախտության չափը։ Դա մի քաղաք էր, որը տեղափոխել էին բաց դաշտ։ Քանի՞ այդպիսի քաղաք կար այդ երեկո Անատոլիայի տարածքում։ Ո՞ր երկիրը այդքան մեծ կլիներ մի ամբողջ ժողովուրդ ընդունելու համար։ Այժմ, երբ մեկնելու պահն անցել էր, մարդիկ սկսել էին գիտակցել, թե ինչ էր իրենց հետ պատահել։
Արևը թեթևակիորեն կարմրեց հորիզոնի ատամնավոր գծի հետևն անցնելուց առաջ։
Արաքսին նկատել էր, որ իր ամուսինը գրգռված էր և որ նա փորձում էր հնարավորինս թաքցնել այդ ոգևորությունը, որը նրան համակել էր Մանվելին հանդիպելուց հետո։
― Ի՞նչ ես իմացել,–― հարցրեց նա ամուսնուն։
― Ոչ մի կարևոր բան,– պատասխանեց նա, Թովմասի կողմը կզակով նշան անելով։

Երբ երեխան քնեց սայլերի միջև քաշած ծածկի տակ, մեծերը հեռացան իրենց թեյի բաժակներով։ Շոգից հետո էլ հիմա մոծակները նրանց դադար չէին տալիս։ Բարեբախտաբար Ազնիվ խանումը մեղրախոտի յուղ ուներ, որով կարելի էր պաշտպանվել նրանց խայթոցներից։ Արմենը կանանց հաղորդեց այն նորությունները, որոնք պտտվում էին ճամբարում։ Նրանք կանգ էին առել քաղաքին այդքան մոտ, որովհետև սպասում էին շրջակայքի գյուղերից տեղահանված բնակչությանը։
― Քաղաքում խուզարկություններ են իրականացվում։ Նրանք հայտնաբերել էին դատարկ տներ և կասկածում են, որ դրանց բնակիչները թաքնվել են իրենց թուրք բարեկամների մոտ։
― Ի՞նչ տրամադրություն է տիրում ճամբարում,― հարցրեց Ազնիվ խանումը
― Լարված։ Բոլորը վատթարագույնին են սպասում։ Մեր պահապաններից շատերը իրականում ոստիկաններ չեն, այլ նախկին հանցագործներ, որոնց համազգեստ են հագցրել։ Իսկ մենք ընդամենը կանանց, ծերերի և երեխաների խումբ ենք։ Քարտերը նրանց ձեռքում են։ Սակայն նրանք չգիտեն...
Նա կանանց նշան արեց մոտ գալու և ասաց ձայնն իջեցնելով.
― Մենք վաղն անցնելու ենք Սուրբ Հուդա վանքի մոտով։ Այն լքված է։ Դեռևս երկու շաբաթ առաջ վանականներին մորթել են։ Ֆիդայիները ու Սվասի երիտասարդները այնտեղ դարան են մտնելու և հարձակվելու են մեր պահակախմբի վրա։
Կանայք զարմացած էին։ Ազնիվ խանումը չէր հավատում.
― Ասեկոսեներ են։
― Ոչ, ոչ։ Սարգիս Զորյանի ավագ որդին, որը միացել էր կամավորներին, զգուշացրել է մորը։
― Իսկ մերոնք կարո՞ղ են հաղթել,― հարցրեց Մարոն հետաքրքրված։
Արմենը անվստահ դեմք ընդունեց.
― Ես չգիտեմ։ Ավելի լավ կլինի չսպասել ընդհարման ավարտին, այլ փախչել։ Խառնաշփոթ կլինի, և մենք դրանից կօգտվենք։
― Դա շատ վտանգավոր է,– հակաճառեց Ազնիվ խանումը։
Արաքսին համամիտ էր նրա հետ։ Մարոն, հակառակը, գտնում էր, որ պետք չէր առիթը բաց թողնել։
― Այո, դա վտանգավոր է,– համաձայնեց Արմենը։– Սակայն հաշվի առնելով, թե ինչ է մեզ սպասում...
― Ոստիկանները մեզ կսպանեն նապաստակների պես,– սարսափեց Արաքսին։
― Նրանք զբաղված կլինեն կամավորներից պաշտպանվելով։
Դա Արաքսուն չհանգստացրեց։ Արմենը շոյեց նրա թիկունքը։
― Կինս, մենք ընտրություն չունենք։ Նա գիտեր, որ այդ փորձությունն անհաղթահարելի էր Արաքսու համար։ Նրա այտուցված ոտքերը և թույլ սիրտը հնարավորություն չէին տալիս վազելու։ Նա գիտեր նաև, որ ինքն Արաքսուն չէր լքի։ Ազնիվ խանո՞ւմը։ Նա նույնպես ի վիճակի չէր փախչելու։ Դե, ինչ արած։ Պետք էր մտածել միայն Թովմասի ու Մարոյի մասին։ Մարոն ուժեղ էր ու ճարպիկ, նա ճանաչում էր այդ շրջանը, քանի որ ոտքի տակ էր տվել Վարդանի հետ։
― Ինչպե՞ս ենք կազմակերպելու,― հարցրեց Մարոն։
― Հենց որ փոխհրաձգությունը հասնի գագաթնակետին, ես քեզ նշան կանեմ։ Փախեք դեպի սարերը։ Յուրաքանչյուրի համար մի պարկ ուտելիք պատրաստեք, ոչ ավել։ Կարևորը փախչելն է, հետո մի բան կհնարենք։
Մարոն, ոգևորվելով, մտքում ծրագրեր էր կազմում։ Նա եզրակացրեց, կարծես, իր համար.
― Այստեղ շատ քարանձավներ և այրեր կան, լքված փարախներ։ Իսկ գիշերները ճամփա կտրելով մենք կարող ենք հասնել Զեյնաբի ու Ջամիլայի գյուղը։
Նա արդեն պատկերացնում էր, թե ինչպես ինքը Սվաս կվերադառնար, երբ այնտեղ ամեն ինչ կխաղաղվեր։ Իբրահիմ Ալիզադեն իրեն կօգներ գտնել Վարդանին։ Բայց եթե իր ամուսինը... Ո՛չ, նա հրաժարվում էր դիտարկել այդ հնարավորությունը։ Ամեն գործ իր ժամանակն ուներ։ Նախ պետք էր թողնել շարասյունը։
Արաքսին սարսափած տեսք ուներ։ Արմենը դեմքը մոտեցրեց կնոջ դեմքին և նայեց ուղիղ նրա աչքերին։ Նա ուշադիր հայացքով էր նայում, ուր կինը նշմարեց սեր և ջերմություն։ Եվ նա հիշեց, որ պայմանավորվել էին իրենց զոհաբերել հանուն երիտասարդների։ Ուրեմն պահը եկե՞լ էր։ Այդքան շո՞ւտ։
Արմենը շշնջաց հուզված, սակայն վճռական ձայնով.
― Մենք միասին կլինենք... մինչև վերջ։
Այդ խոստումը բավական էր Արաքսու համար։ Ազնիվ խանումը, որը նրանց կողքին էր, հասկացավ, թե ինչ տեղի ունեցավ ամուսինների միջև։ Իհարկե՛։ Արաքսին դժվարությամբ է քայլում։ Իսկ ի՞նքը։ Կկարողանա՞ր արդյոք հետևել իր դստերն ու թոռանը լեռնային արահետներով։ Մարոն պետք է այնքան վճռական լիներ, որ շարունակեր ճանապարհը առանց իրեն։
― Մենք կանենք այն, ինչ դու առաջարկում ես, Արմեն,― ասաց Ազնիվ խանումը։– Բայց եթե մեկն ուժասպառ ընկնի, ապա մնացածները չպետք է կանգ առնեն նրա պատճառով։
― Բնականաբար,– հաստատեց Արմենը։– Արաքսին էլ ինձ հետ համամիտ է։
Մարոն ապշեց։ Շլանալով Սվասի մերձակայքում մնալու գաղափարով՝ նա բոլորովին չէր մտածել Ազնիվ խանումի և Արաքսու հնարավորությունների մասին։ Մնացածները շրջվեցին նրա կողմը, սպասելով նրա վճռին։ Անհնար էր, որ Մարոն չհոգար մոր մասին, սակայն խուսափելով վիճաբանությունից, նա ընդունեց այդ պայմանը։
Նրանք նոր էին պառկել ծածկի տակ, երբ ջահերով զինված ոստիկանները ներխուժեցին ճամբար։ Լաց ու կոծ լսվեց։ Ոստիկանները ձերբակալում էին իրենց ընտանիքներին ուղեկցող մի քանի տղամարդկանց, նույնիսկ դեռահասներին։ Կրակոց լսվեց, որին հետևեց մի կնոջ հեծկլտոցը, նրա ամուսնուն սպանել էին։ Մի ջահ էր մոտենում։ Արմենը վեր կացավ, ասելով.
― Չշարժվեք, քնած ձևացեք։
Թովմասն իր մոր և տատի միջև էր պառկած։ Մարոն դեմքն արեց նրան, երեխային սեղմեց կրծքին ու դեմքը ծածկեց վերմակով։
Արմենը հանեց գլխարկը, որպեսզի ոստիկանները տեսնեին իր ճերմակ մազերը և չսխալվեին իր տարիքի վերաբերյալ։ Նա կանգնեց ծածկի դիմաց։ Երեք ոստիկան հայտնվեցին։ Մի պահ նա վախեցավ, որ եկել էին հրդեհի կապակցությամբ։ Սակայն նրանցից մեկի գլխին մի մեծ զամբյուղ կար, իսկ մյուսի ձեռքին նավթավառ։ Ամենաերիտասարդը՝ բարձրահասակ և նիհար ոստիկան, երկու հրացան էր տանում։
― Մերհաբա։ Ինչո՞վ կարող եմ օգնել,– հարցրեց Արմենը քաղաքավարի, սակայն վստահ ձայնով։
Նավթավառով ոստիկանը ձեռքը պարզեց.
― Մեզ պետք է վճարես։
― Ինչո՞ւ։
― Որպեսզի ձեզ պահպանենք ճանապարհին։ Ավազակներ կան։
Առանց վիճաբանության, Արմենը գրպանից թղթադրամներ հանեց։ Տասնմեկ լիվր, որոնք ոստիկանը խլեց նրա ձեռքից։
― Մենք գերադասում ենք արծաթյա կամ ոսկյա դրամներ։
Արմենը մեղավոը տեսք ընդունեց.
― Ես աղքատ գյուղացի եմ։
Մինչդեռ իր գործընկերները սայլերն էին խուզարկում, ամենատարեցը գլուխն անցկացրեց ծածկի տակ.
― Տղամարդիկ կա՞ն։
― Միայն ծեր կանայք և մեկ որբ։
― Ջահել աղջիկ չկա՞,– հարցրեց ոստիկանը ծիծաղելով։– Ես հաճույքով գեղեցիկ հայուհի կվայելեի։
― Ոչ։
Ոստիկանն իր հրացանի փողով մի կողմ տարավ Արաքսուն ծածկող վերմակը։ Նույն պահին Ազնիվ խանումը վեր թռավ, կարծես, արթնացած լիներ։ Նա զարմացած ձևացավ.
― Ի՞նչ է պատահել։
― Քնիր,– պատասխանեց Արմենը։– Մեր պահապանները շրջայց են կատարում։
Քանի որ ոստիկանի ընկերները հայտնաբերել էին օղու շշերը, որ Արմենը թաքցրել էր ծղոտի մեջ, նա նրանց միացավ։ Նրանք նաև մի երշիկ տարան և բանջարեղեն։ Արմենը մի քիչ սպասեց, որպեսզի համոզվեր, որ չէին վերադառնալու, և պառկեց քնելու։
Մարոն վախեցել էր։ Բոլոր երիտասարդ տեղահանվածները գայթակղություն էին այս տղամարդկանց համար, որոնք, անկասկած, շաբաթներով զուրկ էին կանանցից։ Ազնիվ խանումը նույն մտահոգությունն ուներ, քանի որ շշնջաց.
― Քողդ չհանես։ Դու պետք է հղի ձևանայիր։
― Դա ինձ կխանգարեր փախուստի ժամանակ։
Ազնիվ խանումը շոշափեց Թովմասին և Մարոյի ափն իր ափի մեջ առավ.
― Հիշո՞ւմ ես։ Երեխա ժամանակ ուզում էիր, որ ձեռքդ բռնեմ քնելիս։
Մարոն համբուրեց մոր մատները։
Դեմ դիմաց պառկած Արմենն ու Արաքսին գիշերվա մի մասը զրուցելով անցկացրեցին։ Նրանք այնքան ցածր էին խոսում, որ միջատների բզզոցը ծածկում էր նրանց ձայնը։

Մաս 32


Շարասյունը տեղից շարժվեց լուսաբացից հետո և մեկ ժամ անց հասավ սարերին։ Այստեղ այն բաժանվեց բազմաթիվ խմբերի՝ յուրաքանչյուրում երեքից չորս հարյուր սայլ, որոնք պետք է տարբեր ուղղություններով շարժվեին։ Արմենն ու Մարոն գտնվում էին շարասյան գլխամասում և կցվեցին այն սայլերին, որոնք պետք է գնային Սուրբ Հուդա վանքի ճանապարհով։
Նրանք շարժվում էին չորացած գետի հունի երկայնքով ձգվող վատ ճանապարհով։ Երեք ժամից հասան առաջին լեռնաճյուղին։ Արևն այրում էր մարդկանց վերևից, իսկ շիկացած ժայռերը արտացոլում էին արևի ճառագայթները։ Եզներն արդեն ուժ չունեին բառաչելու համար։ Նրանք փորձում էին պոչով քշել մեջքներին նստած ճանճերին։ Ճանապարհի շրջադարձից առաջ, որից հետո Հալիսի հովիտն այլևս չէր երևալու, Մարոն վերջին հայացքը նետեց Սվասի վրա՝ սադափե զարդատուփի մեջ դրված սադափե զարդին։ Նրա սիրտը ճմլվեց։ Հետո նա նայեց իր դիմացը ծավալվող, տեղ-տեղ տատասկով և դեղնած խոտի խրձերով պատված լանջերին, քարքարոտ կիրճերին ու մերկ ժայռերին։ Նրա մարմնով դող անցավ։
Ընդամենը կես օր էր անցել, ինչ իրենք ճանապարհ էին ընկել, սակայն ժամանակը ջնջվել էր։ Շոգից տառապող տեղահանվածներին թվում էր, որ ողջ կյանքը ճանապարհորդում էին այդ անապատում։ Ոստիկանները նրանց հանգիստ չէին թողնում և ստիպում էին արագացնել ընթացքը սայլապանների դեմ մտրակ բանեցնելով։ Ոչինչ հնարավոր չէր անել, քանի որ հոգնած եզները ուշադրություն չէին դարձնում ճիպոտների հարվածներին։ Գլուխը կախ նրանք ճանապարհին էին նայում և տեղ էին փնտրում իրենց կճղակները դնելու համար։
Երբ նրանք մագլցում էին զառիթափ մի արահետով, տեղահանվածները խուճապի մատնվեցին։ Մարդիկ նայում էին ճանապարհը երիզող հեղեղատին։ Սայլապանները ոտքի էին կանգնում լավ տեսնելու համար և անմիջապես հետ էին նստում նստարաններին։ Մարոն հետևեց նրանց հայացքներին։ Նա ճչաց։ Նա երբեք այդպիսի սարսափելի բան չէր տեսել։ Դիակնե՜ր։ Մարմինների սար՝ իրար խառնված ոտքեր, ձեռքեր։ Մարմինների կույտ, որը դարձել էր շների ու չախկալների բաժին։ Միայն տղամարդկանց դեմքեր։
― Աստված ի՛մ,― տնքաց Ազնիվ խանումը։
― Թովմասը...– շշնջաց Մարոն մոր ականջին։
Ազնիվ խանումը հասկացավ։ Նա երեխային գիրկն առավ ու նրա ուշադրությունը շեղեց ցույց տալով ուրուրներին, որոնք շրջաններ էին կատարում անամպ երկնքում։
― Դրանք բոլոր կողմերից են գալիս։ Ինչո՞ւ են այստեղ հավաքվում,– հարցրեց Թովմասը։
― Ի՞նչ իմանաս։ Թռչունների մտքով երբեմն զարմանալի բաներ են անցնում։
― Այս թռչուններից վատ հոտ է գալիս,– բողոքեց երեխան քիթը փակելով։
Փտող մարմինների հոտը սրտխառնոց էր առաջացնում։ Լեշ։ Դրանք չէին կարող այն տղամարդիկ լինել, որոնց ձերբակալել էին նախորդ գիշեր։ Բացի դրանից, սրանք այնքա՜ն շատ էին։ Բոլորը ենթադրեցին, որ դա Սվասի այն հայերն էին, որոնցից կազմել էին «աշխատանքային ջոկատները» հինգ օր առաջ։ Կանայք, որոնք բոլոր պատճառներն ունեին ենթադրելու, որ իրենց ամուսինները կամ որդիները այդ մահացածների մեջ էին, աղիողորմ ճիչեր արձակեցին, իսկ արձագանքը բազմապատկեց այդ ճիչերը։ Լուսաբեր այրին, որի երկու որդիներր ձերբակալվել էին, մոտեցավ հեղեղատի եզրին։ Վշտից խելագարվելով, նա ուզում էր իջնել հեղեղատը և գտնել նրանց մարմինները։ Ոստիկաններից մեկը մտրակով հարվածեց նրան, որպեսզի նա շարասյուն վերադառնար։ Կինը կատաղած հարձակվեց նրա վրա։ Պայքարը կարճ տևեց։ Երկրորդ ոստիկանը նրա գլխին խփեց հրացանի կոթով։ Նա ուշագնաց եղավ։ Տղամարդիկ իրար նայեցին և կնոջ մարմինը վիհը նետեցին։
Թովմասն այդ տեսարանին ականատես չեղավ, քանի որ իրենց սայլը խոչընդոտ էր հաղթահարում։ Կամաց-կամաց լաց ու կոծը հանդարտվեց, և հաջորդ ժամվա ընթացքում շարասյունը շարժվում էր քար լռության մեջ։
Վայրէջք սկսվեց։ Արմենը Մարոյին նշան արեց։ Վանքն էր երեում։ Արևի ճառագայթները ոսկեզօծել էին նրա պատերը։ Քարքարոտ լանջին թիկնած, երկու գմբեթով պսակված ուղղանկյուն շենքը վեր էր խոյանում հովտի վրա։ Վանքը շրջապատված էր պարսպով, որի մոտ մի քանի ծառ էր աճում։ Դաշտերը տարիներ շարունակ չէին մշակվել։
Արաքսու կարծիքով իրենք շատ արագ էին շարժվում։ Դրանք իր վերջին րոպեներն էին։ Նա չէր վախենում, միայն անսահման ափսոսանք էր զգում ամուսնուց բաժանվելու համար։ Միայն թե ինքը հեռանար նրանից առաջ, չտեսներ նրա մահը։ Նա գլուխը դրեց Արմենի ուսին և ձեռքը տարավ դեպի նրա կուրծքը՝ բաճկոնի տակ թաքցրած ատրճանակը շոշափելու համար։
― Խոստացիր, որ թույլ չես տա, որ ես երկար տանջվեմ։
Արմենը լուրջ էր։ Նա շոյեց կնոջ այտը առանց պատասխան տալու։ Կատարվելիքի մասին չմտածելու համար Արաքսին մտովի վերադարձավ Սվասի իրենց փոքր տունը։ Նա հատկապես սիրում էր ձմռան երեկոները։ Տանիքի վրայով քամին էր սուրում, ձյունը երբեմն հարվածում էր ապակիներին։ Լամպի լույսի ներքո իրենք դոմինո էին խաղում և փոքր կումերով խմում էին սալորից նրա պատրաստած ըմպելիքը։ Քիչ էին խոսում, սակայն միմյանցից աչք չէին կտրում։ Արմենը գլուխն էր տմբտմբացնում։ Այդ շարժումն անելով նա ցույց էր տալիս, որ ինքը շատ երջանիկ էր։ Այժմ իրենց տունը վերածվել էր մոխրացած ավերակի...
Մարոն զննում էր շրջակայքը և փորձում էր ընտրել այն ուղղությունը, որով պետք է առաջնորդեր յուրայիններին։ Թաքնվելու տեղ քիչ կար։ Հարկավոր էր ընտրել աջ կողմում գտնվող լանջը։ Այն ծածկված էր ժայռաբեկորներով, որոնք որոշ չափով կքողարկեին իրենց փախուստը։ Ինչպե՞ս էր Ազնիվ խանումը հաղթահարելու այդ դժվար ճանապարհը։ Սակայն այլընտրանք չկար։ Մարոն մորը ցույց տվեց այն ճանապարհը, որով իրենք պետք է փախչեին։
― Ես այդ նույն եզրակացությանն էի եկել,– հաստատեց Ազնիվ խանումը։
― Լանջը զառիթափ է։ Դո՞ւ...
― Թովմասի մասին մտածիր, դա քեզ բավական կլինի,― պատասխանեց մայրը կտրուկ կերպով։– Ես գագաթին ձեզնից շուտ կհասնեմ։
― Մենք պետք է խմբված մնանք,– հայտարարեց Մարոն, որին այդ ինքնավստահությունը չէր խաբել։
― Ես քեզ արգելում եմ ինձ սպասել,– ասաց Ազնիվ խանումը խիստ ձայնով։– Երկուսիդ համար թաքստոց կգտնես։ Ես ձեզ կմիանամ թաքստոցում։ Այլապես...
Մարոն ընդդիմացավ.
― Մայրիկ։
― Եթե դու ինձ սիրում ես, ապա կանես այնպես, ինչպես ես եմ քեզ ասում։ Դու պետք է միայն Թովմասի մասին մտածես։ Այս երեխայի մեջ խտացել է քո ու Վարդանի, Հակոբի ու իմ կյանքը։ Եթե նա զոհվի իմ պատճառով, ապա իմ ողջ կյանքը ապարդյուն անցած կլինի։
Մարոն գլուխը կախեց ու լուռ լացեց։ Ազնիվ խանումն անվրդով էր։ Նա դարձավ դեպի Թովմասը և նրան նշան արեց իրեն մոտենալու։ Նա բռնեց երեխայի ուսը։
― Մի քիչ հետո փախչելու ենք։
― Եվ գնալու ենք հայրիկի մոտ,― ավելացրեց երեխան ոգևորությամբ։ Առավոտից, երբ մայրն իրեն հայտնել էր իրենց ծրագրի մասին, նա անհամբերությամբ այդ պահին էր սպասում։– Դուք կտեսնեք, տատիկ, մենք...
Տատը նրան թափ տվեց.
― Ինձ լսիր։ Միշտ եղիր մորդ հետ, նրա ձեռքից քաշիր, որպեսզի նա արագ վազի առանց կանգնելու։ Իմ շունչը միգուցե չհերիքի, և ես ավելի դանդաղ կվազեմ։ Ես չեմ ուզում, որ Մարոն ինձ սպասի, դու ինձ հասկանո՞ւմ ես։
― Բայց տատիկ, ես ձեր ձեռքն էլ կբռնեմ։
Ազնիվ խանումը ժպտաց.
― Ոչ, ես չեմ կարող երկար վազել։ Ես ձեզ կմիանամ ավելի ուշ՝ նավապետ Արմենի ու Արաքսու հետ։
Թովմասը գլխով արեց։ Ազնիվ խանումը համբուրեց նրա այտերն ու ճակատը։
― Մի օր, Թովմաս, դու կմեծանաս և երեխաներ կունենաս։ Կուզենայի, որ դու քո առաջին դստերն իմ պատվին Ազնիվ անվանես։

Որքան մոտենում էին, այնքան վանքն ավելի տպավորիչ էր թվում։ Տեղահանվածները սկսեցին հուզվել։ Ճի՞շտ էր արդյոք, որ հայ կամավորներն այնտեղ դիրքեր էին գրավել։ Կկարողանայի՞ն արդյոք իրենք փախչել։ Այս լեռնե՜րը, որ իրենց շրջապատում էին։ Ամեն ինչ ավելի հեշտ էր թվում նախօրեին, երբ խոսում էին այդ ամենի մասին։ Հիմա շատերը սկսել էին կասկածել այդ ծրագրի իրականանալիության վրա, իսկ շատերն էլ որոշեցին փախուստի փորձ չանել։
Զանգակատանը երկու զանգ էին փայլում։ Բաց դռնից շարքով դուրս էին գալիս կամավորները վանականների հագուստներով, վեղարները դեմքներին իջեցրած։ Մոտ քսան հոգի էին և շարժվում էին դեպի քարավանը։ Բազմաթիվ ոստիկաններ թաքնվում էին առաջին սայլերի հետևում։ Հանկարծ նրանք սկսեցին կրակել վանականների վրա։ Մի քանի հոգևորականներ վայր ընկան։ Մնացածները նահանջեցին դեպի վանքի դարպասը՝ բարձրացնելով հագուստի տակից հանած հրացանները։ Սակայն նրանք չէին համարձակվում կրակել, վախենալով դիպչել տեղահանվածներին։ Պարսպի վրա հրացաններ երևացին։ Այնտեղից կամավորներն ավելի լավ կարող էին նշան բռնել։ Նրանք սպանեցին բազմաթիվ ոստիկանների, որոնք շրջում էին սայլերը դրանց հետևում պատսպարվելու համար։ Վանականներր շենք մտան ու փակեցին դռան փեղկերը։ Նրանք պարսպի մոտ խոտի վրա մոտ տասներկու մարտիկ էին թողել։ Ընդհարումը երկու րոպեից էլ պակաս տևեց։
Առաջին կրակոցները լսելուն պես Արմենը կանգնեց իր սայլի նստարանին ճակատամարտին հետևելու համար։ Նա վանքից մոտ երեք հարյուր մետրի վրա էր։ Արդյոք եկե՞լ էր փախչելու պահը։ Նա հայացք նետեց աջ կողմում գտնվող սարին։ Զինվորնե՜ր։ Հարյուրավոր զինվորներ դիրքավորվում էին սարի գագաթին։ Նրանք իշխում էին վանքին և գնդակոծում էին այն։ Պաշտպանվողները պատասխան կրակ բացեցին, սակայն հաջողության չհասան, քանի որ զինվորները թաքնվել էին ժայռերի հետևում։ Սարի գագաթին տեղադրված երկու գնդացիրներ գնդակների տարափ տեղացին վանքի վրա։
Մարոն հետևում էր զինվորներին։ Նրանք գտնվում էին հենց այն վայրում, ուր նա մտադիր էր փախչել։ Հովիտը շրջապատում էին ուրիշ զինվորներ։ Ձեռքի շարժումով Արմենը նրան հասկացրեց, որ ճանապարհից դուրս գար։ Արագ ընթացող զինվորների մի գունդ շարժվում էր սայլերի շարասյան ուղղությամբ։ Զինվորներին առաջնորդող սպան, անցնելիս, թրով հարվածում էր տեղահանվածներին։ Լիակատար խառնաշփոթի մեջ հայերր փորձում էին թաքնվել հեղեղատում։ Զվարճանալու համար, թե կատաղությունից, գնդացիրներից մեկի զինվորները կրակն ուղղեցին տեղահանվածների վրա։ Ճիչեր լսվեցին։ Մի քանի հոգի վիրավորվել էին։
Մարդիկ թաքնվեցին սայլերի տակ։ Արաքսին ստիպված էր աղերսել ամուսնուն, որպեսզի նա թաքնվեր։ Նա թաքուն ուրախանում էր, որ փախուստը տապալվել էր։ Նրան ևս մի քիչ Ժամանակ էր մնում ապրելու։ Միգուցե իրենք վա՞ղն էին մեռնելու։ Համենայն դեպս ինքը մեկ օր շահել էր։ Նա թաքցրեց իր ուրախությունը, քանի որ Արմենը կատաղությունից փրփրել էր։ Դավաճանությո՛ւն։ Բանակին զգուշացրել էին ծուղակի մասին, և ֆիդայիները իրենց կյանքն իզուր էին զոհաբերել։
Ազնիվ խանումն ու Մարոն երեսնիվայր պառկել էին գետնին՝ իրենց միջև առնելով Թովմասին։ Նրանց գլխավերևով պատահական գնդակներ էին անցնում։ Երեխան աղոթում էր տատի հետ միասին։ Մարոն ի վիճակի չէր աղոթելու։ Նրա վերջին հույսը ցնդում էր։ Հուսահատ, նա նայում էր մանուշակների մի փնջի, որը տրորել էին զինվորները։ Սակայն նա ծաղիկները չէր տեսնում, այլ տեսնում էր Վարդանի աչքերը, նրա ջերմ հայացքը, երբ նա հակվում էր Մարոյի վրա և սիրո խոսքեր էր ասում, տեսնում էր նրա փայլող հայացքը վեճի ժամանակ։ Նա իր կյանքը կտար այդ աչքերի առջև հայտնվելու համար։ Նա ձեռքը մեկնեց, սակայն նրա մատները ոչինչ չգտան։
Արմենը, վազելով, եկավ նրանց մոտ.
― Լա՞վ եք։
― Ոչինչ,– պատասխանեց Մարոն։
Նրա հիասթափությունն ակնհայտ էր։ Արմենն ասաց վստահ ձայնով.
― Էլի հնարավորություններ կլինեն։ Երբ մենք որևէ հարմար վայրում գիշերենք, ապա կկարողանանք փախչել։ Հավատա ինձ։
Մարոն լուռ էր։
Արմենը գնաց։ Մերթ սողալով, մերթ չորեքթաթ նա անցնում էր սայլերի մոտով, որպեսզի հասներ օգնության կարիք ունեցողներին։ Նրա ուշադրությունը գրավեցին լացի ձայներր։ Նա մոտեցավ կանանց մի խմբի, որոնք կռացել էին արնոտված աղջնակի վրա։ Մի գնդակ գրեթե պոկել էր նրա ձախ ձեռքը, իսկ մյուսը դիպել էր կրծքին։ Փոքրիկ զոհը հազիվ ութ տարեկան էր։ Նրա մայրը սանրում էր նրա մազերը և խոսում էր նրա հետ, կարծես նա ողջ լիներ։ Նրա երկու եղբայրները և քույրը լաց էին լինում դեմքները ափերի մեջ թաքցրած։ Գալստյան այրին Արմենին մի կողմ տարավ.
― Թող իրենց վշտի հետ մենակ մնան։
Կնճռոտ դեմքով այս ծեր կինը Սվասում դեղատուն ուներ։ Արաքսին նրանից տարբեր թուրմեր էր գնում։ Այրին կախարդի համբավ ուներ։ Նա գիտեր բուժիչ բույսերի գաղտնիքները, սակայն առաջարկում էր նաև վիժեցնող թուրմեր և այլ թույներ։
― Ուրիշ զոհեր կա՞ն– հարցրեց Արմենը։
― Դեռ կլինեն։ Առնվազն երեք վիրավոր մինչև երեկո չի ապրի։
― Կարո՞ղ եմ որևէ բան անել։
Այրին ցույց տվեց իր տոպրակը, ուր նա իր դեղերն էր պահում։ Նրա ձեռքն արնոտ էր։
― Ես ամեն ինչ արել եմ։
Արմենը հրաժեշտ տվեց նրան, սակայն այրին նրան պահեց.
― Նավապետ Արմեն։ Թույն կուզե՞ս պրծնելու համար։ Ես չեմ վաճառում, ուղղակի տալիս եմ։
Արմենը վրդովվեց.
― Կախարդի մեկը։
Ծեր կինը ծամածռվեց.
― Մենք բոլորս սատկելու ենք։ Ես դա կարդացել եմ սուրճի նստվածքի մեջ։ Խաղաքարտերն էլ հաստատում են դա։
Արմենը, բարկացած, հեռացավ նրանից Արաքսու մոտ գնալու համար։ Այրին, խռպոտ ձայնով, ասաց նրա հետևից.
― Դու միգուցե դեռ կափսոսաս, որ հրաժարվեցիր այն հանգիստ մահից, որ ես քեզ առաջարկեցի։

Մեկ ժամից ավելի էր, ինչ վանքը պաշարված էր։ Այնտեղ ապաստանած մոտ երկու հարյուր հիսուն հայերից միայն երեսունն էին ի վիճակի զենք կրել։ Նրանց մեծ մասը դեռահասներ էին, որոնք վատ էին կրակում։ Մարտի սկզբում նրանք հրացաններն էին լցնում, իսկ հիմա ստիպված էին կռվել փորձված զինվորների դեմ։ Կրակի կիզակետում գտնվող վանքի բակն ու պարիսպը երիզող պատշգամբը ծածկված էին դիակներով։ Պաշտպանվողները կարող էին պատսպարվել միայն զանգակատանը և եկեղեցու բարձր լուսամուտների մոտ և այնտեղից կրակել։
Չնայած դրան, վանքի առումը թանկ էր նստելու բանակի վրա։ Այդ հասկանալով, զինվորները վճռեցին օգտագործել կանանց։ Նրանք կանանց զույգ-զույգ կապեցին և իրենց առջևից քշելով այդ կենդանի վահանը, շենքին մոտեցան։ Գերեվարված կանայք կոչ էին անում իրենց հայրենակիցներին կրակելու, սակայն նրանք չկրակեցին։ Զինվորները նռնակներ նետեցին, որոնք պայթեցին բակում, դիակների մեջ։ Ողջերը պատսպարվել էին եկեղեցու հաստ պատերի հետևում։
Արձանագրելով նռնակների անարդյունավետությունը՝ հարձակումը ղեկավարող երիտասարդ կապիտանը դադարեցրեց կրակը։ Տարօրինակ լռություն հաստատվեց։ Պաշտպանվողները նույնպես պահպանեցին հրադադարը։ Կենդանի վահան կազմող տասնութ կանանց հրամայեցին դեպի եկեղեցու դուռը գնալ։ Լաց ու կոծով նրանք ենթարկվեցին հրամանին։ Երբ կանայք ճանապարհի կեսին էին, զինվորները կրակեցին նրանց վրա։ Չորս-հինգ տարեկան մի երեխա, որի մայրը զոհերի թվում էր, վազեց մոր մոտ։ Կրակոց լսվեց, և երեխան վայր ընկավ փոշու մեջ։ Հեծելազորի սպան մազերը հետ գցեց և ձեռքերը բերանին դնելով բղավեց.
― Հանձնվե՛ք։ Այլապես կգնդակահարեմ շարասյան բոլոր հայերին։
Գնդացիրները նորից կրակ բացեցին։ Քիչ անց զանգակատան վրա սպիտակ դրոշ հայտնվեց։ Կրկին հրաձգությունը դադարեց։
― Դո՛ւրս եկեք,– հրամայեց սպան։
Նա գոհ էր և ծխախոտ վառեց։
Դռները բացվեցին։ Հայտնվեցին դիմադրողները՝ ձեռքերը վեր բարձրացրած։ Ոմանք վիրավոր էին։ Շիրակ Թևոնյանի մարդկանց կարելի էր ճանաչել հագուստով և փամփշտակալներով։ Նրանք պահպանել էին երկար դաշույնները, որոնք կախված էին գոտիներից։ Մնացածները՝ Սվասի երիտասարդները, ցնցոտիներով էին։ Նրանց մեջ էր Վարուժ Զորյանը՝ ուսուցչի ավագ որդին, որն ընդամենը տասնհինգ տարեկան էր։
Նրանց շարեցին պարսպի տակ, իսկ զինվորները խուզարկում էին վանքը, փնտրելով վերապրածներին։ Քիչ անց լսվեց սպանվող վիրավորների խռխռոցը։ Գնդակահարությունը ղեկավարելու հաճույքը սպան իրեն վերապահեց։ Նա հագավ ձեռնոցները և դասակը կազմող մարդկանց ստիպեց համազգեստը կարգի բերել։ Նա բարձրացրեց թուրը։
― Նշա՛ն։
― Կեցցե՜ Հայաստանը,― բղավեց Շիրակի տեղակալը, որը վճռել էր դարանը կազմակերպել։
Այդ կոչը կրկնեցին նրա գործընկերները։ Համազարկը խլացրեց նրանց ձայները։ Հրաշքով երիտասարդ Զորյանին գնդակ չէր դիպել։ Սարսափով նա նայում էր իր տապալված ընկերներին և զինվորներին, որոնք նույնպես զարմացած էին։ Սպան մոտեցավ տղային և ասաց.
― Երկու համազարկը դժբախտություն է բերում։
Սրի հուժկու հարվածով նա գլխատեց Վարուժին, որի դուրս պրծած աչքերով գլուխը ընկավ գնդակահարվածներից մեկի փորին։ Սպայի հարվածը ուռաներով ընդունվեց։ Դասակի զինվորները շտապեցին վերցնել դիակների վրա եղած բոլոր արժեքավոր իրերը։
Տեղահանվածներին հրամայեցին շարունակել ճանապարհը։ Դա հեշտ չէր անել։ Երբ սայլերը ճամփեզրից միաժամանակ դուրս էին գալիս ճանապարհի վրա, նրանց անիվներն ագուցվում էին միմյանց։ Շարասյունն անցավ վանքի մոտով։ Զինվորները կիտում էին դիակները, իսկ սպաները ուրախ զրուցում էին վանքի դռան մոտ։ Արմենն իր սայլը կանգնեցրեց նրանց մոտ և իջավ։ Նա ներկայացավ ամենաբարձր աստիճան ունեցող սպային՝ հեծելազորի երիտասարդ կապիտանին։ Վերջինս հեգնանքով նրան նայեց։
― Գրազ կգամ, որ դու թույլտվություն ես խնդրելու նրանց թաղելու համար,– ասաց նա ցույց տալով դիակները։
― Ոչ, պարոն կապիտան,―– պատասխանեց Արմենն անվրդով տեսքով։
― Հապա ի՞նչ։
― Եզները ծարավ են և չեն կարող երկար քայլել, եթե նրանց ջուր չտանք։
― Համբարակային հարցերով դիմեք ոստիկաններին։ Ես ավելորդ ժամանակ չունեմ։
Արմենը պնդեց.
― Վանքում ջրամբար կա։
― Ես ասացի, ո՛չ,– պատասխանեց սպան ձայնը բարձրացնելով։― Շարժվի՛ր, քո սայլը փակել է ճանապարհը։
― Մենք չենք կարող երկար այսպես շարունակել
― Դե ուրեմն դուք կսատկեք, և այդպիսով մենք փամփուշտներ կխնայենք։
Երկու երիտասարդ հայեր ֆեսերը ձեռքին մոտեցան նրանց։
― Կապիտա՜ն, կապիտա՜ն,– ասաց նրանցից մեկը, սպային դիմելով։― Մենք էինք ձեզ զգուշացրել։
― Այո,― ավելացրեց մյուսը։― Մենք պարգևի իրավունք ունենք։
― Մենք կուզենայինք Սվաս վերադառնալ և պատրաստ ենք մահմեդականություն ընդունել։
Արմենը կարմրեց։ Նա դարձավ իր հայրենակիցներին ու բղավեց.
― Շնե՛ր։ Դավաճաննե՛ր։ Դուք ձեր սեփական մորը կմատնեիք։
Նա թքեց նրանց երեսին։ Օսմանյան սպաները փռթկացին։
― Սրանց կարելի էր կռվեցնել աքլորների պես,– ասաց նրանցից մեկը։
― Ես ավելի լավ գաղափար ունեմ,– հակադարձեց կապիտանը՝ Արմենին ատրճանակ մեկնելով։– Սպանիր սրանց։
Արմենն արհամարհանքով նայեց նրան և վերադարձավ սայլի մոտ։ Զայրացած մի ոստիկան նրան էր սպասում։ Նա մտրակի կոթով հարվածեց նրա դեմքին։ Արմենը հարվածը կուլ տվեց առանց բողոքելու։
— Հառա՜ջ, հառա՜ջ,– հրամայում էր ոստիկանը։
Արմենը նստեց վախից դողացող Արաքսու կողքին։ Թովմասը հետևել էր կնքահոր գործողություններին, չենթարկվելով մորը, որն արգելել էր վանքի կողմը նայել։ Նա նկատել էր տղամարդկանց և կանանց դիակները, հատկապես երեխայի դիակը, որը մնացածներից մի քիչ հեռու էր։ Նա պառկած էր կողքի վրա լայն բացված աչքերով։ Ինչպես Սասունն այգում։ Թովմասը չէր կարողանում աչքը կտրել այդ փոքրիկ մարմնից։ Նա կարծում էր, որ մահանում էին միայն մեծերը, ոչ երբեք երեխաները։
Նա տեսավ, թե ինչպես էր երիտասարդ կապիտանը բարձրացնում ատրճանակը և սպանում երկու երիտասարդ հայերին, որոնք նրան աղերսում էին։ Գնդակները դիպել էին նրանց ճակատներին, և մարմինները միաժամանակ մեջքի վրա ընկան։ Որքա՜ն հեշտ էր մեռնելը։ Թովմասը կռացավ սայլից դուրս ու հետ տվեց։
Последний раз редактировалось Lusine1101 27 апр 2017, 20:30, всего редактировалось 4 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#9  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 14:27

Մաս 33


Վանքից հետո վերելքը դժվարին էր։ Սարի գագաթին հասնելով՝ տեղահանվածները շունչ քաշելու ժամանակ չունեցան։ Մահակները գործի դնելով՝ պահակազորը նրանց ստիպեց ճանապարհը շարունակել։ Մարոն իր սայլը վերցրեց մի ծեր կնոջ՝ Գյուլու Աբայանին, որի սայլը շուռ էր եկել։ Նրան ուղեկցում էին թոռնիկները Սոսին ու Մարիցան՝ տասներկու տարեկան զույգերը։ Նրանց տարբերելն անհնար էր։ Աղջիկները գեղեցկադեմ էին, վեր ցցված քթերով և փոքրիկ խելացի աչքերով։ Նրանց երկար հյուսքերը հասնում էին ուսերին։ Ազնիվ խանումը և նորեկները խմեցին տիկի տաք ջուրը, որը ծարավը գրեթե չէր հագեցնում, սակայն մեռոն էր չորացած բերանի և կոկորդի համար։
Ճանապարհը վերածվեց ոլորապտույտ մի արահետի, որը գցել էին ամառանոց քշվող հոտերը։ Այժմ շարասյունը շարժվում էր քամուց ծեծված մի սարահարթով։ Արևն ավելի մոտ էր թվում և իր ամբողջ քաշով ծանրացել էր քարքարուտներին։ Այստեղ միայն տատասկ էր աճում, որը ուտում էին սովահար այծերը։ Երիտասարդ մի հովիվ զարմանքով նայեց քարավանին։ Նա մոտեցավ շարասյանը պանիր առաջարկելու համար, սակայն ոստիկանները նրան մի կողմ հրեցին՝ նրա ուլերից մեկը խլելուց հետո։
Քարավանը շարժվում էր փոշու ամպի մեջ, որը շնչել չէր տալիս։ Երևում էին առջևից և հետևից ընթացող երեք-չորս սայլերը։ Սակայն կողքերից տեսադաշտը բաց էր մինչև հորիզոնի մանուշակագույն սարերը։ Մարոն նկատեց, որ հեռվում քարավանին զուգահեռ հեծյալներ էին շարժվում, անկասկած հնարավոր փախստականներին ձերբակալելու համար։ Թովմասը տեղափոխվել էր կնքահոր սայլը։ Մարոն երասանը հանձնեց մորը և նստեց սայլի մեջ զույգ աղջիկների հետ։ Աղջիկները շփոթված էին։ Նրանց ծնողները Տրապիզոն էին գնացել, և նրանք հույս չունեին նրանց գտնելու։
Քարավանը շարժվեց ամբողջ օրվա ընթացքում առանց նշմարելու իր նպատակակետը և այնքան միապաղաղ բնապատկերի մեջ, որ մարդկանց թվում էր, թե տեղից չէին շարժվում։ Ճամբարեցին միայն մայրամուտից հետո, մի տափաստանում, ուր ոչ ծառ կար, ոչ ջուր։ Արմենն ու Մարոն այնպես արեցին, որ իրենց սայլերը հայտնվեին ճամբարի կենտրոնում, քանի որ գիշերը սպառնալից էր թվում։ Անասուններին ջուր տալու և արածեցնելու ոչ մի հնարավորություն չկար։ Մարդիկ նրանց էին տալիս իրենց ունեցած ջրի մնացորդը։ Ունեցած բանջարեղենը թոշնում էր և Մարոն եզներին կերակրեց թոշնած մառուլով և կաղամբով։ Քանի որ ջեռոցի համար վառելիք չէր մնացել, իսկ շրջակայքում փայտ չկար կրակ վառելու համար, ստիպված եղան չոր կերակուր ուտել՝ պանիր, ղաուրմա և չոր հաց։
Մութն ընկավ, և ցերեկվա շոգն իր տեղը զիջեց թարմ քամուն, որը զովացրեց նրանց քրտնած մարմինները։ Սակայն ջերմաստիճանն էլ ավելի նվազեց։ Նրանք սարերում էին, և գիշերը խոստանում էր ցուրտ լինել։ Գյուլու Աբայանը ամեն ինչից զրկվել էր։
― Մենք մի վերմակ ունենք, որը կարող ենք ձեզ տալ,- ասաց Արաքսին։
― Բացի դրանից, բրեզենտը կա։ Մի անհանգստացեք, մի բան կմտածենք։
Գյուլուն անհարմար էր զգում.
― Տեղ ձեր սայլում... կերակուր... ջուր...
Նա փորձեց մատից հանել մաշված ոսկյա մատանին, սակայն այն չանցավ այտուցված հոդից։
― Ո՞վ է խոսել փողի մասին,– վիրավորվեց Ազնիվ խանումը։
Գյուլուն ձեռքը սրտին սեղմեց.
― Աստված ձեզ կհատուցի։ Չգիտեմ, թե ինչ կլիներ մեզ հետ, եթե դուք չլինեիք։
Նա ցույց տվեց իր թոռներին, որոնք մի քիչ հեռու էին նստած։ Նրանք արձակել էին իրենց հյուսերը և սանրում էին իրար մազերը փոքր սանրով։ Նրանց կողքին նստած Թովմասը առանց խոսքի կիսաձայն երգում էր։ Այդ տեսարանը մեծերի հիացմունքը շարժելու փոխարեն, ցավ պատճառեց։
— Խեղճ երեխաներ,– շշնջաց Արմենը։
Նա ոտքով քարը մի կողմ շպրտեց և ասաց.
— Գնամ տեսնեմ՝ ինչպես են մնացածները։
— Ես քեզ հետ եմ գալիս,― ասաց Արաքսին ձեռքը ամուսնուն մեկնելով, որպեսզի նա իրեն օգներ ոտքի կանգնելու։
Նա հենվեց ամուսնու ուսին, իսկ նա ձեռքն անցկացրեց նրա մեջքով։ Արաքսին զգալիորեն ավելի վատ էր քայլում, քան առաջ։
Զանազան լուրեր էին պտտվում։ Հաճախ դրանք ոստիկաններն էին տարածում։ Իբր տեղահանության մասին հրամանը չեղյալ էր համարվել, և որ իրենք Սվաս պետք է վերադառնային։ Իբր զինվորական ավտոմեքենաները պետք է սպասեին տեղահանվածներին և նրանց ուղիղ Հալեպ տանեին։ Եվ կային մարդիկ, որ այդ ամենին հավատում էին... Կային ավելի սարսափելի նորություններ։ Բանտերը դատարկել էին, և երկիրը վխտում էր գողերով ու ավազակներով։ Արևելյան գավառներից լեռնցիներ էին բերել և մինչև ատամները զինված վայրենիները պարեկում էին սարերը։ Նրանց հանձնարարված էր սպանել հանդիպած հայերին։ Չնայած Մարոն հրաժարվում էր հավատալ այդ հեքիաթներին, սակայն հեռվում երևացող ճամբարի կրակները նրան անհանգստացրեցին։ Իսկ Արմենի գրգռվածությունը չէր նպաստում նրա հանդարտվելուն։
Արմենն այնպես կանգնեցրեց սայլերը, որպեսզի նրանց միջև երեք մետր տարածություն մնար։ Այդ միջանցքի յուրաքանչյուր ծայրին նա եզներին այնպես կապեց, որպեսզի նրանք փակեին մուտքը երկու կողմից և իրենց պաշտպանեին։ Մինչ ծեր կանայք գետնին էին փռում բրեզենտը, իսկ վրայից անկողինն էին փռում, Մարոն Արմենին մի կողմ տարավ.
― Ի՞նչ է կատարվում։ Ինչի՞ց եք վախենում։
― Ոստիկանները օղի են բռնագրավել և խմում են։
― Վա՜յ,– բացականչեց Մարոն ձեռքը բերանին տանելով։– Աստված մեզ պահապան։
― Դու կենտրոնում կքնես երեխաների հետ։
Հենց այդպես էլ արեցին։ Արաքսին ու Արմենը մի կողմից, իսկ Ազնիվ խանումն ու Գյուլուն՝ մյուս կողմից։ Զույգ աղջիկները գրկել էին Մարոյին աջ կողմից, իսկ Թովմասը փարվել էր նրա կրծքին։ Ազնիվ խանումը «Հայր մերը» մրմնջաց։ Աստղերը շատ մոտ էին թվում։ Մեջքին պառկած Մարոն դրանց էր նայում մի տեսակ հուսահատությամբ։ Մինչև երեխաների քնելը նա նրանց ցույց էր տալիս համաստեղությունները և ասում դրանց անվանումները։ Մտովի նա լսում էր Վարդանի ձայնը, երբ նա իրեն էր սովորեցնում տարբերել աստղեըը։
― Ինչո՞ւ մենք չենք տեսնում Աստծուն երկնքում,– հարցրեց Թովմասը ցածրաձայն,― սրբերին ու հրեշտակներին։
― Որովհետև նրանք անտեսանելի են,― միաձայն պատասխանեցին աղջիկները։
Թովմասն այլևս չխոսեց։ Նա հայտնաբերեց աստղերի մի խումբ, ուր աստղերը շան ուրվագիծ էին կազմում, որը նմանվում էր իր Սասունին։ Նա աչքերը փակեց, սակայն իր աչքերի դիմաց հայտնվեց է՛լ ավելի սարսափելի տեսարան՝ կողքի պառկած երեխան վանքի մոտ։ Նա ատամները խրեց ափի մեջ և սկսեց ջերմեռանդ կերպով աղոթել։ Մարոն զգաց նրա դողը և, կարծելով, որ մրսում էր, ավելի կիպ իրեն սեղմեց։
Պահակներն իրենց վրաններն էին խփել արահետից այն կողմ։ Նրանք հազիվ հիսուն հոգի լինեին և հսկում էին ավելի քան հազար հինգ հարյուր տարագիրների։ Ճիշտ է, նրանք առանձնապես անելիք չունեին... Մի քանի ոստիկան պարեկում էին ճամբարի շրջակայքը։ Մնացածները մի քանի սայլ էին կոտրել և դրանցով խարույկ էին վառել։ Նրանք շամփուրի վրա էին անցկացրել գողացած ուլը։ Օղին հոսում էր գետի պես, և տոնախմբությունն ավելի և ավելի բուռն էր դառնում։ Սկզբում նրանք երգում էին և պարում, ուրախ ճիչեր էին արձակում և օդ կրակում։ Բայց շուտով այդ հաճույքը նրանց քիչ թվաց։ Օրորվելով՝ նրանք գնացին դեպի մոտակայքում գտնվող սայլերը կանանց տիրանալու համար։ Տարեց մի զույգ ուզեց պաշտպանել իրենց երեք աղջիկներին։ Կողքի ընտանիքները նույնպես վարվեցին։ Պահակների ձեռքերին սրեր, դաշույններ և սվիններ հայտնվեցին։ Արյուն թափվեց։ Տարագիրները խուճապի մատնվեցին։ Նրանք փորձում էին խուսափել հարվածներից։ Ոստիկաններին տիրեց սպանության տենդը և կատաղության նոպայի մեջ նրանք հարվածում էին բոլոր նրանց, ովքեր ձեռքի տակ էին հայտնվում։ Փչում էր խելագարության քամին։ Պահակները մորթում էին առանց տարբերակելու։ Համատարած խառնաշփոթ էր և խլացնող աղմուկ։ Նրանց, ովքեր փորձում էին փախչել, բռնում էին կամ թիկունքից էին հարվածում, հատում էին ոմանց ձեռքերն ու ոտքերը։ Բազմաթիվ հայեր տեղում էին մնացել, սարսափից քարացած, և չէին կարողանում հավատալ, որ իրենց տեսածը իրականություն էր։ Այդ հայերը լուռ էին մեռնում։
Հարբեցողները, հոգնելով, ջարդը դադարեցրին։ Նրանցից մի քանիսը ապշած տեսք ունեին։ Նրանք նայում էին իրենց արնաշաղախ ձեռքերին, ոտքերի մոտ ընկած դիակներին ու վիրավորներին և իրենք իրենց հարց էին տալիս, թե արդյոք դա իրենց ձեռքի գործն էր։ Իսկ մեծամասնությունը, հակառակը, ծիծաղում էր և վիճում, թե ո՞վ էր ամենից շատ գյաուրներ սպանել։ Ոստիկանները շարժվեցին առաջ՝ դեպի ճամբարի կենտրոնը։ Կանայք, որոնց նրանք բռնում էին, չէին դիմադրում, վախենալով, որ այդ վայրենիները հաշվեհարդար կտեսնեին իրենց ընտանիքների հետ։
Ճամբարում ոչ ոք քնած չէր։ Արմենը վեր էր կացել և հսկում էր ատրճանակը ձեռքին։ Սարսափազդու ոռնոցներին հաջորդեց լացն ու կոծը։ Լսվում էր հարբած տղամարդկանց բարձր ծիծաղը։ Հետո լսվեցին կանանց ու երիտասարդ աղջիկների աղերսանքները, որոնց ոստիկանները քարշ էին տալիս դեպի իրենց վրանները։ Բռնաբարություններ և տանջանքներ։ Գիշերվա օդը դողում էր հուսահատության ու տանջանքի ճիչերից։ Եվ այդ սարսափը տևեց մինչև այգաբաց։
Արաքսին, Ազնիվ խանումը, Արմենն ու Գյուլուն աղոթում էին։ Նրանց աղոթքը գնալով ավելի բարձր էր հնչում։ Նրանք հույս ունեին, որ կխլացնեին չարչարանքների լացը։ Վախից համրացած Մարոն չէր կարողանում ձայն արտաբերել։ Լիովին գիտակցելով իրենց կողքին կատարվող ողբերգության էությունը՝ զույգ աղջիկները խուճապի մեջ էին։ Մեկը մոտեցել էր տատին, իսկ մյուսը փարվել էր Մարոյի թիկունքին և գրկել էր նրան։ Թովմասը փակել էր ականջները և ատամներն էր կրճտացնում։ Զոհերի ճիչերից Մարոյի սիրտը պատռվում էր։ Նա անկարող էր վանել ահավոր պատկերները, որոնք ծնունդ էին առնում ուղեղում։ Նա չէր կարողանում ազատվել թեթևության զգացումից, որ ինքը խուսափել էր այդ փորձությունից։ Նրա կարեկցանքին խառնվում էր ամոթի զգացումը։ Նրա վախն անսահման էր։ Կծկվելով՝ նա պինդ սեղմել էր ծնկները և անհամբեր սպասում էր լույսը բացվելուն։
Երբ վերջապես լույսը բացվեց, նրանք լծեցին եզներն առանց խոսք փոխանակելու։ Արաքսին բաժանեց պանրի մնացորդները՝ յուրաքանչյուրին մի կտոր, որը հազիվ էր Երևում ափի մեջ։ Ազնիվ խանումը չրեղեն բաժանեց։ Ջուր այլևս չկար։
Բոլոր տարագիրները ճանապարհ դուրս եկան մեկ արահետով, որը շրջանցում էր պահակազորի խփած վրանները։ Անտեսելով կնոջ աղերսանքը՝ Արմենն այնտեղ ոտքով գնաց։ Նա ուզում էր տեսնել։ Անհրաժեշտ էր, որ մեկնումեկը տեսներ և իմանար՝ ոչինչ չպետք է առանց վկաների մնար։ Նրան թվում էր, որ քսան տարի առաջ իր աչքի առաջ տեղի ունեցած ջարդերից հետո իրեն ոչինչ չէր կարող զարմացնել։ Սակայն ոչինչ չէր կարող նմանվել այն սարսափելի տեսարանին, որ նա տեսավ։ Ճակատամարտի ոչ մի դաշտ այդքան դաժան տեսարան չէր կարող ընձեռել։ Նման տեսարանի հանդիպելու համար անհրաժեշտ կլիներ վերադառնալ դեպի մոնղոլների արշավանքների ժամանակաշրջանը։ Արմենը, ապշած պտտվում էր դիակների մեջ, որոնք կրում էին ամենաանմարդկային բռնությունների հետքեր։ Նա քիչ էր մնում վայր ընկներ, սայթաքելով ինչ-որ մեկի դուրս թափված աղիների վրա։ Վայրը լքելուց առաջ ոստիկանները յուրօրինակ հուշարձան էին կանգնեցրել՝ հատված գլուխներից կազմված մի բուրգ, իսկ դրա կողքին ծծկեր մի երեխա ցցահան էր արված։ Արմենը շրջվեց և հետ տվեց այն սուղ ուտելիքը, որ կերել էր։ Հենց այդ պահին նա նրան նկատեց։
Մերկ աղջիկը գետնին նստած դատարկ հայացքով հեռուն էր նայում։ Արմենը մոտեցավ նրան։ Աղջիկը կարծես ոչինչ չէր տեսնում։ Սակայն նա ողջ էր։ Նրա ճերմակ մաշկը ծածկված էր կապտուկներով և քերծվածքներով։ Նրա ազդրերն արնոտ էին։ Նա հազիվ տասնյոթ տարեկան լիներ, սակայն նրան կարելի էր հարյուրը տալ։ Արմենը կռացավ և նրա ուսին դիպավ.
― Աղջիկս...
Աղջիկը չշարժվեց։ Արմենը բռնեց նրա թևատակերից և բարձրացրեց։ Արմենին ենթարկվելով՝ նա ոտքի կանգնեց, սակայն նրա հայացքը չլքեց հեռուն։ Արմենը նրան ծածկեց լաթի կտորով, որը գետնին էր ընկած, բռնեց նրա ուսից և իր հետ տարավ։ Նա շոկային վիճակում էր և քայլում էր մեքենայաբար։ Արմենը նկատեց, որ նա աչքերը չէր թարթում։ Նա նրան թեթևակիորեն թափ տվեց և ասաց.
― Դու վախենալու բան չունես։
Աղջիկը նրան չէր լսում։
Արմենը վերադարձավ սայլի մոտ, որը վարում էր Արաքսին։ Նա աղջկան նստեցրեց սայլի մեջ, ինքն էլ բարձրացավ և նրան վերմակով ծածկեց։ Աղջիկը նույն դիրքում մնաց, ոտքերը կախ ընկած սայլից դուրս։ Արմենը նստեց Արաքսու կողքին։ Նա շատ բան կտար օղու մի կումի դիմաց։
Ճանապարհորդության հենց սկզբից բոլորին տանջում էր ծարավը և ժամերի ընթացքում այն դարձավ սևեռուն միտք։ Ագռավների երամներր թռչում էին այն կողմը, ուր պահակազորը դիակներ էր թողել։ Անցնում էին նաև շամբաճուռակներ և այլ գիշատիչ թռչուններ և, բացի դրանցից, ուրուրներ։ Սայլերի ընթացքի միապաղաղությունից թմրելով՝ Թովմասն ու զույգերը քնել էին։ Գյուլուն իր չարսավի ծայրերը հովանի էր արել նրանց վրա։ Ազնիվ խանումը գլուխը Մարոյի ուսին դրած ննջում էր։
Մարոն անդադար գործի էր դնում ճիպոտը, այլապես եզը տեղում կքարանար։ Արմենի սայլի հետնամասում նստած աղջիկն ուշադիր Մարոյին էր նայում։ Համենայն դեպս Մարոյին այդպես էր թվում։ Նա շփոթվում էր այդ մեռած հայացքից։ Մարոյին թվում էր, թե այդ հայացքն իրենից այլևս չէր հեռանալու և որ այդ հայացքն իրեն դատապարտում էր։ Զուր էր ինքն իրեն համոզում, անօգուտ, նա հանդիմանություն էր տեսնում այդ աչքերում, որոնք պարզապես դատարկ էին։ Եվ նա սկսում էր վախենալ գալիք գիշերից։
Որոշ եզներ ուժասպառ ընկնում էին, իսկ մյուսներն էլ անշարժանում էին ու հրաժարվում էին տեղից շարժվել, անտեսելով հարվածները։ Ոստիկանները ստիպում էին տարագիրներին ամեն ինչ թողնել և ճանապարհը շարունակել ոտքով։ Ծերերն ու հիվանդներր ապաստան էին գտնում այլ սայլերում, սակայն շատով նրանցից շատերը ոտքով էին գնում։ Չգիտես որտեղից հայտնված գյուղացիներ գիշանգղների պես հետևում էին քարավանին։ Նրանք հարձակվում էին լքված սայլերի վրա և իրարից խլում էին ավարը, որը նրանք բարձում էին ավանակների վրա։
Երբ արևը իր գագաթնակետին էր, պահակազորի հրամանատարը հրամայեց դադար առնել։ Տեղահանվածները մնացին արահետի վրա։ Աղբյուր չկար, միայն փարախի ավերակներ էին, որոնք գտնվում էին արահետից մոտ հարյուր մետրի վրա։ Ոստիկաններն արևից պատսպարվեցին ավերակներում, տանիքի չփլած մասի ստվերի տակ։
― Դուք մի քիչ ջուր չունե՞ք։
Այս հարցը հաճախ էր հնչում և միշտ բացասական պատասխանի էր արժանանում։
Թովմասը տեղում նստեց, աչքերը տրորեց և անվստահ հայացքով չորս կողմը նայեց։ ճանապարհ կտրե՞լ էին արդյոք։ Հարթ և քարքարոտ սարահարթ, շուրջը լեռներ։ Բնապատկերը նույնն էր, ինչ նախօրեին։
― Ես ծարավ եմ, մայրիկ։
Մարոն նրան գրկեց ու համբուրեց գետնին իջեցնելուց առաջ։ Նրա ճակատն այրվում էր։
― Իմ խեղճ բալիկս, մենք խմելու բան չունենք։
Թովմասը լաց եղավ։
― Հետս արի, Թովմաս,– ասաց Արմենը։ Կինս մի քանի հյութեղ վարունգ ունի։
Նա իր սայլի մոտ տարավ նաև զույգ աղջիկներին։ Այնտեղ Ազնիվ խանումը, Գյուլուն ու Արաքսին պաստառ էին ձգում հով անելու համար։ Մարոն մոտեցավ ջահել աղջկան, որի մասին մոռացել էին։ Նրա հայացքը մարած էր։ Մարոն հպվեց նրա այտին։
― Անունդ ի՞նչ է։
Աղջիկը կարծես խուլ լիներ։ Ավելի շուտ նա բացակա էր։ Մարոն բարձրացրեց վերմակը և զննեց աղջկա մարմինը։ Նրա ջարդված մարմինը փայլում էր կպչուն քրտնքից։
― Ինչպե՞ս է նա,– հարցրեց հովանու տակ նստած Ազնիվ խանումը։
― Շոկային վիճակում է։ Ես նրանով կզբաղվեմ։
Նա աղջկա ձեռքից բռնած նրան տարավ իր սայլի հետևը։ Աղջիկը հնազանդորեն հետևում էր Մարոյին։ Մարոն նրա վրայից հանեց ցնցոտիներն ու իր զգեստներից մեկը հագցրեց։ Նա անդադար խոսում էր աղջկա հետ՝ հույս ունենալով արթնացնել նրա գիտակցությունը։
― Արևն այրում է քո գեղեցիկ դեմքը։ Ես քեզ համար ծղոտե գլխարկ կճարեմ։
Մարոն մի զամբյուղի պարունակությունն էր փորփրում, երբ որոտի ձայնը նրան ստիպեց գլուխը բարձրացնել։ Իրենց ուղղությամբ ձիավորներ էին սլանում։ Զինվորնե՞ր։ Գետինը թնդում էր, կարծես թմբուկ լիներ։ Ձիավորները հեռանում էին միմյանցից և շուտով պահակազորին զուգահեռ շարք կազմեցին։ Քիչ անց լսվեց հեծյալների հարայ-հրոցը։ Նրանք հարձակման էին անցնում։
― Ավազակները,– լսվեց մի ձայն։
― Քուրդ ավազակներ։
Տարագիրները թաքնվեցին սայլերի տակ։ Նրանք, ովքեր սայլ չունեին՝ փախան դեպի փարախը։ Ոստիկաննե՞րը։ Քարե պատին թիկնած, հրացանները մի կողմ դրած՝ նրանք անշտապ ուտում էին։ Մարոն հասկացավ, որ պահակազորը չէր միջամտելու։ Նա գետնին ցատկեց Թովմասին և մնացածներին միանալու համար։ Գորշ գլխակապերով, ոչխարի մորթուց կարված բաճկոններով մորուքավոր հեծյալները կարծես դարերի խորքից եկած լինեին։ Նրանց գոտիներից կախ էին տրված դանակներ և ատրճանակներ։ Նրանք իրենց գլխավերևում էին պահել հին հրացաններ կամ յաթաղաններ փայլուն շեղբերով։ Ավազակախմբի անդամները ցրվեցին շարասյան երկայնքով՝ չդադարեցնելով իրենց մարտական ճիչը։
Պաստառի տակ թաքնված Արմենը հանեց ատրճանակը։ Մի ձի կանգ առավ մոտակայքում և մի թավ ձայն զարմացած բացականչեց.
— Դու չե՞ս վախենում։
— Աղջիկը,― բացականչեց Մարոն։
— Այստեղ մնա,― աղերսեց մայրը։
Մարոն արդեն դուրս էր եկել սայլի տակից, և Ազնիվ խանումը հազիվ հասցրեց պահել թոռանը, որն ուզում էր մորը հետևել։
Ավազակներից մեկն արդեն բարձրացրել էր թուրը աղջկա վրա իջեցնելու համար.
— Ոչ,― բղավեց Մարոն։
Սրանց կողմը վազելով՝ նա երեք ոսկի հանեց իր գոտուց։ Այդ շարժումից նրա չարսավն ընկավ։ Վայրագ հայացքով և կոտրած քթով ավազակը զարմանքով զննեց նրան։ Մարոն մի կողմ տարավ աղջկան և մեկնեց դրամները.
— Թողեք նրան։ Վերցրեք ոսկին։
Ավազակը բռնեց Մարոյի դաստակից.
— Դու գանձից թանկ ես, գեղեցկուհի։
Ավազակը փորձում էր Մարոյին բարձրացնել ձիու վրա, իսկ սա ուժերի գերլարումով դիմադրում էր։ Տեսնելով, որ չի կարողանում Մարոյին բարձրացնել մեկ ձեռքով, նա մի կողմ նետեց թուրը և բռնեց կնոջ մազերից։ Մարոն ուզեց նրան վայր գցել խրտնած ձիուց։ Ավազակը ծիծաղում էր իր գերու ջանքերի վրա և արդեն համարյա թե նրան պոկել էր գետնից։ Կրակոց լսվեց: Մարդը ցնցվեց և բաց թողեց Մարոյին։ Մարոն վայր ընկավ և անշարժացավ։ Ձին քառատրոփ փախավ, իսկ ձիավորը, որը կառչել էր նրա բաշից, քիչ այն կողմ վայր ընկավ։
― Յալլահ, յալլահ,– բացականչեցին ավազակները, որոնք շտապեցին դեպի դեպքի վայրը։
Թովմասը դուրս պրծավ Ազնիվ խանումի ձեռքերից և նետվեց իր մոր վրա, որը բերանքսիվայր ընկած էր գետնին։ Նա թափ էր տալիս մորը.
― Մայրի՜կ, մայրի՜կ։
Մարոն նրան իր կողքին գետնին պառկեցրեց։
― Չշարժվե՛ս։ Փակի՛ր աչքերդ։ Մեռած ձևացի՛ր։
Նա ենթարկվեց։
Արմենը, ատրճանակը ձեռքին, հեռանում էր հնարավորին չափ արագ։ Նա ուզում էր այնպես անել, որ իր հետ եղածներին ձեռք չտային։ Նա գնաց դեպի փարախը այն հույսով, որ ավազակները չէին համարձակվի գալ և իրեն բռնել ոստիկանների քթի տակ։ Նրան հետապնդող ձիավորները մոտենում էին։ Արմենը շրջվեց, որպեսզի նրանց դեմ դիմաց դիմավորեր։ Նրա վրա երեք հրացան ուղղեցին։ Նրա հակառակորդներն ավելի արագաշարժ էին։ Երեք համազարկերը միմյանց խառնվեցին։ Գնդակները դիպան Արմենի կրծքին և նա, ձեռքերը լայն տարածելով, մի քայլ հետ գնաց և մեջքի տապալվեց։
― Արմե՜ն,– բղավեց Արաքսին սարսափելի ձայնով,– Արմե՜ն։
Հսկայի արտաքինով մի ձիավոր դանդաղեցրեց ընթացքը Արմենի մարմնի մոտ, կռացավ և բռնեց Արմենի ոտքի կոճից։ Առանց տեսանելի ջանքի նա նրա մարմինը կիսով չափ բարձրացրեց և ձիուն վարգով թողեց։ Նա երեք շրջան կատարեց՝ հետևից քարշ տալով դիակը, որի գլուխը քարերին էր խփվում։ Նրա գործընկերներն օդ էին կրակում և իրենց ձիերին ծառս էին անում։ Հետո ավազակը բաց թողեց դիակը և վերադարձավ թալանին մասնակցելու համար։
Արաքսին ուժասպառ պառկած էր Ազնիվ խանումի գրկում, որը նրան աղերսում էր տեղից չշարժվել.
― Սպասեք, թող ավազակները գնան։ Դուք այլևս ոչինչ չեք կարող անել նրա համար։
― Ես ուզում եմ մեռնել։ Ես ուզում եմ մեռնել։
Մարոյից ոչ հեռու սմբակները գետինն էին ծեծում։ Նա շշնջաց Թովմասին.
― Ոչ մի խոսք։ Եթե քեզ ձեռք տան, չշարժվես։
Մի ձի անցավ նրանց մոտով, և նրա սմբակներից մեկը հայտնվեց Թովմասի գլխից մի քանի սանտիմետրի վրա։ Մի ձիավոր վայր ցատկեց և վերցրեց երեք ոսկե դրամները։ Նա խուզարկեց Մարոյին։ Չնայած նրա ձեռքերը կոպտորեն շոշափում էին Մարոյի մարմինը, նա իրեն ստիպեց անշարժ մնալ։ Ավազակը գտավ ոսկե դրամներով լցոնած գոտին, այն կտրեց իր դաշույնով և նորից ձին հեծավ։ Նրանք տանում էին աղջկան։ Մարոն չէր կարող միջամտել առանց վտանգելու որդու և իր կյանքը։ Ավազակները հեռանում էին։ Նրանք իրենց հետ տանում էին բազմաթիվ սայլեր, որոնց թվում էր նաև Մարոյի սայլը, որը նրանք լցրել էին իրենց թալանած ավարով։ Նրանց ավարն էին կազմում նաև բազմաթիվ կանայք և երեխաներ։
― Կարո՞ղ եմ շարժվել,– հարցրեց Թովմասը սարսափած ձայնով։
― Դեռ ոչ։
Անիվների և սմբակների աղմուկը, գերիների լացը և ավազակների հաղթական երգերը հեռացան։
― Արմե՜ն, Արմե՜ն,― ողբում էր Արաքսին, որը մոտենում էր իր ամուսնու դիակին, հենվելով Ազնիվ խանումի ձեռքին։
Մարոն ոտքի կանգնեց և որդուն գիրկն առավ։ Հիմա, երբ վտանգն անցել էր, նա դողում էր ողջ մարմնով։ Թովմասը լաց էր լինում և կրկնում էր չհավատալով իր ասածին.
― Նրանք սպանեցին կնքահորը։ Նրանք սպանեցին կնքահորը։
Մարոն նրան համբուրեց և վայր դրեց զույգերի մոտ, որոնք դեմքերը թաքցրել էին տատի փեշի մեջ։
― Այստեղ մնա, սիրելիս։ Ես պետք է օգնեմ Արաքսուն։
― Ես ուզում եմ այնտեղ գնալ։ Նա իմ կնքահայրն է։
Առանց Մարոյի կանչը լսելու, նա վազեց այնտեղ, ուր ընկած էր կնքահայրը։
Արմենը պառկած էր մեջքին, աչքերը փակ, կարծես քնած լիներ։ Նրա դեմքը քերծված էր, իսկ ականջից կախվել էր մազածածկ մաշկի կտոր։ Նրա կուրծքը արնոտված էր։ Թովմասի արցունքները ցամաքեցին։ Նրա վիշտն անսահման էր։ Նա ծնկի իջավ և մատների մեջ առավ կնքահոր մատները։ Նա հիշեց այդ ձեռքի ուժն ու ջերմությունը, երբ այն բռնել էր իր ձեռքը եկեղեցու ճանապարհին, և ցանկացավ արտասանել այն աղոթքը, որը կարդում էին մահացածների վրա։ Նա մտովի լսեց Արմենի ձայնը, երբ նա իրեն սովորեցնում էր այն։ Թովմասը լսում էր այդ աղոթքը, որն այսօր լրիվ այլ իմաստ էր ստացել։ Նա մտածեց հոր մասին։ Տեսնե՞ս երբ էր նա իրենց միանալու։ Ինչպե՞ս էր իրենց գտնելու։ Հուսահատվելով՝ երեխան ձեռքը գրպանը տարավ և ափի մեջ սեղմեց կնիքի տուփը։
Ոստիկանները դուրս եկան փարախից, և շարասյունը ճամփա ընկավ։ Արաքսին հրաժարվում էր թողնել Արմենին։ Նրանց նախկին հարևանը, որը եկել էր դեպքի վայրը, առաջարկեց նրան տանել։ Նա բռնեց Արմենի իրանից, իսկ Մարոն՝ ոտներից։ Թովմասը գետնից բարձրացրեց Արմենի նավապետի գլխարկը և հագավ այն։
Դիակը դրեցին սայլի մեջ։ Արաքսին նստեց նրա կողքին։
― Դուք վարեք,– ասաց Մարոն մորը։– Տիկին Աբայանը կնստի ձեր կողքին։ Ես երեխաների հետ ոտքով կգամ։
Ազնիվ խանումը նստարանի հետևում դրված մի կապոց փորփրեց և Մարոյին պարզեց Արմենին պատկանող հագուստը։ Նա վերադարձել էր այն մտքին, որ հղացել էր առաջին օրը.
― Հղիի փոր սարքիր։
Մարոն չէր համաձայնում, սակայն մայրն անդրդվելի մնաց։
― Տեսա՞ր ինչ եղավ։ Հաջորդ անգամ Արմենն այլևս այստեղ չի լինի։
Մարոն հնազանդվեց։ Երբ քարավանը տեղից շարժվեց, նա նման էր մի կնոջ, որր հղիության վերջին շրջանում էր։ Գլխաշորը ծածկում էր նրա դեմքի ստորին մասը։ Ի դեպ, փոշին ու կեղտը քողարկում էին նրա աչքի ընկնող գեղեցկությունը։
Հոգնությունը խամրեցրել էր նրա աչքերի փայլը։ Թովմասը, որը չէր հասկանում այդ կերպարանափոխության իմաստը, հայտնեց մորը, որ նա պառավի էր նման։

Մաս 34


Արաքսին իր ամուսնու գլուխը ծնկներին էր դրել։ Չկարողանալով Արմենի ջախջախված դեմքին նայել՝ նա այն ծածկել էր մեծ թաշկինակով։ Նա ձեռքով քշում էր ճանճերին, որոնց ձգում էր արյունը։ Նա այնքան ցածրաձայն էր նրա հետ խոսում, որ մոտակայքում գտնվող Մարոն չէր կարողանում ոչ մի բառ որսալ։
Քանի որ Մարոն իրեն մեղավոր էր զգում Արմենի մահվան համար, նա չէր կարողանում աչքերը բարձրացնել Արաքսու վրա։ Նա կուզեր, որ ծեր կինը ներեր իր մեղքը։ Մեկ բառը բավական էր.
― Ես սիրում էի մեր Արմենին։
― Նա էլ քեզ էր սիրում իր դստեր պես։
Եվ նա վերսկսեց իր անլսելի մենախոսությունը։
Մարոն համարձակվեց նայել Արաքսուն, որն օրորում էր Արմենին։ Նրա վիշտը բորբոքեց Մարոյի վիշտը, որը ողբում էր ամուսնու բացակայությունը։ Կեղծ փորը նրան հիշեցրեց մի քանի ամիս առաջ տեղի ունեցած վիժումը և Վարդանի հիասթափությունը։ Վարդա՜ն... Արմենի մահվան հետ քարավանից փախչելու հնարավորությունները նվազում էին։ Նրան տիրեց անսահման հուսահատություն։ Նա մեծ դժվարությամբ վանեց այն միտքը, որ Վարդանը միգուցե այլևս այս աշխարհում չէր։ Մոր մտքերին արձագանքելով, Թովմասը հարցրեց.
― Հայրիկը ե՞րբ կվերադառնա։
Մարոն պապանձվեց.
― Չգիտեմ,― հառաչեց նա խուլ ձայնով։― Անկասկած նա մեզ փնտրում է։
Նա շոյեց իր փեշից կառչած երեխայի վիզը։ Թովմասի գլխին կործած գլխարկը երերում էր ամեն քայլի հետ։ Հանուն նրա՝ իր և Վարդանի մարմնավորման, իրենց սիրո կենդանի վկայության, Մարոն իրավունք չուներ թուլություն ցուցաբերելու։ Նա ուզում էր երեխային ասել, որ նա չպետք է հույսը կորցներ, սակայն մտածեց, որ երեխան չէր հասկանա այդ խոսքերը։ Հատկապես այս համատեքստում։
― Քո կնքահայրը հաստատ երկնքում է։ Աղոթիր նրա համար։ Խնդրիր, որ մեզ պահպանի և պահպանի քո հորը։
Քիչ անց Թովմասը ագրեսիվ տոնով բացականչեց.
— Ինչո՞ւ Աստված չի պատժում չարերին։
— Անպայման կպատժի։
Մի քանի րոպե անց երեխան բողոքեց.
— Ես ծարավ եմ, մայրիկ։ Կոկորդս ցավում է։
Մարոն ճանապարհից խիճ հավաքեց և փեշով սրբեց.
— Սրանք բերանդ դիր, որ թուք հավաքվի։ Զգույշ, կուլ կտաս։
— Դրանից ծարավը հագենո՞ւմ է,– հարցրեց Մարոյի կողքով քայլող զույգ աղջիկներից մեկը։
— Այո, փորձեք։
Երկու ժամ անց Ազնիվ խանումը շրջվեց և հայտնեց.
— Մենք ինչ-որ բնակավայրի ենք մոտենում։
Փոշու միջից աղոտ կերպով կապտին էր տալիս հովիտը։ Սարահարթի եզրին մի գյուղ էր ծվարել։ Հազիվ մի քսան քարե տուն և դրանց կից գոմեր։ Քայքայված և աղքատ բնակավայր։ Սակայն գյուղի կենտրոնում գտնվում էր այս քարքարոտ անապատի համար չտեսնված մի հարստություն՝ աղբյուր։ Եզները հեռվից զգացին ջուրը և արագացրեցին ընթացքը։ Մարդիկ ծիծաղում և լաց էին լինում ուրախությունից։ Ջրազրկված մարմինները վերակենդանանում էին ջուր խմելու հնարավորության գիտակցումից:
Խաշնարած շները ժանիքներն էին ցուցադրում։ Նրանց պարանոցներին մետաղյա ցցերով վզնոցներ կային, որոնք նրանց պաշտպանում էին գայլերի ատամներից։ Ծռմռված ճյուղերով հսկայական մի նոճի, որը միակ ծառն էր շրջակայքում, իր հովանու տակ էր առել գյուղամեջը։ Գյուղի տղամարդիկ և երեխաներն այնտեղ էին հավաքվել ծերերի շուրջը։ Քողածածկ կանայք դուրս էին նայում լուսամուտներից։ Ոստիկանների ներկայությունը զսպում էր գյուղացիների հետաքրքրասիրությունը։
Աղբյուրի ծորակից զուլալ ջուր էր հոսում և հավաքվում էր ավազանի մեջ, այնտեղից էլ փողրակով հոսում էր դեպի ոռոգվող այգիները։ Սակայն այդ ջուրը ոչ ձրի էր, ոչ էլ առատ տարագիրների համար։ Գյուղացիներին հատուցելու պատրվակով ոստիկաններն այն վաճառում էին։ Դրամ չունեցողները ստիպված էին ապավինել իրենց հայրենակիցների գթասրտությանը։ Ազնիվ խանումը վճարեց բազմաթիվ ընտանիքների համար։ Կամաց-կամաց, հաղթահարելով ոստիկանների վախը, գյուղացիները սկսեցին մոտենալ այդ կեղտոտ, տենդագին աչքերով և լարված դիմագծերով գյաուրներին։ Նրանք առաջարկում էին գնել այն մթերքը, որ ունեին՝ կարտոֆլ, սոխ, այծի պանիր։ Մարոն մի գեղջկուհուց մի հաց գնեց դրա դիմաց տալով շափյուղայով զարդարված մի ականջօղ։ Երկչոտ հայացքով կինը մրմնջաց. «Թող Աստված ձեզ պահապան լինի», և արագ վերադարձավ իր տունը։
Հանկարծ բողոքներ լսվեցին։ Պահակները բռնում էին պատանի աղջիկների և տղաների և նրանց տանում էին հրապարակի մյուս ծայրը։ Մի ոստիկան հրեց Մարոյին, որը քիչ էր մնում ընկներ։ Մարոն պինդ բռնեց Թովմասին և իրեն սեղմեց, սակայն ոստիկանն ավելի շուտ զույգ աղջիկներով էր հետաքրքրվում։ Գյուլուն միջամտեց։ Ոստիկանը հրացանի կոթով հարվածեց նրա գլխին։ Ծեր կինը վայր ընկավ։ Ոստիկանն իր հետևից քարշ տվեց լացող աղջիկներին։
Ազնիվ խանումը կանգնեց Մարոյի դիմաց.
― Ես քեզ աղաչում եմ, չմիջամտե՛ս։
Նրանք օգնեցին Գյուլուին ոտքի կանգնել։ Նա լաց էր լինում։
― Իմ թոռնիկնե՜րը։ Նրանց ի՞նչ կանեն։
Սվինները տնկած ոստիկանները տեղահանվածներին դուրս էին մղում հրապարակից։ Մարոն և յուրայինները հայտնվեցին վերջին տան մոտ։ Գյուղացիները խմբվեցին տասնչորս պատանի հայերի շուրջը։ Ենթասպան, կանգնելով ավազանի եզրին, բացեց աճուրդը։
― Գեղեցիկ փոքրիկ կանա՛յք։ Պի՛նդ տղաներ դաշտերում աշխատելու համար։
Սակարկությունը երկար տևեց։ Այն ընթանում էր իրենց երեխաների վաճառքին խոչընդոտել անկարող հարազատների ապշած և սարսափած հայացքների ներքո։ Մահմեդական կանայք իրենց ամուսինների ականջին խորհուրդներ էին շշնջում ապրանքի ընտրության վերաբերյալ։ Դրանք աղքատ մարդիկ էին և տասնմեկ երեխաներից յուրաքանչյուրը վաճառվեց մի քանի ղուրուշով, որը գառան գնից պակաս էր։
Որոշ ընտանիքներ մխիթարվում էին, որ իրենց երեխաները կխուսափեին հետագա սարսափներից և այն դաժան ճակատագրից, որն անկասկած սպասում էր մնացածներին։ Սակայն Գյուլուն այդպես չէր մտածում։ Երբ լսեց իր թոռների լացակումած կանչերը, որոնց քարշ էին տալիս տներից մեկի ուղղությամբ, նետվեց նրանց օգնության։ Հրապարակ դուրս գալով նա բախվեց ենթասպային, որը նրան վայր գցեց։ Նրա կողերին ու փորին մի քանի հարված հասցնելուց հետո խուզարկեց ծեր կնոջը։ Նա ուղղվեց փայլող դեմքով, ձեռքին ոսկյա մի վզնոց։
Ենթասպայի հեռանալուն պես Մարոն և Ազնիվ խանումը օգնության շտապեցին Գյուլուին, սակայն նրա սիրտն այլևս չէր բաբախում։ Ազնիվ խանումը փակեց նրա աչքերը։ Դա միակ բանն էր, որ նա կարող էր անել՝ պահակազորը պահանջում էր, որ տեղահանվածները ճամփա ընկնեին։ Գյուլուի մարմինը թողեցին այնտեղ, ուր նա ընկել էր։
Թովմասը գունատ դեմքը մորը դարձրեց։ Մարոն սեղմեց նրա ձեռքը.
— Մի մտածիր Սոսու և Մարիցայի մասին։ Նրանց հետ լավ կվարվեն, ինչպես Զեյնաբի ու Ջամիլայի հետ մեր տանը, և բացի դրանից, նրանք չեն ծարավի այնպես, ինչպես մենք ենք ծարավում։
Այդ խոսքերը չհամոզեցին երեխային։ Նա գերադասում էր ծարավ մնալ, քան բաժանվել իր մորից ու տատից։ Ինչպե՜ս կկարողանար ինքը ապրել առանց նրանց։ Նա գլուխը կախեց։ Երեխան վանքի դիմաց... Արմենը... հիմա էլ Գյուլուն... Առաջին անգամ նա գիտակցեց, որ թե՛ ինքը, թե՛ մայրը և թե՛ Ազնիվ խանումը կարող էին սպանվել։ Այդ մտքից նա հուսահատվեց, սակայն ցույց չտվեց։ Աղոթք ուղղեց իր կնքահորը, որն արդեն հրեշտակների հետ էր։
Նեղ ճանապարհի ժապավենը գալարվելով իջնում էր մինչև ձորի խորքը։ Մի կողմից անդունդն էր, ուր եզների կճղակներից կամ էլ սայլերի անիվներից քարեր էին թափվում։ Ազնիվ խանումը հրաժարվեց երասանը դստերը հանձնել, մինչդեռ նա կառք վարելու ավելի մեծ փորձ ուներ։ Ծեր կինը մտածում էր, որ պատահարի դեպքում երկու պառավն ու մի դիակը նվազագույն կորուստը կլինեին։ Մարոն չպնդեց։
— Դու դեռ կարո՞ղ ես քայլել,― հարցրեց նա Թովմասին։
Հաճելի երազների մեջ խորասուզված երեխան չլսեց մոր հարցը։ Առավոտ էր։ Ինքն արթնացել էր և իր մահճակալում էր։ Սասունը պառկած էր իր ոտքերի մոտ, և ինքը գնալու էր իր ծնողների ննջարանը։ Հայրը համազգեստով էր։ Սենյակում տարածվել էր նրա օծանելիքի բուրմունքը։ Վարդանը՝ ժպտադեմ, պարզել էր ձեռքերը Թովմասին գրկելու համար։
Մարոն անհանգստացավ.
― Թովմա՛ս, ինչպե՞ս ես։ Շա՞տ ես հոգնել։
― Ոչ,– պատասխանեց նա։
Նա բարկացել էր, որ իրեն կտրել էին իր անուրջներից, սակայն ցույց չտվեց, վախենալով վշտացնել մորը։ Նրա սրունքներն ու ոտքերը ցավում էին, այնուամենայնիվ նա ասաց.
― Դժվար չէ, վայրէջք է։
Շարասյունը հասավ ձորի հատակը, որն արդեն ստվերի մեջ էր ընկղմվում այն երիզող բարձր ժայռերի պատճառով։ Կանգ առան ցամաքած գետի հունի մոտ։ Ոստիկանները հրամայեցին արձակել եզներին։ Անասունն իջավ դեպի գետի ցեխոտ հունը։ Նրանք բնազդաբար գիտեին, որ իրենց ոտնահետքերը ջրով էին լցվելու։ Մարդիկ նույնպես փոսեր փորեցին իրենց տիկերը լցնելու համար։ Արաքսին հազիվ էր ոտքի վրա կանգնում։ Ամբողջ օրը նա իր ծնկներին էր պահել Արմենի գլուխն ու ուսերը և դա խաթարել էր նրա ոտքերի արյան շրջանառությունը։ Չնայած դրան, նա զինվեց բահով և քլունգով։
― Արմենն այս գործիքները վերցրել էր ճանապարհին մահացածներին թաղելու համար,– ասաց նա դողդոջուն ձայնով։
― Դա հետո կանենք,― ասաց Ազնիվ խանումը նրա ձեռքից գործիքներր վերցնելով։― Նախ, ուտենք ուժ հավաքելու համար։
Նրանք բաժանեցին երկու փոքր կարտոֆիլներն ու հացը, որ գնել էր Ազնիվ խանումը։ Վշտահար Արաքսին հրաժարվեց ուտելուց։ Նա միայն մի կում ջուր խմեց տիկից։ Ճաշը լռության մեջ անցավ։
― Մայրիկն ու ես կփորենք,– ասաց Մարոն ճաշից հետո։
Արաքսին ափից որոշ հեռավորության վրա գտնվող մի բլուր ցույց տվեց։ Այնտեղ գերեզմանը չէր հեղեղվի գարնանային վարարումների ժամանակ։
Թովմասը կարեցածին չափ օգնեց փոսը փորելիս։ Հողը ծանր էր, հոծ և քարքարոտ։ Երբ մեկ մետր փորեցին, Ազնիվ խանումը, շնչակտուր, հայտարարեց.
― Հերի՛ք է։ Արմենը կհասկանա, որ ավելին չէինք կարող անել։
Սևազգեստ ծեր կանայք օգնում էին Արաքսուն։ Ջրի բացակայության պատճառով նրանք չկարողացան լվալ մարմինն այնպես, ինչպես պահանջում էր ավանդույթը, սակայն Գալստյան այրին մի կերպաս բերեց, որը որպես տապան ծառայեց։ Ծիսական օծումը նա ձեթով կատարեց։ Դիակի շուրջը մեծ բազմություն հավաքվեց և նրան թափորով ուղեկցեց մինչև բլուրը։ Առաջին անգամ էր, որ նրանց միավորում էր աղոթքը։ Նրանք կիսում էին ոչ միայն վախն ու տառապանքը, այլև հարության հույսը։ Մի կույր, որին առաջնորդում էր մի տղա, մոտեցավ փոսին։ Զարմանալիորեն հզոր և հստակ ձայնով նա սկսեց երգել «Ի վերին Երուսաղեմ» շարականը։ Բոլորը միացան ծերունուն. նրանք նորից համայնք կազմեցին։
Սկզբում երկչոտ ձայները լցվեցին, հարստացան արձագանքներով, լցրեցին նեղ ձորը և բարձրացան լեռներից վեր։ Ողորմածության պահ չարչարանքի գագաթնակետին։ Նույնիսկ ոստիկանները կանգ առան լսելու և ոչ մեկի մտքով չանցավ ընդհատել գյաուրների այդ արարողությունը։ Այդ իրադարձությունը խորհուրդ ուներ։ Մարդիկ աղոթում էին նրանց համար, ում անգերեզման էին թողել վանքի առջև, նախորդ գիշեր մահացած կանանց համար, հեղեղատի խորքում ընկած տղամարդկանց համար։ Եվ բոլոր նրանց համար, որ ընկնելու էին այս անվերրջ ճանապարհին։ Շատերը մտածում էին, որ իրենք էլ շուտով «կանցնեն վերին Երուսաղեմով»։
Երբ մարմինը փոսն իջեցրեցին, Արաքսին վրան գորգ փռեց։ Թովմասը մի փունջ դաշտային ծաղիկներ դրեց, որոնք քաղել էր ափի եզերքից։ Հետո նա իր գլխին դրեց Արմենի գլխարկը և բացահայտեց իր հիասթափությունը.
— Կնքահայրը ասում էր, որ ինքը հանգչելու էր նոճիների տակ, եկեղեցու բակում։
Այս խոսքերից ազդվելով՝ Արաքսին նետվեց փոսի եզրին և վայրի ճիչ արձակեց։ Ստիպված եղան նրան այդտեղից հեռացնել։ Ամբոխը ցրվեց։ Մարոն ուզում էր հեռու տանել Թովմասին, սակայն նա պնդեց թաղմանը մասնակցելու իր ցանկության վրա։
― Նա իմ կնքահայրն է, նա իմ կնքահայրն է,– կրկնում էր նա համառորեն։
Նրան համակել էր այնպիսի կատաղություն, որից նրա ուժերը կարծես կրկնապատկվել էին։ Նա մտածում էր այն մեծ թռչունների մասին, որոնք պտտվում էին երկնքում մահացածների վրա։ Նրանց խժռելու համար... Նրանք ձեռք չէին տա կնքահորը, և Արմենն անվնաս վիճակում երկինք կհասներ։
Երբ փոսը լցվեց, վրան մի կույտ քար հավաքեցին։ Թովմասն այնպես դարսեց քարերը, որպեսզի կույտը չփլվեր փոթորիկի ժամանակ։ Գալստյան այրին մնաց գերեզմանի մոտ աղոթելու։ Նա փորփրեց իր պայուսակը ու տղային կանչեց.
― Տղա, մոտեցի՛ր։
Նա Թովմասի ափի մեջ երեք մուգ հատիկ դրեց.
― Սրանք նոճու սերմեր են։
Թովմասի աչքերը փայլեցին.
― Շնորհակալություն, տիկին։ Նավապետ Արմենը գոհ կլինի։
Մարոն ու Թովմասը նոճու սերմերի համար տեղ ընտրեցին։ Թովմասն ուզում էր, որ նոճիների ճյուղերը գերեզմանին հով անեին կեսօրից հետո։ Երբ գործն ավարտեցին, Մարոն գրկեց երեխային.
― Քո կնքահայրը կհպարտանար քեզնով։
― Երբ կմեծանամ, կգամ այստեղ ու եկեղեցի կկառուցեմ։ Ինչպես նա էր ուզում։
Գետի մոտ վերադառնալով՝ Մարոն տեսավ, որ սայլերը հեռանում էին։ Դրանք վարում էին ոստիկանները։ Ազնիվ խանումը փրփրել էր։
― Երկու վերմակ։ Ահա այն ամենը, ինչ կարողացա փրկել։ Մենք հիմա ոտքով պետք է շարունակենք ճանապարհը։
Գալստյան այրին և Անթառամ խաթունը՝ Տեր Խորենի քենին, ուղեկցում էին Արաքսուն։
― Ես չեմ կարողանա քայլել,– ասում էր Արաքսին։
― Մենք քեզ կօգնենք,– ասաց Մարոն։
― Ոչ։ Ոտքերս... Սիրտս... Ես հեռու չեմ գնա։
― Այդպես մի ասեք։
Գալստյան այրին Մարոյին նշան արեց, որ չպնդեր։ Նա ցույց տվեց իր տոպրակը.
― Ես դեղ ունեմ, որը կբուժի Արաքսուն։ Մեզ մենակ թողեք։
Մութն արագ էր ընկնում։ Հիմա, երբ տարագիրները չէին կարող պատսպարվել իրենց սայլերի տակ, նրանք կողք կողքի էին հավաքվել և սեղմ խումբ էին կազմել՝ գիշերն անցկացնելու համար։ Մի կին բղավեց.
― Այն ի՞նչ է։ Այնտե՜ղ։
Նա ձեռքը մեկնել էր դեպի հյուսիս-արևելք, ուր ձորը նեղանում կիրճ էր դառնում։ Մարոն կարծեց, որ ավազակներն էին վերադարձել։ Շատերն այդպես մտածեցին, ու լարումն ահագնացավ, քանի դեռ չէին համոզվել, որ դրանք իրենց պես տեղահանվածներ էին։ Միգուցե մեկ այլ խումբ էր Սվասից։ Իսկ եթե Վարդանը նրանց մե՞ջ լիներ։ Ո՛չ, այդ շարասյան մեջ ոչ մի հասուն տղամարդ չկար։
Նորեկները Երզնկայի շրջանից էին։ Տեղահանության սկզբում ավելի քան երկու հազար մարդուց մնացել էր ընդամենը երեք հարյուրը՝ հիմնականում հիվանդներ։ Օր օրի վրա ծեծը, զրկանքներն ու առևանգումները նոսրացրել էին նրանց շարքերը։ Այս մարդիկ, որոնց ավելի քան մեկ ամիս հոտի պես քշում էին լեռնային արահետներով, այլևս ոչինչ չունեին։ Նրանք կիսամերկ էին, ոտքերն արնոտ, մաշկը արևից այրված։ Արդեն չորրորդ օրն էր, ինչ խոտով և արմատներով էին սնվում։ Այնքան ողորմելի վիճակում էին, որ Սվասից տեղահանվածները նրանց հետ կիսեցին մնացած սննդի փշրանքները։ Իսկ դա նշանակում էր, որ հաջորդ օրը իրենք ուտելու բան չէին ունենալու։
Արաքսին աղոթում էր։ Նա նստել էր գետնին, պարզել էր ոտքերը և փակել աչքերը։ Նրա գլուխն ու իրանը ճոճվում էին։ Թովմասը քնել էր տատի գրկում։ Մարոն ասաց Ազնիվ խանումին.
— Ես գնամ նորեկներին օգնեմ։
Նա վերցրեց բահը, որով Արմենին էին թաղել։ Եզների ոտքերից վերև մարդիկ ձեռքերով փորում էին գետի հունը։ Նրանք խմում էին առանց սպասելու, որ հավաքված պղտոր հեղուկը պարզեր։ Մարոն խորը փոս փորեց, որը շուտով լցվեց բավականաչափ պարզ ջրով։ Կանայք այդտեղից ջուր վերցրեցին թասերով կամ ձեռքերի ափերով։
Հյուծված դեմքով մի ծեր կին նրան ասաց.
— Լավ կլիներ, եթե սրտիդ տակի երեխան մեռներ։ Ես տեսել եմ, թե ինչպես էին բազմաթիվ կանայք խեղդում ճամփեզրին բերած իրենց երեխաներին։ Աստված նրանց կհասկանա։
Մարոն, ամաչելով իր խաբեությունից, նրան հարցուփորձ արեց: Կինը, որի անունն էր Վարվառա, պատմեց, թե ինչ փորձություններով էր ինքն անցել չորս շաբաթվա ընթացքում, թե ինչպես էին հարազատները մահացել մեկը մյուսի հետևից՝ ծարավից, սովից ստացած վերքերից։ Նորեկների մեջ կային տիֆով հիվանդներ, եղել էին նաև խոլերայի դեպքեր։ Վարվառան եզրակացրեց սառը դաժանությամբ.
— Մեռածների բախտը բերել է։
— Մենք մի կերպ դուրս կգանք այս վիճակից։
— Դուք ճանապարհին եք ընդամենը երեք օր, այդպես չէ՞։ Չես պատկերացնում, թե ձեզ ինչ է սպասում, աղջիկս։ Նպատակակետ չկա։ Նրանք մեզ քարշ են տալիս սարերով, որպեսզի մենք կամաց-կամաց մեռնենք։
Մարոն բացականչեց.
― Ես թույլ չեմ տա, որ ինձ մորթեն։
― Դու մենա՞կ ես։
― Մորս ու վեց տարեկան որդուս հետ եմ։
Պառավը նրա ձեռքին դիպավ և ծանրակշիռ ձայնով ասաց.
― Եթե հնարավորություն ունենաս, տղայիդ տուր թուրք գյուղացիների։ Այդպիսով դու նրա նկատմամբ ողորմածություն դրսևորած կլինես։
Մարոն շրջվեց ու հեռացավ նրան չլսելու համար։ Վարվառան ձայնը բարձրացրեց.
― Մենք ծղոտի ծեղիկներ ենք, որ քշում է քամին։ Ծեղիկ ենք։
Ազնիվ խանումն ու Թովմասը քնել էին՝ փաթաթվելով մի վերմակի մեջ։ Մարոն մյուսը կիսեց Արաքսու հետ։ Երբ լուսաբացին զարթնեց ցրտից դողալով, Արաքսին կողքին չէր։ Մարոն վեր կացավ։ Շրջանցելով քնած մարդկանց, նա գնաց դեպի բլուրը։ Արաքսին պառկած էր Արմենի գերեզմանի վրա։ Մարոն նրան ցնցեց։ Մարմինը, որին նա դիպավ՝ սառած էր։ Արաքսու ձեռքից մի սրվակ ընկավ և կոտրվեց՝ քարին դիպչելով։ Մարոն հասկացավ, որ Գալստյան այրին Արաքսուն հնարավորություն էր տվել ամուսնուն միանալու։ Նա ծնկի իջավ ու լաց եղավ։ Նա ողբում էր ոչ այնքան մահացածներին, որքան նրանց, ովքեր ուզում էին վերապրել։

ԳԼՈՒԽ 6


Մաս 35


Հուլիսի 19-ն էր կամ 20-ը։ Վարդանը կորցրել էր օրերի հաշիվը։ Բանտախցում մնացած նրա երկու բախտակիցները ամենևին էլ չէին հետաքրքրվում ամսաթվով։ Նրանց կյանքը վերածված էր մեկ երկար օրվա, որը սկսվում էր առավոտյան, երբ նրանք խույս էին տալիս մահապատժից, և ավարտվում էր հաջորդ լուսաբացին, երբ կարող էր գալ իրենց հերթը։ Նրանք նույնիսկ չէին խոսում, և յուրաքանչյուրը ծվարել էր իր անկյունում։ Եվ նրանց լռությունն է՛լ ավելի ցավագին էր դարձնում Վարդանի մենությունը։
Նրանց խմբակային փախուստի ծրագիրը չէր իրականացել։ Ինչ-որ մեկը մատնել էր, և մետաղյա դռներն այլևս երբեք չէին բացվել նրանց բակում եղած ժամանակ։ Մահապատժի ենթարկվածների ներքնակները մնացել էին բանտախցում, և այն ավելի մեծ էր թվում, քան կար իրականում։ Նեղ լուսամատից թափանցող ճառագայթները լուսավորում էին պատի գորշ քարին Սարգիս Զորյանի փորագրած խաչն ու արձանագրությունները։ Վերջինիս մահապատժից հետո, որը տեղի էր ունեցել չորս օր առաջ, Վարդանը գրում էր այն մարդկանց անունները, որոնք դեռևս ողջ էին։ Մինչև վերջին շունչը նա լրագրող էր մնալու... Սակայն հնարավորություն չէր ունենալու ստորագրելու։
Վաղ թե ուշ ինքն էլ էր ճոճվելու պարանի ծայրին։ Ավելի շուտ վաղ, քանի որ պահակներից մեկն զգուշացրել էր, որ իր մահապատիժը ի կատար էր ածվելու այդ առավոտ։ Քաղաքապետարանի ժամացույցը ազդարարել էր ժամը վեցը, իսկ հետո յոթը։ Նա շարունակում էր սպասել, գրեթե անվրդով։ Նա այնքան երկար էր սպասել անխուսափելի վերջին, որն այդքան երկարաձգվելով կորցրել էր իմաստը և իրեն այլևս չէր վախեցնում։
Միջանցքում քայլեր լսվեցին։ Նա շտկվեց։ Դուռը բացվեց, և ներս մտավ դեղնած դեմքով մի ենթասպա.
― Վարդան Պալյան։
Վարդանը մոտեցավ։ Նրան մի գորշ շապիկ մեկնեցին։
― Ահա քո կախաղան ելնողի համազգեստը։
Առանց արձագանքելու Վարդանը հանվեց և հագավ լայն շապիկը, որը մինչև ծնկներն էր հասնում։ Բանտախցի ընկերները մոտեցան հրաժեշտ տալու։ Նրանք դժվարությամբ էին թաքցնում իրենց թեթևությունը, որ ևս մեկ անգամ խույս էին տվել մահվան ճիրաններից։ Ենթասպային ուղեկցում էին երկու ոստիկան։ Նրանք Վարդանի ձեռքերը կապեցին թիկունքում և նրան տարան առաջին հարկում գտնվող փոքր մի սենյակ, ուր վարսավիրը սրում էր ածելին։ Վարդանին նստեցրեցին մի նստարանի վրա, որի շուրջը գետինը ծածկված էր մարդկային մազերով։ Վարսավիրը սափրեց Վարդանի գլուխն ու մորուքը։
Ներս մտավ խնամքով հարդարված մազերով մի լեյտենանտ։ Բանտարկյալին ցույց տալով, հարցրեց սերժանտին.
― Պալյա՞ն։
― Այո։
Ոտքերը լայն տարածելով՝ նա կանգնեց Վարդանի առջև։ Կիպ կարված կանաչ համազգեստը նրա կեցվածքը բարետես էր դարձնում, իսկ խնամված բեղերի ծայրերը վեր էին տնկված։
― Գավառապետ Մուսթաֆա բեյը...
― Դու ուզում ես ասել Մուսթաֆա Ռահմի՞ն։
― Գավառապետ Մուսթաֆա բեյը,– պնդեց լեյտենանտը,―քեզ վերջին անգամ առաջարկում է հավատավոխ լինել և համագործակցել Իթթիհատի հետ։
Նա ցույց տվեց վարսավիրին.
― Ալին քեզ իսկույն կթլփատի։
Վարդանն ուսերը վեր քաշեց։ Սպան, ողջ կեցվածքով ընդգծելով իր անտարբերությունն այս խնդրի վերաբերյալ, ասաց.
― Համաձայնիր, սա միակ հնարավորությունն է կաշիդ պրծացնելու և փրկելու հարազատներիդ կյանքը։ Համաձայնիր և տասը րոպե անց դու նորից ազատ մարդ կլինես։
Վարդանը համառորեն լռում էր։
― Մտածիր քո կնոջ և որդու մասին, որոնք տառապում են տարագրության ճամփաներին։ Եթե նրանք իմանան, որ քո մեկ խոսքը կարող է վերջ դնել իրենց տանջանքներին և որ դու հրաժարվում ես այն արտասանել, ի՞նչ կմտածեն քո մասին։
Լեյտենանտը դաս էր արտասանում, և Վարդանին թվում էր, որ ինքը լսում էր ոստիկանապետի ձայնը, նրա ստերը։
― Մուսթաֆային կասես, որ գնա գրողի ծոցը։
― Քո կյանքն է,– պատասխանեց սպան հոնքերը վեր քաշելով։― Դեհ, ուրեմն ճամփա ընկնենք։
Բանտի բակում ձիերով լծված սայլ էր սպասում։ Մոտ տասնհինգ դատապարտյալ կանգնած էին վանդակում, որի ճաղերի վերևում մի քանի շարք փշալար կար։ Վարդանը շուրջն էր նայում՝ փախչելու աղոտ հույս փայփայելով։ Լեյտենանտը սովոր էր դատապարտյալներին մինչև կախաղան ուղեկցելուն և գրեթե աննկատ մանրամասներով գուշակում էր նրանց հոգեվճակը: Նա նկատեց, թե ինչպես էր Վարդանը շուրջը նայում և ատրճանակի փողը նրա ծոծրակին դրեց։
- Այդ մեկը քեզ չի հաջողվի։ Քեզ սպասում է նոր և լավ մոմած պարանը։
Ոստիկանների դասակի ուղեկցությամբ սայլն ուղևորվեց դեպի շուկայի հրապարակը, որտեղից լսվում Էր թմբուկների ձայնը։ Ձի հեծած լեյտենանտը գնում էր առջևից հպարտ ու ձիգ։ Վաճառասեղանների միջև միջանցք էր բացվել, և երկու կողմից հավաքվել Էր հետաքրքրված ու հուզված ամբոխը։ Ամենօրյա մահապատիժները, որոնց ձգողական ուժը չէր նվազում, ժողովրդական տոնի առիթ էին դառնում։ Հրապարակի մյուս ծայրում կառափնարանի վրա շարված էին կախաղանները։ Դրանք տասնհինգն էին։ Զինվորները ազատում էին կախաղանները նախորդ օրր մահապատժի ենթարկվածների դիակներից, կիտում էին սայլի մեջ՝ Սվասից դուրս տանելու համար։
Այդ ամենը Վարդանին չէր հետաքրքրում։ Հայացքը դարձնելով դեպի իր ներքնաշխարհը՝ նա տեսնում էր նրանց, ում սիրել էր և ովքեր շարունակում էին ապրել իր հոգում։ Վաճառասեղաններից իրեն հասնող յուրաքանչյուր բուրմունք որևէ հիշողություն էր արթնացնում, և դրանց մի մասը մանկությունից էր գալիս։ Հատկապես դեղձի հոտը, որը հասունանում էր հենց այդ ժամանակ։ Մայրը, որը դեռ շատ երիտասարդ էր, իրեն բարձրացնում էր մինչև ծառի ներքևի ճյուղերը։
― Իջեք,– հրամայեց ոստիկաններից մեկը՝ բացելով վանդակի դուռը։
Վարդանը վայր ցատկեց ու վազեց։ Կառափնարանի հետևում թաքնված մի անցում կար, որը տանում էր դեպի հարևան փողոցը։
― Սրան ողջ կբռնեք,– բղավեց լեյտենանտը։ Կապված ձեռքրերի պատճառով Վարդանը չէր կարողանում արագ վազել։ Երկու ոստիկան նրան բռնեցին մինչև անցումին հասնելը։ Լեյտենանտը մոտեցավ և մտրակով դեմքին հարվածեց։
― Բռնեք դրան մինչև պարանը վիզը գցեն։
Դիակներով լի սայլը անցավ դատապարտյալների մոտով, և նրանցից ոչ մեկը աչքերը չհեռացրեց։ Վերջը մոտ էր, և նրանք այլևս ուժ չունեին տանջվելու իրենց կանանց և երեխաների մասին մտքերից։ Նրանց բոլորին ստիպեցին ելնել կառափնարան, իսկ հետո յուրաքանչյուրը բարձրացավ իր կախաղանին հենած սանդուղքով։ Պարանի հանգույցը ճոճվում էր նրանց դեմքի առջև։ Վարդանը զգաց դահճի ձեռքն իր ուսին, իսկ հետո պարանի կոպիտ հպումը։ Իր հայրենակիցներից քանի՞սն էին կանգնել այդ սանդուղքին։ Քանի՞սն էին հոգին ավանդել հենց այն վայրում, ուր ինքը պետք է մեռներ։ Ինչի՞ մասին էին նրանք մտածում:
Թիկունքում նա լսեց լեյտենանտի ձայնը.
― Ինքս կհրեմ քո սանդուղքը։
Թմբուկների զարկերի ռիթմն արագացավ, միգուցե դա արյան բաբախո՞ւմն էր քունքերում։ Վարդանն անթարթ նայում էր Թեջիր լեռան գագաթին, որը պարզորոշ ուրվագծվում էր մուգ կապույտ երկնքի ֆոնի վրա։ Հանկարծ նա իրեն շատ միայնակ զգաց։ Ահռելի մի տարածություն բաժանում էր նրան ամբոխից, դահճից, նույնիսկ հարևան դատապարտյալներից, իսկ իր ներսում բոլոր հարազատների դեմքերն անհայտացան։ Նա գրեթե չէր զգում իր մարմինը, կարծես արդեն սկսել էր անէանալ։ Մնացել էր դեղձի կպչուն բուրմունքը։ Ինքը երբեք չէր մտածել, որ մեռնելիս մարդն այդքան միայնակ է լինում։
Գլուխը հետ գցելով՝ Վարդանն աչքերը հառեց արևին։ Դժվար էր պատկերացնել, որ այլևս այն չէր տեսնելու և չէր զգալու նրա ջերմությունը։ Կա՞ր արդյոք այլ կյանք։ Այդ պահին Վարդանը երջանիկ կլիներ, եթե վերագտներ իր մանկության կույր հավատը։ Իրատեսությունը հուշում էր, որ ինքն անէանալու էր։ Թովմաս... Մարո... Արդյոք ինքը երկա՞ր կապրի նրանց հիշողության մեջ։ Նրա հիշողության մեջ հայտնվեց մի պատկեր. Մարոն իրենց ննջասենյակի լուսամուտի մոտ, Թովմասը՝ Ազնիվ խանումի ու աղախինների հետ տան շեմին, շունը շագանակենու ստվերում, իսկ վարդերը ցայտուն ուրվագծվում էին տան սպիտակ պատին։
Նրա ոտքին դիպան։ Նա ցնցվեց ու լարվեց։ Քիչ էր մնում սանդուղքը ոտքի տակից փախչեր։ Նրա դիմաց հայտնվեց լեյտենանտը։
― Սա դու չե՞ս,― հարցրեց լեյտենանտը։
Վարդանը լսեց, թե ինչպես են իր անունը տալիս։ Նրա դիմաց հայտնվեց մի լեյտենանտ։
― Դու մայոր Վարդան Պալյա՞նն ես։
Նա կրկնեց հարցը, և Վարդանը գլխով արեց։
― Այստեղ,– բղավեց սպան։
Դահիճր թուլացրեց հանգույցը և օգնեց դատապարտյալին իջնել սանդուղքից։ Ցնցված և ոչինչ չհասկացող Վարդանը թույլ տվեց, որ իրեն ուղեկցեն կառափնարանից ցած։ Արևը նրան կուրացրել էր, և նա հազիվ Էր նշմարում լեյտենանտին, որը ողջունում էր ինչ-որ մեկին, ասելով.
- Ահա նա, պարոն գնդապետ։
Այդ դե՞մքը։ Իբրահիմ Ալիզադեն էր։
Վարդանի դիմագծերը փափկեցին։ Բարեկամը բռնեց նրա ձեռը և խիստ ձայնով ասաց.
- Հետևեք ինձ։
Վարդանը կռահեց, որ լեյտենանտի ներկայությամբ ինքը չպետք է խոսեր կամ շփվեր Իբրահիմի հետ։ Դեռևս ցնցված՝ նա չէր գիտակցում, թե ինչ էր իրականում տեղի ունեցել։ Զգում էր, որ արյունը վերստին սկսել էր հոսել իր երակներով, հետո նա ուժգին ցավ զգաց պարանոցում և խեղդվելու զգացում ունեցավ: Ասես մարմինն ապրում էր այն չարչարանքը, որին նախապատրաստվել էր։ Հետո միայն զգաց մահվան սարսափը։
Կառափնարանի առջև ոստիկաններր զսպում էին ամբոխը, որը քարացել էր։ Միրգ, ընկույզ, շերբեթ և թան վաճառող շրջիկ վաճառականները լռել էին։ Կարծես թե բոլորը շունչը պահել էին։ Գնդապետն իր բանտարկյալին քարշ տվեց կառափնարանի հետևում գտնվող անցումով։ Նրբանցքում ծածկած կառք էր կանգնած։ Նրանք կառք նստեցին։
― Շարժվիր,– հրամայեց Իբրահիմը կառապանին հուզմունքը դավաճանող ձայնով։
Հազիվ էին վարգի անցել, երբ լսվեցին զառանցող ամբոխի բացականչությունները։
― Քիչ էր մնում...– բացականչեց գնդապետը։
Նա գրկեց Վարդանին, որն անդադար կրկնում էր.
― Իբրահիմ, Իբրահիմ, բարեկամս։ Հավատս չի գալիս։
― Դու երևի կասկածի տա՞կ առած լինեիր իմ բարեկամությունը։ Ինձ հանձնարարությամբ Սվասից հեռու էին ուղարկել։
Գնդապետն այլ մանրամասներ չհաղորդեց։ Նա ուզում էր մոռանալ Շապին-Կարահիսարի նույնիսկ անունը, ուր երեք շաբաթ տևած պաշարումից հետո բանակը սրի էր քաշել քաղաքի ամբողջ հայ բնակչությանը կանանց և երեխաների հետ միասին։
Վարագույրը քաշելով՝ Իբրահիմը գլուխը լուսամատից հանեց և, համոզվեց, որ իրենց չեն հետապնդում։ Վարդանը հասկացավ, որ ընկերն իրեն ազատել էր սեփական նախաձեռնությամբ։
― Ուրեմն ինձ վերաբերող հրաման չունե՞ս։ Դու կյանքդ ես վտանգում։
Իբրահիմը ժպտաց, և նրա դեմքը փայլում էր։ Նա նման էր երեխայի, որը հենց նոր չարություն էր արել և հպարտանում էր դրանով։ Վարդանը հուզված ավելացրեց.
― Ինչպե՞ս կկարողանամ քեզ հատուցել։ Երջանիկ է այն մարդը, ով քեզ պես ընկեր ունի։
― Դու ևս մեկ ընկեր ունես,― պատասխանեց Իբրահիմը խորհրդավոր տեսքով։– Ես միայնակ չեմ այս պատմության մեջ։
Նա հրաժարվեց ավելին ասել և կտրեց Վարդանի կապանքները։ Կառքը բռնեց ամերիկյան օրիորդաց վարժարանը տանող ճանապարհը և կառապանն արագացրեց րնթացքը։ Վարդանը վերջապես հարցրեց.
― Տեղեկություն ունե՞ս Մարոյի, իմ որդու և զոքանչիս մասին։
Իբրահիմի դեմքն այլայլվեց։
― Դժբախտաբար,– ասաց նա շփոթված ձայնով,– ես ոչինչ չկարողացա անել։ Սվասում չէի։ Այս գիշեր եմ վերադարձել։
Վարդանի ուսերը հակվեցին, և նա խորը հառաչեց։
― Իսկ գիտե՞ս, որ ճանապարհով են գնում Սվասի հայերը։
― Պարզ է, որ հետաքրքրվել եմ։ Բազմաթիվ շարասյուներ կային, որոնք գնացել են տարբեր ճանապարհներով։ Սակայն հնարավոր է, որ բոլորը կանցնեն Մալաթիայով։ Կարծում եմ, նրանք ուղևորվում են Հալեպ։
Վարդանը տխուր գլուխը ճոճեց։ Նա մրմնջաց, կարծես բարձրաձայն մտածեր.
― Երկու շաբաթվա տարբերություն... Բայց նրանք պետք է որ դանդաղ շարժվեն։
Իբրահիմը բռնեց նրա թևը.
― Դու չպետք է մտածես նրանց միանալու մասին։ Անատոլիայով մեկ տեղահանվածների քարավաններ են շարժվում։ Այդ բազմության մեջ երեք հոգի գտնելն անհնարին է։ Բանակը փակում է ճանապարհները, բնակավայրերից դուրս վխտում են ավազակները։ Չես կարողանա անցնել։
Վարդանը նայեց նրա աչքերի մեջ.
― Եթե քո ընտանիքը լիներ, ի՞նչ կանեիր։
Իբրահիմը առանց պատասխանելու գլուխը կախեց։ Նա կվարվեր այնպես, ինչպես մտադիր էր վարվել Վարդանը։
― Ձի և ատրճանակ, ահա թե ինչ է ինձ պետք։
― Դու, իհարկե, այդ ամենը կունենաս։
― Ո՞ւր ես ինձ տանում։
― Համբերություն,– պատասխանեց գնդապետը խորհրդավոր ժպիտով։
Երկվորյակ մինարեթների և բաղնիքի արանքում ծվարել էր մի հին պալատ, ուր գտնվում էր բանակի հրամանատարությունը: Կառքը բակ մտավ, որով Վարդանը բազմիցս անցել էր պաշտոնական ընդունելություններին մասնակցելու համար։ Կենտրոնական մուտքից մտնելու փոխարեն գնդապետը Վարդանին տարավ դեպի կողմնային մի դուռ, այն թևը, որը նախատեսված էր պատվավոր հյուրերի համար։ Նրանք մտան նախասրահ, որի կենտրոնում մի փոքր ավազան կար, իսկ պատերին գրված էին հատվածներ Ղուրանից և զարդարված էին սուլթանի դիմանկարներով։
Վարդանը չէր կարողանում գուշակել, թե ինչու էին իրեն այստեղ բերել։ Իբրահիմը նրան տարավ մի ավելի մեծ սենյակ, որը գորգապատ էր և կահավորված էր հին կահույքով։ Նախշազարդ, ոսկեզօծ շրջանակի մեջ տեղադրված խմբակային լուսանկարում պատկերված էին Էնվերը, Ջեմալը և Թալեաթը՝ Իթթիհատի երեք առաջնորդները։
― Հիմա կասե՞ս...
― Մի խաթարիր ուրախությունդ,– ասաց Իբրահիմը։
Չնայած անհամբերությանը, Վարդանը այլևս հարց չտվեց։
― Ես քեզ կսպասեմ նախասրահում,– ասաց Իբրահիմը։
Մենակ մնալով՝ Վարդանն ուսումնասիրեց սենյակը։ Մարմարյա կլոր սեղանի վրա չրեղեն և խմիչք էր դրված։ չկարողանալով իրեն զսպել՝ Վարդանը մի քանի թուզ կերավ և թաքուն մի կում կոնյակ խմեց հենց շշից։ Խմիչքից նրա տասմոքսը կծկվեց։ Հոգնածությունից հենվեց սեղանին։ Նա այնքան կեղտոտ էր, որ չհամարձակվեց նստել բազկաթոռին։ Բանտախցի գարշահոտությունը՝ փտած հարդի, քրտնքի ու կեղտի հոտը, ներփափանցել էր մաշկի մեջ և այնքան ուժգին էր, որ նրա սիրտը խառնեց։ Իսկ ինքն այնքան էր վարժվել այդ հոտին, որ այն չէր էլ զգում։
Սենյակի խորքում գտնվող դուռը բացվեց։ Ներս մտավ հետևակի համազգեստով մի գեներալ։ Համազգեստի բաճկոնը խնամքով կոճկված էր, և ոսկեզօծ օձիքը թաքցնում էր կրկնակզակի ծալքերը։ Նա բարձրահասակ էր, սակայն գեր և շատ դանդաղ էր քայլում։ Ծանր կոպերը գրեթե ծածկում էին նրա մանր սև աչքերը։ Փքված այտերով դեմքը բարի էր թվում։ Նա մոտեցավ Վարդանին և ձեռքը նրան մեկնեց, որը Վարդանը սեղմեց առանց լարումից ազատվելու։
― Կարծում եմ, դուք ինձ չեք հիշում, մայոր Վարդան։
Ի տարբերություն մարմնի՝ ձայնը բոլորովին չէր փոխվել։
― Հալիթ փաշա,– բացականչեց Վարդանր ապշահար։– Ներեցեք, որ ձեզ չճանաչեցի, տասը տարի է անցել։
― Այո,– ասաց զինվորականը փորը ցույց տալով,– և համեղ ուտելիքները...
Վարդանը հիշեց կրքոտ երիտասարդին, որը հայտնի էր իր հռետորական տաղանդով։ Այդ ժամանակաշրջանում նա շատ նիհար էր և ոսկրոտ։ Նրանք ծանոթացել էին, երբ երկուսն էլ «Ազատություն և առաջադիմություն» կոմիտեի անդամ էին։ Նրանք միասին էին խորհրդարանում և մտնում էին Էնվերին ու Թալեաթին հակադրվող առաջադիմականների խմբավորման մեջ։ Եվ ահա հիմա նրանցից մեկը իշխանության կողմնակիցն էր, մյուսը ջախջախված էր այդ նույն իշխանության կողմից։
Վարդանը մի պահ վարանեց և ուշադիր նայեց գեներալի աչքերի մեջ։ Արդյո՞ք Հալիթը նույնն էր մնացել, որի համար կարևորագույն բանն արդարությունն էր: Արդյո՞ք փոխվել էր միայն նրա ֆիզիկական կերպարանքը։ Աչքերը մատնում էին նրա բարությունը։ Վարդանին թվաց, որ ինքը գեներալի հայացքում հայտնաբերեց նաև այլ բան՝ մեծ հոգնություն և միգուցե հիասթափություն։ Հալիթ փաշան թևերը տարածեց։ Վարդանը տատանվում էր՝ ցույց տալով իր հագուստը։ Գեներալն ուսերը թոթվեց և գրկեց Վարդանին։
― Ես երջանիկ եմ քեզ տեսնել, Հալիթ փաշա։
― Վարդան Պալյան,– պատասխանեց մյուսը՝ Վարդանի ուսին խփելով։― Վարդան, եղբայրս։
Ժպտալով, նրանք հետ-հետ գնացին միմյանց հեռվից նայելու համար։ Նրանց ընկերությունն անխաթար էր մնացել։ Նրանցից յուրաքանչյուրը մտածեց երիտասարդության այն տարիների մասին, որ նվիրել էին նույն գաղափարների իրագործմանը։ Հալիթի դեմքը մռայլվեց։
― Ինչպիսի՜ խառնաշփոթ,– հառաչեց նա։
Վարդանը գլխով արեց։ Հալիթը գրպանից ծխախոտ հանեց և մատնացույց արեց բազկաթոռները։ Առանց առաջարկության սպասելու Վարդանը երկու բաժակ կոնյակ լցրեց։ Նրանք նստեցին և բաժակներն իրար խփեցին։
Ծխախոտի ծուխն արտաշնչելով՝ Հալիթը ցույց տվեց կառավարության երեք առաջնորդներին պատկերող լուսանկարը.
― Այս խարդախները մեզ խաբեցին։ Սակայն նրանց վերջը կգա։ Այն արդեն գաղտնի կերպով նախապատրաստվում է։
Վարդանը հուզված պատասխանեց.
― Շատ ուշ կլինի։ Հարյուր հազարավոր հայեր բնաջնջված կլինեն։
Հալիթը զննեց իր բաժակի կոնյակը և մրմնջաց.
― Խե՜ղճ մարդիկ։ Խե՜ղճ երկիր։
Կտրուկ շարժումով նա հանգցրեց ծխախոտը և մնացորդը շպրտեց ղեկավարների լուսանկարի ուղղությամբ.
― Ինչ հաճույքով եմ ես նրանց դավաճանում՝ քեզ փրկելով մահից։
― Ես քո հավերժ պարտապանն եմ, Հալիթ փաշա։
Վարդանն անդադար տեղահանության մասին էր մտածում և հարց տվեց, որի պատասխանը գիտեր.
― Այս սարսափին վերջ տալու միջոց չկա՞։
― Վախենամ, որ ոչ։ Չափավոր քաղաքական ուժերը հեռացվել են կառավարությունից։ Ինձ ուղարկում են ռուսական ճակատ այն պատճառով, որ ես հրաժարվել եմ մասնակցել տեղահանություններին, և հույս ունեն, որ ես այնտեղ կաշիս կթողնեմ։
― Եթե թշնամին ներխուժեր երկիր, դա կարագացներ Իթթիհատի անկումը։
― Պետք չէ հույս ունենալ, որ այդ բանը շուտով կպատահի։ Ես Գալիպոլիից եմ գալիս։ Քեմալ փաշան դիմադրում է ֆրանսիացիներին և անգլիացիներին։ Նա նրանց հետ կմղի դեպի ծով, դա ժամանակի խնդիր է։
Նրանք իրենց բաժակները դատարկեցին լռություն պահպանելով։ Հալիթ փաշան թեքվեց և ձեռքը դրեց Վարդանի ձեռքին։
― Իբրահիմն ինձ ասաց քո ընտանիքի մասին։ Ես անկեղծորեն ցավակցում եմ։
Վարդանի դեմքն այլայլվեց, և նա շրթունքը կծեց։
― Դու մի տղա՞ ունես։
― Թովմաս,– պատասխանեց Վարդանը՝ աչքերը լցնելով։– Նա վեց տարեկան է։
- Ամեն ինչ կորած չէ,– պատասխանեց գեներալը, որն ուզում էր հուսադրել Վարդանին։ Մի օր դու կգտնես նրանց, ես համոզված եմ։ Այս պահին ամենակարևորը այս պատմությունից դուրս պրծնելն է։
Իմանալով, որ Հալիթն ամեն ինչ կանի իր ծրագրից իրեն հետ պահելու համար, Վարդանը նրանից թաքցրեց, որ պատրաստվում էր գնալ իր ընտանիքին փնտրելու։
― Ուզո՞ւմ ես ինձ ուղեկցել Արևելյան ճակատ որպես համհարզ։ Եթե ուզենաս, կանցնես ռազմաճակատի գիծը և Արևելյան Հայաստան կգնաս։
― Ես գերադասում եմ չհեռանալ կայսրությունից։
― Իրավացի ես։ Ավելի լավ կլիներ, եթե Ստամբուլ գնայիր։ Հայերին այնտեղ առանձնապես չեն նեղում։ Դու այնտեղ ազգականներ ունես, եթե չեմ սխալվում։ Այնտեղ կարող ես միանալ մեր ընկերներին, որոնք նախապատրաստում են երեք չախկալների իշխանությունից հեռացումը։ Այդ գործում նրանց աջակցելը քո ընտանիքին ու ժողովրդին օգնելու ամենալավ ձևը կլիներ։
― Դա երկար ճանապարհորդություն կլինի,― պատասխանեց Վարդանը՝ ձևանալով, թե մտածում է։
― Ես քեզ համազգեստ կտամ, զինվորական փաստաթղթեր և միջոցներ։ Նաև գործուղման փաստաթուղթ կտամ, որը կհեշտացնի քո տեղաշարժը։
― Եթե գործը վատ ընթացք ստանա և ինձ նորից բռնեն, դու կվտանգվես, գնդապետ Իբրահիմը՝ նույնպես։
― Իսկ դո՞ւ, Վարդան։ Չէ՞ որ դու առանց տատանվելու ինձ թաքցնում էիր Բերայի քո դեղատան նկուղում մի քանի շաբաթ շարունակ, երբ ինձ փնտրում էր սուլթանի գաղտնի ոստիկանությունը։ Իսկ երբ ես ձերբակալված էի և հիվանդ էի տիֆով, չէ՞ որ դու հնարավորություն գտար ամեն շաբաթ ինձ դեղեր ուղարկելու։ Երբ Իբրահիմն ինձ հայտնեց քո ձերբակալության մասին, ես մտածված կերպով ճանապարհս շեղեցի Սվաս գալու և քեզ վարձահատույց լինելու համար։
― Հիմա էլ ես եմ քո պարտապանը և չգիտեմ, թե քեզ ինչպես շնորհակալություն հայտնեմ։
― Ողջ մնալով, Վարդան Պալյան։ Կայսրությունը կամ էլ այն, ինչ կմնա դրանից, քեզ պես մարդկանց կարիքն է զգալու։
Նրանք այլևս իրար ասելիք չունեին։ Հանգամանքները չէին նպաստում հին հուշերի վերակենդանացմանը։ Գեներալը ավարտեց զրույցը.
― Ես հիմա պետք է գնամ։ Գնդապետ Իբրահիմը քեզ կփակի զինվորական բանտում։ Այսօր երեկոյան նա քաղաքից դուրս կբերի քեզ։
Նրանք հուզված գրկախառնվեցին։
― Հիշո՞ւմ ես Ենիքյոյի այն պանդոկը, ուր մենք այնքան լավ քեֆ էինք անում։ Օրը կգա, և մենք այնտեղ կվերադառնանք։
― Թոդ Աստված քեզ օրհնի, Հալիթ փաշա։ Զգուշացիր ռուսների գնդակներից։
― Ալլահը քեզ պահապան, բայց ամեն դեպքում զգույշ եղիր։
― Մի վախեցիր, մահը երկու անգամ չի հարվածում։
Последний раз редактировалось Lusine1101 27 апр 2017, 20:39, всего редактировалось 7 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#10  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 14:30

Մաս 36


Ցնցոտիներով պատված, հածող հայացքներով և բթացած դեմքերով էակների անվերջանալի թափորը դժվարությամբ շարժվում էր եգիպտացորենի դաշտով։ Բույսերը, որոնց տերևները չոր խշշոց էին հանում, հասնում էին մեծահասակների ուսերին և, ծածկում էին երեխաներին։ Մոտ չորս հարյուր հոգի էին, իսկ նրանց հսկող ոստիկանները տասնհինգն էին։ Արդեն երկրորդ շաբաթն էր, ինչ դուրս էին եկել Սվասից։ Քանի՞սն էին մնացել ճանապարհներին՝ մահամերձ վիճակում ուրուրների բաժին դառնալով: Երբեմն էլ սվինն էր վերջ տալիս նրանց հոգեվարքին։
Ոչ մի ճիչ, ոչ մի լաց։ Տեղահանվածները նույնիսկ խոսելու ուժ չունեին։ Հնազանդ՝ նրանք քայլում էին հայացքները գետնին հառած, մտահոգվելով միայն հաջորդ քայլն անելու անհրաժեշտությամբ։ Նրանք խուսափում էին հեռուն նայել, քանի որ նպատակակետ չունեին։ Նրանց երթուղին կախված էր ոստիկանների քմահաճույքից, որոնք զվարճանում էին՝ ընտրելով վատթարագույն ճանապարհները և երբեմն ստիպում էին մարդկանց մի քանի անգամ նույն տեղով անցնել։
Մորը գոտկատեղից պահելով՝ Մարոն թույլ չէր տալիս, որ Ազնիվ խանումը վայր ընկներ։ Բացի դրանից, ծեր կինը հենվում Էր Թովմասի ուսին։ Նա ջերմություն ուներ և, չնայած շոգին, դողում էր։ Երբեմն ծեր կինը զառանցում էր և նրան թվում էր, որ ինքը վերադարձել էր իր երիտասարդության տարիները։ Օր օրի նրա ուժը հատում էր, և ամեն առավոտ նա արթնանում էր ավելի հյուծված, քան նախօրեին։ Երբեմն նա աղերսում Էր Մարոյին իրեն թողնել ճանապարհին։ Մարոն չէր պատասխանում և շարունակում էր համառորեն մորը քարշ տալ իր հետևից։
Քրտնաշաղախ, զրնգացող գլխով՝ Մարոն կարծես երազի մեջ քայլեր։ Միայն մեկ միտք էր զբաղեցնում նրա ուղեղը. շարունակել, վերապրել։ Նա կորցրել էր շարունակելու և վերապրելու իրեն դրդող պատճառները։ Կանգուն մնալ, առաջ գնալ, ևս մեկ օր մթնեցնել, դա արդեն բավական էր։ Կեղծ փորը խանգարում էր նրան և էլ ավելի էր հոգնեցնում։ Այդուհանդերձ, այդ փորը իրեն պահպանել էր այն բռնություններից, որոնց ենթարկվել էր կանանց մեծամասնությունը։
Արևից պաշտպանվելու համար Արմենի գլխարկը աչքերին կործած՝ Թովմասը եգիպտացորենի խակ կողր էր կրծում։ Հատիկների կեղևը մնում էր ատամների արանքում, իսկ տտիպ խմորը չորացնում էր բերանը, սակայն ստամոքսը կրկին և կրկին պահանջում էր այդ դժվարամարս կերակուրը։ Նրա կիսագուլպաների կրունկները ծակվել էին, և մաշկի ու կոշիկների հպումից կրունկներին վերքեր էին գոյացել։ Ուժասպառություն, սով, ծարավ, շոգ. Թովմասն այլևս չէր բողոքում։ Տեղահանությանը նախորդած կյանքը ջնջվել էր նրա հիշողությունից։ Նա ոչնչի մասին չէր մտածում, նույնիսկ տանջանքների հնարավոր ավարտի մասին, և օրեր շարունակ բառ անգամ չէր արտասանում։ Նա քայլում էր։ Ասես ինքը երբեք ոչինչ չէր տեսել, այս ողորմելի գոյությունից բացի։ Ասես ողջ կյանքում քայլել էր։ Գիշերն ամենավատ ժամանակն էր։ Նա այնպիսի հրաշալի երազներ էր տեսնում, որ դրանք ավելի սարսափելի էին թվում, քան ամենաահավոր մղձավանջը։
Քարավանի ձախ կողմում ձգվում էր Տահտալի լեռների շարունակությունը կազմող զառիթափ լանջերով լեռնաշղթան, որը զատվում էր մշակված արտերից փշոտ թփերով և ժայռաբեկորներով ծածկված լանջով։ Եգիպտացորենի արտից դեպի աջ հովիտն անմշակ էր և հանձնված էր այծերին։ Այդ տխուր տարածքի մեջտեղում երեք տուն թիկնել էին մեկը մյուսին։ Արդեն երկու ժամ էր, ինչ մի ավազակախումբ հետևում էր շարասյանը։ Ի՞նչ ավար էին նրանք ակնկալում այս մարդկանցից, որոնք հագի շորերից բացի ոչինչ չունեին։
― Գյաուրներ։
Պահակներից մեկի բղավոցին կրակոցներ հետևեցին։ Չորս ոստիկան վայր ընկան ձիերից, իսկ մնացածները շրջվեցին և քառատրոփ հեռացան։ Եգիպտացորենի արտում թաքնված վեց տղամարդ կրակում էին նրանց հետևից։ Տեղահանվածները կանգնել և ապշած դիտում էին այդ տեսարանը.
- Փախեք։ Բոլորդ փախեք,– բղավեց ֆիդայիներից մեկը՝ ձեռքը թափ տալով։
Ոչ ոք չշարժվեց։ Ամեն ինչ այնքան անսպասելի էր, այնքան անիրական։ Պահակախումբը հեռվում վերախմբավորվեց հակահարձակման անցնելու համար։
― Փախեք։ Նրանք հիմա կվերադառնան։
– Մերոնք են,– գոռաց մի ծերունի և ուրախությունից լաց եղավ։– Մերոնք են։
Մարոն արագ կողմնորոշվեց։ Մեկ հայացքով նա գնահատեց իրավիճակը։ Հետևում ոստիկաններն էին, իսկ առջևում մերկ հարթավայրը։ Մի կողմից գոռում-գոչյունով մոտենում էին ավազակները։ Մնում էր թփերով պատած լանջը։
― Մայրիկ, պետք է վազենք,– ասաց Մարոն Ազնիվ խանումին քարշ տալով։
― Ես չեմ կարող։ Երկուսով փախեք։
― Այդ մասին չխոսենք։ Եկե՛ք։
Թովմասը քաշում էր տատի ձեռքից, իսկ Մարոն գրեթե գրկել էր նրան։ Նրանք նետվեցին դեպի ազատություն։ Երկու հարյուր մետր մինչև առաջին թփերը։ Կամքի գերագույն լարումով Ազնիվ խանումին հաջողվեց վազել։ Կարծես ազդանշանի սպասելով՝ մնացած գերիները ցրվեցին տարբեր կողմեր։ Ոստիկանները շարժվում էին ֆիդայիների ուղղությամբ, որոնք առանց նահանջելու նրանց էին սպասում։
Թփուտներին քսան քայլ չհասած՝ Ազնիվ խանումը շնչասպառ գետնին տապալվեց։
- Հանգստանամ... Այլևս չեմ կարող։
Նրանց թիկունքում կատաղի մարտ էր ընթանում։ Մարոն կռացավ մոր վրա.
― Վեր կացեք, մայրիկ։ Եվս մեկ ջանք։
Թովմասը հուզված տեղում դոփում էր և դժվարությամբ էր դիմադրում վազքը շարունակելու գայթակղությանը, երկու քայլի վրա գտնվող թփուտներում թաքնվելու համար։
― Արագ, մայրիկ,– ասաց նա տագնապած ձայնով։
Նա հանեց ոսկե դրամներից ծանրացած գոտին և նետեց խոտին։ Մոր ձեռքն իր պարանոցին գցելով՝ Մարոն նրան շալակեց և քարշ տվեց։ Թովմասը նրան առաջնորդեց մինչև այծի արահետի սկիզբը և նրա առջև բացեց սուր փշերով ծածկված ճյուղերը։ Մարոն իր մեջ այնպիսի ուժ հայտնաբերեց, որի մասին չէր էլ կասկածում։ Մի քանի րոպե թփերի հովանու տակ առաջ գնալուց հետո նա գետնին տապալվեց։ Ազնիվ խանումը կորցրել էր գիտակցությունը։
― Տատիկ, տատիկ,– աղերսում էր Թովմասը նրա ձեռքին թփթփացնելով։– Արթնացեք, պետք է ճանապարհը շարունակել։
― Թող մի քիչ հանգստանա,– ասաց Մարոն շնչակտուր։
Մարոն բարձրացավ ժայռաբեկորի վրա՝ տեսնելու, թե ինչ էր կատարվում հովտում։ Երկու հայ մարտիկ ընկել էին։ Յոթ ոստիկան մարտից դուրս էին։ Մնացած ոստիկանները կնահանջեին, եթե մի տասն ավազակ չհամալրեին նրանց շարքերը։ Ողջ մնացած ֆիդայիները դիմդրում էին։ Նահանջելու փոխարեն նրանք պաշտպանում էին հայրենակիցների փախուստը։ Ավազակախմբի մնացած անդամները զբաղված էին այն տեղահանվածների որսով, որոնք անզգուշություն էին ունեցել փախչելու դեպի բաց դաշտը։ Հեծյալները բռնում էին նրանց, հարվածում հրացանի կոթով կամ էլ գնդակահարում էին։ Ոմանք իրենց զոհերին վայր էին գցում, իսկ ձիերը ոտնատակ էին տալիս նրանց։ Այդ մարդկանց հետ հաշվեհարդար տեսնելուց հետո նրանք գալու էին դեպի լանջը։
Ամեն վայրկյանը նշանակություն ուներ։ Ազնիվ խանումը սթափվեց։
― Թովմասի հետ գնա։
― Մենք միասին կփրկվենք, մայրիկ։
― Ողջամիտ եղիր,– աղերսեց մայրը։
― Կարո՞ղ եք մի քիչ էլ քայլել։
Ազնիվ խանումին հաջողվեց ոտքի կանգնել։ Նա հենվել էր դստեր ուսին, և նրանք տեղից շարժվեցին։ Ճանապարհը դժվարին էր, քարքարոտ և ծածկված էր չոր ճյուղերով։ Մարոն մտածեց, որ այդ ճանապարհը դժվարանցանելի կլիներ նաև ձիերի համար։ Նրանք բարձրանում էին լանջով և հեռանում էին հովտից, որտեղից կրակոցներ ու ճիչեր էին լսվում։ Նրանք ստիպված էին հաճախակի կանգ առնել Ազնիվ խանումին շունչ քաշելու հնարավորություն տալու համար, սակայն կամաց-կամաց հեռանում էին ոստիկաններից։ Մարոն ոգևորվեց, և դրանից նրա ուժերը կրկնապատկվեցին, ազատությունը երկու քայլի վրա էր։ Թովմասը հասկանում էր դա։ Եղնիկի պես ճարպկորեն նա անցնում էր ժայռերի արանքով, հետախուզում էր տեղանքը, ընտրում էր հեշտ ուղիները։
― Մեզ կհաջողվի, սիրելիս,― ասում էր Մարոն նրան ոգևորելով։
Նա օգնում էր տատին քայլել.
― Այստեղով, տատիկ։ Այստեղ նստելու հարմար ժայռ կա։
Ազնիվ խանումի կրծքավանդակը ուժեղ ցավում էր, օդն այրում էր նրա թոքերը։ Նա չէր զգում քարերից վնասված և դողացող ոտքերը։ Սակայն հերոսաբար դիմանում էր և շարունակում էր քայլել, և ավելի մեծ ճանապարհ կտրեց, քան ի վիճակի էր իրականում։ Նա իրեն մեղավոր էր զգում Մարոյին ու Թովմասին ուշացնելու համար և բարկանում էր, որ Մարոն հրաժարվում էր ճանապարհն առանց իրեն շարունակել։
Թփուտներում աղմուկ էր լսվում։ Մյուս փախստականներն էին, որոնց ուրվագծերը երբեմն նշմարվում էին։ Մարոն հանկարծ քարացավ։ Նա հիասթափված էր և մի քիչ էլ հուսահատված։ Սարի լանջը հարթ չէր, ինչպես նրանց թվացել էր հովտից։ Մի քանի հարյուր մետրի վրա մի ժայռ էր վեր խոյանում։ Ձախից, այսինքն հյուսիսային կողմից լանջը թեք էր և ավելի զառիթափ էր դառնում։ Մյուս ուղղությամբ կարծես թե իջնում էր և նույնպես զառիթափ էր դառնում, սակայն հաղթահարելի էր։
― Այնտեղով,― ասաց Մարոն։
Արևն արագ էր մայր մտնում։ Պետք էր գիշերակաց գտնել։ Մարոն զննում էր լանջը, որևէ անհարթություն կամ արտահայտված ժայռաբեկոր հայտնաբերելու հույսով։ Հեռվից նա լսեց ձիերի ոտնաձայների արձագանքը, թուրքերեն ու քրդերեն հայհոյանքներ, ձայներ։ Այդ ձայները կիսաշրջան էին անում, որր սեղմվում էր։ Նա իր վզով անցկացրեց մոր թևը և ստիպեց արագացնել քայլքը։ Ազնիվ խանումն այլևս պարզորոշ չէր գիտակցում, թե ինչ էր կատարվում իր շուրջը։
Բլրի լանջին լայն մի հեղեղատ հայտնվեց, և Մարոն դրա կողմը գնաց՝ հույս ունենալով հեռանալ հետապնդողներից։ Թփերը նոսրացան, և Մարոն տեսավ, որ բազմաթիվ փախստականներ այդ կողմն էին շարժվում։ Պարզվեց, որ անցումը փակուղի էր, որի խորքում քարանձավի մուտքն էր։ Հեծյալներն սրանց այդտեղ էին քշում, քանի որ այդտեղից ելք չկար։ Հետ դառնալու համար շատ ուշ էր։ Եթե Մարոն իրեն չզսպեր, ապա կատաղությունից կբղավեր։ Լավագույն ելքն էր գնալ և պատսպարվել քարանձավի խորքում, իսկ նոր եկածները կենդանի պատվար կկազմեին իրենց և ոստիկանների ու ավազակների միջև։
-Սա գաղտնի թունե՞լ է,– հետաքրքրված հարցրեց Թովմասը։– Ո՞ւր է այն տանում։
Մարոն մռայլ ձայնով պատասխանեց.
― Ոչ մի տեղ էլ չի տանում։
Երեխան զգաց մոր հիասթափությունը և հասկացավ, որ իրենք կրկին բանտարկյալ էին։ Նա վախեցած հետ նայեց։ Այլ տեղահանվածներ էին գալիս։ Նրանց հետևում լսվում էր սմբակների դոփյունը։
― Վազիր քարանձավի խորքը և տեղ գտիր տատիկի համար։ Մուտքից հնարավորին չափ հեռու։
Քարանձավի մեծ և սև խոռոչը նրան վախեցնում էր, սակայն ոչ ավելի, քան ավազակները։ Նա ներս մտավ մի կնոջ և ծեր, ճաղատ մարդու հետ միասին։ Մայր մտնող արևի ճառագայթները թափանցում էին քարանձավի խորքը, որը մուտքից մոտ հիսուն քայլ այն կողմ փակված էր առաստաղից թափված քարերի կույտով։ Օդի զովությունն այնտեղ հաճելի էր։ Թովմասը մի տեղ գտավ, որր հարմար թվաց, և վերադարձավ մոր հետևից։ Քարանձավը որպես ժամանակավոր օթևան էր ծառայում սար գնացող հովիվների և իրենց հոտերի համար։ Մարոն Ազնիվ խանումին պառկեցրեց ծղոտի և չոր աթարի վրա, որը նրան կպահպաներ ժայռի սառնությունից։ Ազնիվ խանումը դողում էր։ Քարանձավի պատից ջուր էր հոսում։ Թովմասը մոտեցավ երեխաներին, որոնք պայքարում էին ժայռը լիզելու իրավունքի համար, և նրան հաջողվեց թրջել իր թաշկինակը, որը Մարոն դրեց մոր ճաքճքած շրթունքներին։
- Մայրիկ, մայրիկ։
Բազմաթիվ անգամներ կանչելուց հետո, նա մրմունջ լսեց, որն ավելի խզզոցի էր նմանվում։
― Քնել...
Մարոն պառկեց մոր կողքին և գրկեց նրան տաքացնելու համար։

Մաս 37


Օրն անվերջանալի թվաց Վարդանին։ Նա պառկեց, սակայն չկարողացավ քնել։ Անհանգիստ էր և վանդակում փակված արջի պես պատեպատ էր խփվում գլխավոր շտաբին կից զինվորական բանտի խցում, ուր նրան մենակ էին փակել։ Նա շտապում էր նետվել տեղահանվածների հետքերով, և յուրաքանչյուր կորցրած ժամը նրան է՛լ ավելի էր հեռացնում իր ընտանիքից։ Իբրահիմն ասել էր՝ «վերջին աղոթքից հետո»: Վարդանը կգերադասեր մեկնել Հալիթ փաշայի հետ հանդիպումից անմիջապես հետո, բայց նա կարող էր վարկաբեկել ընկերներին և նվազեցնել հաջողության հասնելու իր հնարավորությունները։
Պետք էր սպասել մինչև գիշեր։ Իսկ մինչև գիշերն ընկնելն ինչ ասես կարող էր պատահել։ Քանի՞ մարդ գիտեր, որ ինքը չէր մահացել կառափնարանում։ Իսկ եթե այդ պատմությունն աղմուկ բարձրացներ... Ամեն անգամ, երբ դիտանցքը չոր չխկոցով տեղաշարժ էր լինում, Վարդանը ցնցվում էր։ Պահակների համար ինքն ընդամենը բանտարկյալ էր, ինչպես և մնացածները, միայն այն տարբերությամբ, որ իրեն ավելի լավ էին կերակրում։ Դա բացառիկ բան չէր, քանի որ իրենց դատավարությանը սպասող սպաները վճարելու դեպքում կարող էին իրենց ցանկացած կերակուրը պատվիրել:
Վարդանը զբաղվեց Սվասի և Հալեպի միջև ընկած շրջանների աշխարհագրությունը վերհիշելով։ Նա մտաբերում էր քաղաքների, ճանապարհների, գետերի ու լեռնաշղթաների դիրքը։ Հալեպը գտնվում էր Սիրիական անապատի եզրին։ Չորս հարյուր կիլոմետր ուղիղ գծով և անկասկած կրկնակին՝ ոլորապտույտ ճանապարհներով։ Այնտեղ երկիրն ավելի շուտ արաբներով էր բնակեցված, քան թուրքերով։ Սակայն Վարդանը հույս ուներ իր ընտանիքին գտնել ավելի շուտ, քանի որ տեղահանվածների շարասյուները պետք է որ շարժվեին կրիայի արագությամբ։ Ըստ Իբրահիմի, Սվասի հայերը բաժանվել էին տարբեր շարասյուների, և յուրաքանչյուրն իր ճանապարհով էր գնացել։ Սակայն բոլորն էլ ուղևորվել էին դեպի Մալաթիա, ուր գտնվում էր վերահսկիչ ճամբարը։ Ինքը պետք է ուղղակի այնտեղ գնար նրանց գտնելու համար։ Առավելագույնս օգտագործելով ձիու հնարավորությունները՝ նա այնտեղ կհասներ չորս օրում։
Ընթրիքից հետո րոպեներն անվերջանալի էին թվում, իսկ ժամերը՝ հավերժություն։ Վարդանը, մթության մեջ նստած, խելագարվում էր անհամբերությունից։ Վերջապես քայլեր լսվեցին, և դուռը բացվեց։ Հեծելազորի համազգեստով երիտասարդ սպա բանտախուց մտավ։ Միջանցքի լույսի ներքո երևացին նրա լարված դիմագծերը։
― Մայոր Վարդան Պալյա՞ն։
- Այո։
Վարդանը մոտեցավ։ Զինվորականի ձեռքին ոչինչ չկար։ Իսկ խոստացված համազգե՞ստը, փաստաթղթե՞րը, զե՞նքը։ Տեսնելով, որ բանտարկյալն ինչ-որ բան է ուզում ասել, ենթասպան ափով փակեց նրա բերանը։
― Ոչ մի խոսք։ Հետևեք ինձ և արեք այն, ինչ ես կասեմ։
Դատարկ միջանցքներից ախտահանող նյութերի հոտ էր գալիս։ Նրանք իջան սանդուղքով և գնացին շենքի հետնամասը։ Երիտասարդ սպան լարված էր և դժվարությամբ բացեց ախոռի բակը տանող երկաթյա դռան կողպեքը։ Նա դուրս եկավ, հետախուզեց շրջակայքը, իսկ հետո ձեռքով արեց Վարդանին, որպեսզի նա իրեն միանար։ Ծղոտով բարձված սայլին լծած էր մի քնձռոտ ձի։
― Դուք կթաքնվեք խոտի մեջ։ Երկու տղամարդ սայլը կտանեն քաղաքից դուրս և այնտեղ կթողնեն։ Նրանք ոչինչ չգիտեն և, հրամանի են ենթարկվում առանց հարցեր տալու։ Այնպես արեք, որպեսզի նրանք ձեզ չնկատեն, և սպասեք այնքան, մինչև նրանք կհեռանան, իսկ հետո դուրս եկեք թաքստոցից։
Նա այլ կերպ էր պատկերացրել իր մեկնումը Սվասից։ Ոչ փաստաթղթեր, ոչ ձի։ Ինչ-որ բան այնպես չէր։ Նա գերադասեց իր ուղեկցի ներկայությամբ չհիշատակել Իբրահիմ Ալիզադեի անունը։ Ոչինչ։ Կարևորը ազատության մեջ հայտնվելն էր։ Մնացած հարցերն ինքը մի կերպ կլուծեր։
― Շնորհակալություն, սերժանտ,― ասաց նա՝ թաքնվելով ծղոտի մեջ։
Սպան նրան խոտով ծածկեց և առանց բան ասելու գնաց։ Ծղոտի հոտից Վարդանն ուզում էր փռշտալ։ Նա դեմքից հեռացրեց ծղոտը ավելի ազատ շնչելու և շրջակայքը տեսնելու համար։ Մոտ կես ժամ անց երկու զինվոր եկան։ Նրանք հարբած էին և բարձրաձայն էին խոսում։ Այդ ապուշները կարող էին ամեն ինչ խափանել։ Սայլը տեղից շարժվեց, անցավ բանտի պատի երկայնքով, մտավ մի մութ փողոց և, վերջապես, մուտք գործեց ավելի լայն փողոց, ուր ռեստորաններն ու սրճարանները դեռ բաց էին։ Անցորդները զարմացած նայում էին ծղոտով բարձված այդ սայլին, որն այդքան ուշ էր ճամփա ընկել։ Վարդանը վրդովված էր. փախուստի համար այնքան էլ հաջողված ձև չէր։ Նա պատրաստ էր ամեն անակնկալի դեպքում վայր ցատկել ու փախուստի դիմել։
Սակայն ոչ մի տհաճ միջադեպ տեղի չունեցավ: Շուտով նրանք անցան հին պարսպի մութ ավերակների մոտով։
― Ո՞ւր եք այդպես ճամփա ընկել,― հարցրեց հրամայական մի ձայն։
Սայլը կանգ առավ։ Քաղաքի ելքի մոտ պարեկություն անող զինվորները մոտեցան։ Վարդանն ավելի խորը թաղվեց խոտի մեջ։ Պահակներից մեկը սայլապանի քեռորդին էր, և ծիծաղելով հարցրեց.
― Հը՞, Ֆիքրեթ, բանակը թալանո՞ւմ ես։
― Ոչ թե ես, այլ ավելի բարձր կոչում ունեցող սպա։
― Հույս ունեմ, որ նա քեզ անմասն չի թողնում։
― Քեզ թվում է, որ ես գիշերը կթափառեի նրա գեղեցիկ աչքերի՞ համար։
Սայլապան զինվորները սայլից իջան և գործընկերների հետ խմեցին օղու շշի կեսը։ Ծխախոտ վառեցին ու երկար զրուցեցին։ Զրույցը համեմված էր կատակներով։ Վերջապես սայլը տեղից շարժվեց ու կամրջին հասնելուց առաջ աջ թեքվեց։ Դա Թոխատի ճանապարհն էր, ծայրահեղ դեպքում՝ Սամսունի։ Ժամանակն էր։ Վարդանը խեղդվում էր կոկորդը լցված ծղոտի փոշուց։ Նա գլուխը դուրս հանեց դեզի մեջից։ Քաղաքը կամաց-կամաց հեռանում էր, ճանապարհից մի քիչ ներքև լսվում էր Հալիսի մրմունջը։ Իսկ գետից այն կողմ խավարի մեջ թաղված էր դաշտավայրը։ Վարդանին թվաց, որ ինքը վերակենդանանում էր։
Քառորդ ժամ անց սայլը կրկին կանգ առավ։ Երկու զինվորները քաղաք էին վերադառնում ոտքով՝ հրացանները թիկունքը գցած։ Քսան քայլից նրանք կանգ առան ծխախոտ փաթաթելու։ Վարդանն անհամբերությամբ նրանց էր նայում։ Հրահանի կրակը լուսավորեց նրանց դեմքերը։
― Դու տեսա՞ր,― բացականչեց նրանցից մեկը հուզված։
― Այո։
Նրանք լցրեցին հրացանները։ Երևի նկատել էին իրենց ուղևորին կամ էլ ծուղակ էին զգացել։ Վարդանը սողալով գնաց դեպի սայլի առաջամասը։ Երկու կրակոց լսվեց, հետո՝ երրորդը։ Ձին խրտնեց ու փախավ։ Զինվորները չփորձեցին նրան կանգնեցնել։ Նրանք զննում էին իրենց սպանած հսկա օձին։ Վարդանը չկարողացավ սանձը բռնել, որը գետնին էր քարշ գալիս։ Սայլը ցնցվում էր և արդեն թեքվել էր։ Նա հազիվ հասցրեց դուրս թռչել, երբ սայլը շուռ եկավ փոսը։ Ձին ազատվեց կոտրված քեղուց և վարգեց քաղաքի ուղղությամբ։ Վարդանը ոտքի կանգնեց և թափ տվեց ծղոտի փշուրները։ Ինքն ազատ էր։
― Վարդան։
Իբրահիմի ձայնն էր։ Վարդանը չորս կողմը նայեց՝ հասկանալու համար, թե որտեղից էր ձայնը գալիս։ Մոտակա ընկուզենիներից զատվեց մի ստվեր և դուրս եկավ ճանապարհ։ Վարդանը վազեց գնդապետին ընդառաջ, բռնեց նրա ուսերից ու թափ տվեց։
― Իբրահի՜մ, Իբրահի՜մ,― ասաց նա ծիծաղելով։– Դու կյանքս փրկեցիր ու ինձ վերադարձրեցիր ազատությունը։
― Դու նույն բանը կանեիր ինձ համար։
Գնդապետի ձայնը որոշակի տագնապ էր մատնում։ Նա զգացմունքային զեղումները կարճ կապեց ու Վարդանին քարշ տվեց ծառերի հովանու տակ: Այնտեղ երկու թամբած ձի կար։ Իբրահիմը մոմ վառեց և խրեց հողի մեջ։
― Որքան շուտ փախչես, այնքան լավ։
― Բա՞ն է պատահել,– հարցրեց Վարդանը մտահոգված։
― Չգիտեմ, կանխազգացում ունեմ։
Իբրահիմն ուզեց ծիծաղով ցրել այն տագնապը, որն ինքն էլ առաջացրել էր։
― Մելեկը՝ իմ ավագ կինը, հիշեցրեց, որ այսօր երեքշաբթի է։
― Հետո ի՞նչ։
― Ադամամութը Ալլահը ստեղծել է երեքշաբթի օրը։ Մարդկային գործունեության համար անբարենպաստ օր է։
Ընդամենն այդքանը։ Վարդանը հանգստացավ։ Նա հանգստացրեց ընկերոջը.
― Սակայն ոչ գթասիրտ արարքների համար։
― Ես նույն պատասխանը տվեցի Մելեկին։ Խափանվածը քո մահապատիժն էր։
Խոսելով՝ Իբրահիմը ձիերից մեկի թամբից մի կապոց իջեցրեց։ Նա այնտեղից համազգեստ հանեց և տվեց Վարդանին։ Վարդանը հագավ այն և կապեց գոտին, որի վրա ատրճանակի պատյան կար։ Ոտքերին քաշեց սպայի երկարաճիտ կոշիկները, որոնք մի քիչ նեղում էին։
― Ահա քո զինվորական գրքույկը,– ասաց Իբրահիմը։– Դու Շաքիր Իսմայել լեյտենանտն ես։ Սա գործուղման հրամանն է՝ Հալիթ փաշայի ստորագրությամբ։ Սա էլ լիքը քսակ։
Ամեն անգամ հաջորդ իրը վերցնելիս Վարդանի ձեռքը հպվում էր Իբրահիմի ձեռքին, և Վարդանին թվաց, որ նրա ձեռքը խոնավ էր։
― Ճանապարհը դեպի Սև ծով է տանում։
― Դա իմ ուղղությունը չէ,– պատասխանեց Վարդանը վճռական տոնով։
Իբրահիմը հասկացավ.
― Ես պատահաբար չեմ ընտրել այս վայրը։ Մենք ծանծաղուտի դիմաց ենք։ Սակայն... Գիտե՞ս, գործուղման հրամանում գրված է, որ դու ուղևորվում ես դեպի Կոստանդնուպոլիս և ոչ թե դեպի հարավ։
― Այո,– պատասխանեց Վարդանը։– Անհրաժեշտության դեպքում ես միշտ կարող եմ ասել, որ Հալեպ եմ գնում «Տավրոս էքսպրեսը» նստելու համար։
― Դու ունես ամեն ինչ երկար ճանապարհորդության համար,– ասաց Իբրահիմը, թամբի պայուսակին թփթփացնելով։– Ուտելիք, ծխախոտ, սափրիչ, կողմնացույց ու քարտեզ։ Երկու օրվա ջրի պաշար։
― Սա քո ձին է,– բացականչեց Վարդանը։
― Քեզ եմ նվիրում։ Դրա հետ հեռու կգնաս։
― Ես հրաժարվում եմ, ցանկացած այլ ձի ինձ ձեռք կտա։
Վարդանը գիտեր, որ գնդապետը շատ կապված էր այդ կենդանու հետ և նրան պահպանում էր աչքի լույսի պես։ Այդ սև և փայլուն մազախավով ձին իրեն հավասարը չուներ ձիարշավում։ Իբրահիմը պնդեց.
― Չի կարելի մերժել ընկերոջ նվերը առանց նրան վիրավորելու։ Ես ավելի հանգիստ կլինեմ, եթե իմանամ, որ Յըլդըզը քեզ հետ է։ Ես հատուկ բրոնզեփայլ սանձ եմ հագցրել, որպեսզի դու տպավորություն թողնես ոստիկանների վրա։
― Շնորհակալություն, Իբրահիմ։ Ես նրան լավ կխնամեմ։
Նրանք այլևս իրար չէին տեսնելու և այդ պատճառով հրաժեշտի խոսքեր չէին գտնում։ Վարդանը ձին հեծավ։ Զգալով, որ իր մեջքին անծանոթ մարդ էր, Յըլդըզը փնչացրեց ու սմբակը գետնին խփեց։ Իբրահիմը շոյեց նրա ճակատի աստղը և ասաց.
― Մեր ճանապարհներն այսուհետ բաժանվում են, բարեկամս։ Շատ երջանիկ եմ, որ ճանաչել եմ քեզ և նույնքան էլ վշտացած եմ, որ բաժանվում եմ քեզնից։ Ես քեզ երբեք չեմ մոռանա։ Գնա քո ճակատագրին ընդառաջ։
Այս խոսքերը հասցեագրված էին ավելի շուտ Վարդանին, քան նժույգին.
― Մնաս բարով,– պատասխանեց նա խուլ ձայնով։
Նա սանձը ձգեց և իջավ դեպի գետը։ Մի փոքր հապաղելուց հետո, ձին ոտքը դրեց հոսող ջրի մեջ։ Հորիզոնի վրա փայլում էր Յուպիտերը և կարծես ճանապարհն էր ցույց տալիս։

Մաս 38


Քարանձավը լցվեց։ Մինչև մութն ընկնելը ոստիկանները հետախուզում էին հովիտը և սարերը՝ դեռևս ազատության մեջ գտնվող տեղահանվածներին գերեվարելու համար։ Վերջիններս՝ հիմնականում վիրավոր, ստիպված էին անցնել քարանձավում արդեն ապաստանած մարդկանց վրայով՝ նստելու տեղ գտնելու հույսով։ Քարանձավի պատերն անդրադարձում էին նրանց տնքոցն ու լացը, և խորշը լցվում էր այդ ձայներով։ Հուսահատությունից խելագարված մի կին միալար ողբ էր անում։ Մռայլ տոնայնությամբ ճղճղան ձայնն անտանելի էր։ Տարագիրներից մեկը նրան հրամայեց, որ լռեր։ Ապարդյուն ջանք։ Մի ծերունի բարձրաձայն աղոթեց, և աղմուկը կամաց-կամաց հանդարտվեց։
Ոստիկանները նստել էին քարանձավի մուտքի մոտ վառած խարույկի շուրջը և հսկում էին տեղահանվածներին։ Նրանք տկարությամբ քննարկում էին ցերեկը տեղի ունեցած մարտը, սպանված ընկերների դիակների և ֆիդայիների հնարավոր նոր հարձակման հարցերը։ Նրանք լարված էին ու գրգռված։ Հայերը վախենում էին այն ճնշումներից, որ նրանք կգործադրեին օգտվելով առիթից։ Հանկարծ ոստիկաններն իրար խառնվեցին։ Ձիերի ոտնաձայներ և սայլերի ճռռոց լսվեց։ Քարանձավի մուտքի մոտ նստած մարդիկ լուր տարածեցին, որ եկել են բանակի բարձրաստիճան սպաներ, և այդ լուրը հասավ մինչև քարանձավի խորքը։ Տեղահանվածները քննարկում էին, թե ինչ կարող էր դա նշանակել։ Բոլորը հույս ունեին, որ բարձրաստիճան զինվորականները թույլ չէին տա ոստիկաններին իրենց հետ անմարդկային կերպով վարվել և որ վերջապես իրենք ուտելու և խմելու բան կունենային։ Որոշ չափով այդ հույսերն իրականացան։ Եթե ջուր և մթերք չբաժանվեց, ապա գոնե պահակները հանգիստ թողեցին իրենց բանտարկյալներին։
Թովմասը քնած էր տատի կողքին։ Մարոն շատ հոգնած էր, սակայն արթնանում էր յուրաքանչյուր երկու րոպեն մեկ մոր վիճակը ստուգելու համար։ Ազնիվ խանումը չէր սթափվել քարանձավ մտնելուց ի վեր։ Նրա ջերմությունն անցել էր, սակայն մոր ծանր շնչառությունն ու սրտի թույլ և դանդաղ աշխատանքն անհանգստացնում էին Մարոյին, և նա անդադար շշնջում էր նրա ականջին.
— Մայրիկ, մայրիկ։
Ազնիվ խանումը չէր արձագանքում։ Միգուցե նա լսո՞ւմ էր։ Մարոն այտը հպեց մոր այտին և շոյեց նրա մազերը։ Նա շշնջաց.
— Ես այստեղ եմ, մայրիկ, ես արթուն եմ։ Հանգստացեք և վաղն առավոտյան ձեզ ավելի լավ կզգաք։ Մենք կխնամենք ձեզ և դուք կապաքինվեք։
Լուսադեմին քարանձավում գորշ ադամամութ հաստատվեց։ Մարոն նկատեց, որ Ազնիվ խանումի ձեռքերն ու ոտքերը այտուցվել էին և սևացել, որ դեմքը շատ գունատ էր, իսկ շրթունքները՝ կապտած։ Նա այլևս ջերմություն չուներ, հակառակը՝ նրա ճակատը սառն էր։ Ո՛չ, նա չպետք է մեռներ։ Մարոն պայքարում էր իրեն համակող հուսահատության դեմ։ Հարկավոր էր որևէ բան անել, կարևոր չէր, թե ինչ, բայց գործել։ Միգուցե գիշերը եկած սպաների մեջ բժի՞շկ կար, իսկ եթե ոչ, ապա անկասկած դեղեր կունենային։ Մորն ու որդուն վստահելով իրենց կողքն աղոթող ծեր կնոջը՝ Մարոն շարժվեց դեպի քարանձավի ելքը։
Մուտքը հսկող պահակները քարանձավին մեջքով էին կանգնած և նայում էին փոսեր փորող իրենց ընկերներին։ Մնացածները, ծածկոցների մեջ փաթաթված, քնած էին գետնին։ Երկու վրան՝ մեկը մեծ, մյուսը փոքր, խփված էին քարանձավից հարյուր քայլ այն կողմ, ծածկած սայլի և կառքի միջև։ Արաբական տարազով տղամարդիկ հսկում էին վրաններն ու փոխադրամիջոցները։ Նրանց կողքին մի պատանի ուտելիք էր պատրաստում սպիրտայրոցի վրա։ Մարոն նետվեց նրանց կողմը։
― Կանգնիր,— բղավեց պահակներից մեկը։
Մարոն վազքն արագացրեց։ Ոստիկանները մի կողմ նետեցին բահերն ու քլունգներն ու նետվեցին նրա հետևից։ Մարոն անընդհատ շեղում էր ընթացքը՝ իրեն հետապնդող ոստիկաններից խուսափելու համար։ Նա բղավեց՝ դիմելով վրանի մոտ կանգնած տղամարդկանց.
― Ես ուզում եմ սպային տեսնել։
Նրանք անհաղորդ մնացին։ Ոստիկանները ցրվեցին և մի քանիսը Մարոյին շրջանցեցին նրա ճանապարհը կտրելու համար։ Դա նրանց համար խաղ էր։ Նրանք ծիծաղում էին և անպատկառ բաներ էին գոռում։ Մարոն փորձեց խույս տալ ոստիկանից։ Ոստիկանը բռնեց Մարոյի փեշից, և այն պատռվեց։ Հղիության պատրանք ստեղծող շորերը վայր ընկան՝ զվարճություն պատճառելով ոստիկաններին.
― Նա պատրաստ է հաջորդ երեխայի համար,– ասաց նրան կրնկակոխ հետևող ոստիկանը։
Նա բռնեց Մարոյի թևը, նրան ցած գցեց և ինքն էլ ընկավ նրա հետ։ Մարոն կատաղի կերպով պայքարում էր և կծեց նրա ձեռքը։ Մնացածները վրա հասան և հարձակվեցին նրա վրա։ Մարոն ճանկռտում էր նրանց դեմքերը։ Նրանք բռնեցին Մարոյի ձեռքերը, սակայն նա շարունակում էր ոտքերով խփել նրանց, ովքեր փորձում էին իրեն մոտենալ։ Նրա զգեստը պատռվել էր, և մերկ ստինքների տեսքը էլ ավելի էր գրգռում տղամարդկանց։ Տասնյակ ձեռքեր կոպտորեն շոշափում էին Մարոյի մարմինը։ Նա ապարդյուն կերպով պաշտպանվում էր և բղավում.
― Թոդե՛ք ինձ։ Թողե՛ք ինձ։ Ես ուզում եմ սպային տեսնել։
Երկու ձիավոր մոտեցել և վերևից դիտում էին այդ տեսարանը։ Ավելի երիտասարդ ձիավորը ժպտում էր, քանի որ նրան զվարճացրել էր կեղծ հղիության հնարքը և կատաղությունը, որով կինը պաշտպանվում էր։ Մարոյի հայացքը հանդիպեց տղամարդու հայացքին, և բարկությունից փայլող նրա աչքերն աղերսող դարձան։ Տղամարդու ժպիտն անհայտացավ։ Մինչ ոստիկանները փորձում էին նրան մերկացնել, Մարոն դիմեց տղամարդուն.
― Ես ուզում եմ խոսել ղեկավարի հետ։
Ոստիկաններից մեկը պոկեց նրա քողը, և նրա խիտ մազերը թափվեցին ուսերին։ Այդ դեմքը տեսնելով՝ ձիավորն ապշեց. ինքը տեսել էր այդ գեղեցկուհուն։
― Թողեք,– հրամայեց նա։
Ոստիկաններր նրան չէին լսում։ Նա նշան արեց իրեն ուղեկցող հսկային։ Տղամարդը վայր ցատկեց իր ձիուց և հարձակվողներին հետ մղեց՝ աքացի տալով և մտրակի հարվածներով։
― Դուք պարոնի խոսքերը չհասկացա՞ք, շան տղերք։
Նա ուժգին էր հարվածում։ Ոստիկաններից մեկը շրջվեց բողոքելու համար, և հսկայի ուժգին հարվածը նրան գետնին տապալեց։ Մնացածները նահանջեցին առանց սպասելու իրենց հերթին։
Ձիավորը վայր իջավ ձիուց, և սպիտակ բուռնուսով մի մարդ վազելով եկավ սանձը նրա ձեռքից վերցնելու համար։ Տղամարդը մոտեցավ Մարոյին, որն իրեն կարգի էր բերում։ Նա ղեղնականաչ բաճկոնով էր և ձիավարելու սպիտակ տաբատով։ Նա հետաքրքրությամբ նայեց Մարոյին։ Դեմքը հարթ էր, նուրբ արտահայտված այտոսկրերով, խիտ և սև հոնքերով, իսկ քունքերի մազերն ալեխառն էին։ Նա ձեռքը մեկնեց կնոջը և նրան օգնեց ոտքի կանգնելու։
― Ուզում ես ինձ հետ խոսե՞լ։
Նրա ձայնը հանդարտ էր և վստահ, ինչպիսին լինում է այն մարդու ձայնը, որը սովոր է, որ իրեն ենթարկվեն։ Այժմ, երբ Մարոն գրավել էր նրա ուշադրությունը, պետք էր գրգռել նրա հետաքրքրասիրությունը։
― Ես չպետք է այս շարասյան մեջ լինեի։ Սա սխալմունք է։
Տղամարդու կանաչին տվող աչքերում զարմանք հայտնվեց, նա ընդհատեց Մարոյին ձեռքի շարժումով։
― Հինգ րոպեից իմ վրանը կգաս։
Իր վրա՞նը։ Սակայն Մարոն իրեն չէր կարող թույլ տալ չվստահել այդ մարդուն և գլխով համաձայնության նշան արեց։ Նա ցույց տվեց ջեռոցի մոտ դրված ջրի ամանը.
― Կարո՞ղ եմ, էֆենդի։
― Իհարկե,– պատասխանեց նա,― Աբդուլա, զբաղվիր տիկնոջով։
Պատանին մի կողմ դրեց իր կաթսաները և մոտեցավ Մարոյին։ Նա գլուխը խոնարհեց նրա առջև.
― Խնդրեմ, հետևեք ինձ, խանում։
Տասներեք-տասնչորս տարեկան պատանին ժպտում էր՝ ցուցադրելով իր սպիտակ ատամները։ Նրա սև ու գանգուր մազերը նմանվում էին ոչխարի գեղմի։ Մարոն ձեռքերի ափերի մեջ ջուր վերցրեց և ագահաբար խմեց, հետո լվաց դեմքը և հնարավորինս կարգի բերեց հագուստը։ Նրան բացառիկ հնարավորություն էր ընձեռվել դիմելու մի մարդու, որն իշխանություն ուներ։ Չէր կարելի այդ հնարավորությունը բաց թողնել։ Դրանից էր կախված մոր, Թովմասի և հենց իր կյանքը։ Անհրաժեշտության դեպքում նա պատրաստ էր գործի դնել իր ողջ գրավչությունը։
Պետրին իր տիրոջը հետևեց։ Մեծ ու թիկնեղ, մազոտ ձեռքերով և հաստ վզով՝ նա ցուլի էր նման։ Կախ ընկած խիտ բեղերն ընդգծում էին նրա դիմագծերի կոպտությունը։ Նա մոտ հիսուն տարեկան էր և տասը տարով մեծ էր իր տիրոջից՝ Ռըզա բեյից։ Նրա պահվածքը բռի էր և ընդգծում էր Ռըզա բեյի նրբագեղ և վեհաշուք կեցվածքը։ Երկու տղամարդիկ տարբեր աշխարհներից էին, սակայն նրանք անհրաժեշտ էին միմյանց։ Պետրին հարցրեց.
― Ինչո՞ւ եք ձեր ժամանակը վատնում այդ կնոջ վրա, Ռըզա բեյ։ Մենք պետք է գնանք։
― Կգնանք, երբ ես կասեմ,– ասաց Ռըզա բեյը կտրուկ տոնով։
Նա իսկույն փափկեց, և նրա դեմքին թախծոտ արտահայտություն հայտնվեց։
― Գիտե՞ս ինչ, Պետրի, նախորդ գիշեր ես երազ եմ տեսել։
Պետրին շրջվեց և ջղայնությունից աչքերը երկնքին հառեց։ Ռըզա բեյի այդ փաստարկին նա ոչինչ չէր կարող պատասխանել։ Չնայած իր ահռելի հարստությանը և լավ կրթությանը (նա Մեքքայում աստվածաբանություն էր ուսանել և նույնիսկ երկու տարի սովորել էր Փարիզի համալսարանում) այդուհանդերձ, նրա տերը ավելի սնահավատ էր, քան ծեր կինը։ Պետրին դուրս եկավ վրանից, մռայլ տեսքով ասելով.
― Ես հիմա ձեզ մոտ կուղարկեմ այդ հայ կնոջը։
― Աբդուլան թող սուրճ պատրաստի։
Պետրին պատանուն գտավ ջեռոցի մոտ և նրան փոխանցեց տիրոջ հրամանը։ Մարոյի վրա արհամարհական հայացք նետելով՝ մատով վրանը մտնելու նշան արեց։ Վրանի մի մասը զբաղեցնում էր արշավային մահճակալը, իսկ մյուս մասը՝ մետաղյա մի սնդուկ։ Այդ դասավորության շնորհիվ կենտրոնում բավականաչափ լայն միջանցք էր գոյանում։ Ռըզա բեյը կանգնած էր սեղանի մոտ, որի վրա փռված էր աշխարհագրական քարտեզը։ Նա նշան արեց, որ Մարոն նստի սնդուկի վրա։ Մարոն ստիպված էր մի կողմ հրել սնդուկին դրված գիրքը և վարդագույն դեղձերով և չոր արմավներով լեցուն մի զամբյուղ, որի տեսքը գրգռեց նրա ախորժակը։
Աբդուլան բերեց սկուտեղի վրա դրված երկու գավաթ, որոնցից գոլորշի էր բարձրանում։ Առաջին գավաթը նա մատուցեց տիրոջը, իսկ երկրորդը տվեց Մարոյին։ Սո՜ւրճ։ Շաքա՜ր։ Մարոն այնքան էր շտապում, որ այրեց շրթունքները։ Նա մտածեց մոր մասին, որը սուրճ շատ էր սիրում և երկար ժամանակ զուրկ էր դրանից։ Մարոն քողը չէր հագել, և Ռըզա բեյը աչքը չէր կտրում կնոջից։ Նրա մի քիչ պղտոր հայացքը նրան մտածկոտ տեսք էր հաղորդում։ Քաղաքավարության կանոնները պահանջում էին, որ Մարոն սպասեր, որպեսզի իրեն խոսք ուղղեին։
― Տարօրինակ է,– ասաց Ռրզա բեյը ցածր և երգեցիկ ձայնով։― Նախորդ գիշեր ես մի երազ եմ տեսել, որն ինձ շատ է հետաքրքրում։ Ձի հեծած սլանում էի մի դաշտավայրով, երբ պտտահողմն ինձ թամբից պոկեց և օդ բարձրացրեց։ Ես սավառնում էի շատ բարձր լեռների վրայով։ Հանկարծ հողմը դադարեց։ Ես սկսեցի ընկնել, ընկնում էի շատ երկար՝ պտտվելով և շնչակտուր։ Ես վայրէջք կատարեցի Եփրատի փոթորկոտ ալիքների մեջ։ Չկարողանալով պայքարել հոսանքի դեմ՝ ջրի հատակն էի իջնում։ Սակայն մի ձեռք ինձ ափ քաշեց։ Երբ սթափվեցի, մի կին ծնկի էր իջել իմ կողքին։
Նա ընդմիջեց խոսքը սուրճ խմելու համար։ Մարոյի զարմանքն անսահման էր։ Ինչպիսի՜ անհեթեթություն։ Նա, ում կողքին հազարավոր մարդիկ էին տառապում և որից էր կախված նրանց ճակատագիրը, հանգիստ երազ էր պատմում։ Մինչ ինքն այստեղ նստած մանկամիտ պատմություններ էր լսում, Ազնիվ խանումը մեռնում էր քարանձավում։ Մարոն ջանք գործադրեց՝ զգալով, որ այս մարդուն պետք էր հաճոյանալ։
― Ամենահուզիչը, շարունակեց նա,– այն է, որ ինձ փրկող կինը քեզ էր նման։
― Զուգադիպություն է։
― Պատահականություն գոյություն չունի։ Անձրևի ամենաաննշան կաթիլն ընկնում է այնտեղ և այն պահին, որն ընտրել է Ալլահը։
Չիմանալով, թե ինչ պատասխանի, Մարոն գլխով արեց։
― Երազներն ուղերձներ են։ Դու կարողանո՞ւմ ես դրանք վերծանել։
― Ոչ,― պատասխանեց նա։
Մարոն իսկույն զղջաց իր պատասխանի համար։ Ինքը կարող էր այդ երազն այնպես մեկնաբանել, որ Ռըզա բեյը լավ տրամադրվեր իր նկատմամբ։
― Ի՞նչ էիր ուզում ինձ ասել։
Նրա ձայնը սառն էր։ Մարոն համարեց, որ լավ չէր լինի, եթե ինքը հենց սկզբից մոր մասին սկսեր խոսել։ Նա վստահ ձայնով ասաց.
― Ես օսմանյան բանակի սպայի կին եմ։ Ինձ չպետք է մտցնեին այս քարավանի մեջ որդուս և մորս հետ միասին։
― Քո ամուսի՞նը։
Մարոն չխոսեց Վարդանի ձերբակալության մասին։
― Նա մայոր է, բժշկական ծառայության սպա։ Ծառայում է ճակատում, և ես չեմ կարողացել նրան տեղեկացնել։
Մարոն պարանոցից ձվաձև մի մանյակ հանեց և բացեց տղամարդուն ցույց տալուց առաջ։ Արծաթյա պատյանի մի փեղկին փակցված էր Վարդանի լուսանկարը համազգեստով։
― Տեսեք։
Ռրզա բեյն ուսումնասիրում էր մյուս լուսանկարը՝ Մարոյինը, որն արվել էր Փարիզում։ Նրա հայացքր Մարոյից լուսանկարին էր անցնում, կարծես ուզում էր համոզվել, որ ցնցոտիներով այս տեղահանվածը և լուսանկարի վրա պատկերված եվրոպական հագուստով նրբագեղ կինը նույն մարդն էր։ Նա փակեց պատյանը և վերադարձրեց Մարոյին անորոշ տոնով ասելով.
― Գեղեցիկ տղամարդ է...
― Սվասի ոստիկանապետն ինձ ասել էր, որ մենք պետք է տանը մնայինք, սակայն ոստիկանները մեզ ուժով ստիպեցին գնալ։
Տղամարդը դանդաղ գլխով էր անում և մատով հարդարում բեղը։
― Իսկ հիմա,– հուզված շարունակեց Մարոն– մայրս մեռնում է։
― Ափսոս...
― Նրան բժիշկ է պետք կամ դեղ։
― Մենք այստեղ ոչինչ չունենք,– ասաց նա սրտնեղելով։
Նա սուրճի գավաթը կործեց ափսեի վրա և մեկնեց Մարոյին։
― Դու կարողանո՞ւմ ես բախտ գուշակել սուրճի նստվածքով։
Հենց այն ժամանակ, երբ ինքը խոսում էր հոգեվարքի մեջ գտնվող մոր մասին։ Այս մարդը սիրտ ունե՞ր։ Մարոն հաճոյաբար գավաթը կշպրտեր նրա դեմքին, սակայն նա հետևում էր Մարոյին տագնապած, գրեթե մանկական հայացքով։ Այս անգամ ինքը առիթը բաց չի թողնի օգտվելու նրա վստահությունից։ Մարոն առանց վարանելու ստեց.
― Այո, ես հաճախ եմ բախտ բացում։
Նա ուշադիր զննեց սուրճի մրուրի թողած հետքերը։ Իրեն անհապաղ մի գաղափար էր պետք։ Առաջին միտքը Սվասի իր տան հիշողությունն էր։ Այո՛: Ի դեպ, բաժակի եզրի մրուրի մի թանձրուք աղոտ կերպով պատեր ու տանիք էր հիշեցնում։
― Ես մեծ տուն եմ տեսնում... ճանապարհի եզրին։ Այնտեղ շատ մարդ կա... Նրանք երջանիկ են... կարծես ինչ-որ իրադարձություն են տոնում... հաղթական վերադարձ... Շուրջը ծառեր կան, իսկ կողքը տեսնում եմ...
Քիչ էր մնում Մարոն ասեր «եկեղեցու զանգակատուն», սակայն ճիշտ ժամանակին իրեն ուղղեց.
― ... մզկիթի մինարեթը։
Ռըզա բեյի դեմքը փայլում էր։ Նա Մարոյին դրամ մեկնեց։ Մարոն հրաժարվեց։ Տղամարդը զարմացավ.
― Միշտ պետք է վճարել, հակառակ դեպքում գուշակությունը չի իրականանա։ Դու պետք է իմանայիր դա։
Մարոն խորամանկեց և ցույց տվեց իր կողքին դրված զամբյուղը.
― Մրգերն ինձ համար ավելի արժեքավոր կլինեին, քան ոսկին։
― Վերցրու, ինչ կուզես,– պատասխանեց նա բարձր տրամադրությամբ։
Մարոն երեք դեղձ և մի բուռ արմավ դրեց ծնկներին ծալած չարսավի մեջ։ Նրա շարժումից սնդուկի եզրին դրված գիրքը վայր ընկավ։ Նա շտապեց բարձրացնել՝ ներողություն խնդրելով։ Նրա մարմնով դող անցավ, երբ ձեռքը հպվեց կազմի կաշվին։ Գի՜րք։ Եվ կայծակնային արագությամբ նա հիշեց Վարդանի գրադարանը։
― Ղալիբ Դեդևի, ավելի քան մեկ դար առաջ մահացած մեծ բանաստեղծի «Գեղեցկություն և սեր» ժողովածուն,― ասաց Ռըզա բեյը՝ հատորը սեղանին դնելով։
Մարոն առանց սեթևեթելու խնդրեց.
― Թույլ տվեք ինձ Սվաս վերադառնալ, և ես բժիշկ կգտնեմ մորս բուժելու համար։
― Անհնար է։ Դու պահակախմբի կարիք կունենաս ողջ և առողջ տեղ հասնելու համար։ Բացի դրանից, չէ՞ որ քո մայրը հիվանդ է, նա կկարողանա՞ այդպիսի ճանապարհորդություն կատարել։
― Ես ազգականներ ունեմ Կոստանդնուպոլսում,― պնդեց Մարոն։
― Ստամբուլը հեռու է,― պատասխանեց նա մտամոլոր։– Թող ես մտածեմ։
Այս հայուհին նրան դուր էր գալիս իր նրբենի պահվածքով և բարեկիրթ խոսքով։ Իր վճռականությամբ նույնպես։ Կարելի էր կռահել, որ դա կիրթ կին էր, և նրա գեղեցկությունը աչքի էր զարնում, չնայած նա նիհարել էր զրկանքներից, աչքերի տակ կապտուկներ ուներ, մազերը հարդարված չէին, իսկ հագին ցնցոտիներ էին։ Ռըզա բեյի համար գեղեցկությունն ամեն ինչից վեր էր։ Նրան վերադարձնելով լուսանկարը՝ Ռըզա բեյը կորստի զգացում էր ապրել։ Ի՞նչ կզգար, երբ տեսներ, որ նա հեռանում էր ընդմիշտ։ Նա ուզում էր այդ կնոջը, իսկ ինքը սովոր էր վերցնել այն ամենը, ինչ ուզում էր։ Ավելի կարևոր բան կար՝ իր երազը։ Այս կինն էր, որ իրեն փրկել էր ջրից։ Նույն հայացքը, նույն շուրթերը։ Դա նշանակում էր, որ այդ կինը կոչված էր ինչ-որ դեր կատարելու իր կյանքում։ Իսկ այդ մեծ տո՞ւնը ճամփեզրին, իսկ մարդի՞կ, ծառե՞րը, մզկի՞թը։ Նա նկարագրել էր այն կալվածքը, ուր ինքն ապրում էր Այնթապում։ Բոլոր այս նշանները չէին խաբում։ Սակայն ինչպես բացատրել հաղթական վերադարձը։ Միգուցե ինքն այդ բանն իմանար, երբ այս կինը նորից նայեր իր բաժակը։
― Քո տեղը տարագիրների մեջ չէ։ Ես քեզ վերցնում եմ իմ հովանու տակ։ Մենք հենց հիմա կգնանք։
Մարոյի աչքերում արտասուքներ հայտնվեցին, սակայն նա վերջնագիր ներկայացրեց.
― Մորս և որդուս հետ միասին։
Ռըզա բեյր չափից ավելի երջանիկ էր՝ նրան որևէ բան մերժելու համար։
― Մենք կանցնենք Դերենդեով, և այնտեղ քո մորը կբուժեն։ Քանի՞ տարեկան է որդիդ։
― Վեց։
― Ի՞նչ է նրա անունը։
― Թովմաս։
― Իսկ քո՞նը։
― Մարո Պալյան։
― Անունը բավական է։ Մարո... Ես սիրում եմ հնչեղ անուններ։
― Իսկ ձե՞ր անունն ինչ է։
― Ռըզա բեյ։
Մարոն վեր կացավ և խոնարհվեց։ Նա Ռըզա բեյին ոսկի առաջարկեց՝ իր մոր ոսկով լցոնած գոտին։ Նա շփոթված հրաժարվեց։
― Շնորհակալություն մի հայտնիր։ Պարզապես ես կատարուոմ եմ իրական հավատացյալի գթասիրտ լինելու պարտականությունը։
Մարոն կառչեց այդ խոսքերից.
― Քարանձավում մարդիկ մեռնում են սովից ու ծարավից։
Ռըզա բեյի դեմքին դժգոհ արտահայտություն հայտնվեց։ Առանց այդ բանը ցանկանալու Մարոն դիպել էր նրա ցավոտ տեղին։ Այն, ինչ նա տեսել էր վերջին շաբաթվա ընթացքում, իր վերահսկողական առաքելության օրերին, տանջում էր իրեն։ Այդ դաժանությունն ու անիմաստ մահերը։ Եվ այդ ամենի պատասխանատվության մի մասն իր վրա էր։ Ռըզան համաձայնել էր վերահսկել տեղւսհանությունները երկրի հարավում, առանց կշռադատելու հետևանքները։ Մի բան էր փոխանցել մայրաքաղաքից եկած հրամանները գավառապետներին, քաղաքապետներին, վճռել յուրաքանչյուր քաղաքի տեղահանման ժամկետը, թղթի վրա գծել ուղերթները, քարտեզի վրա նշել այն վայրերը, ուր պետք է տեղադրվեին վերահսկողական ճամբարները։ Եվ լրիվ այլ բան էր սեփական աչքերով տեսնել այդ միջոցառումների հետևանքները մարդկային էակների վրա։
Ռըզա բեյը, որր մեծացել էր արաբական միջավայրում և սիրում էր նրանց, մերժում էր պանթուրանիզմի գաղափարը։ Նրա ժառանգական կալվածքում շատ արաբներ էին աշխատում։ Կիրառել պանթուրանիզմը, նշանակում էր դուրս մղել արաբներին կայսրությունից և խզել կապերը մնացած մահմեդական աշխարհի հետ։ Հակառակը՝ հարկավոր էր միավորել տարբեր ժողովուրդներին իսլամի դրոշի տակ։ Քրիստոնյաներին բնաջնջելը նույնպես սխալ էր։ Իսլամը, ավելի շուտ, պահանջում էր նրանց դավանափոխ անել համոզմունքով կամ ուժ գործադրելով։ Ռըզա բեյն այդպես էր վարվել իր հայ կառավարիչների ու բանվորների հետ և այդպիսով վաստակել էր իր հոգու փրկությունը և, բացի դրանից, իրեն չէր զրկել ազնիվ ու որակյալ աշխատողների ծառայություններից։
Ռըզան ներքուստ համոզված էր, որ երիտթուրքերի կառավարությունը վերջերս սխալ ճանապարհով էր շարժվում։ Եվ նրանց գործողություններին իր մասնակցությունը հակառակ էր իր կրոնական համոզմունքներին։ Այդպիսին էր այն գինը, որ պետք էր վճարել կառավարման մեջ կարևոր պաշտոն ստանալու համար։ Որպես ավագ որդի Ռըզան մինչ այդ կառավարել էր ընտանեկան ունեցվածքը։ Նրա պապն ու հայրը իրենց արդեն իսկ նշանակալից ունեցվածքին հավելել էին բամբակի պլանտացիաներ Այնթապի շրջակայքում։ Ռըզան դրան ավելացրել էր ցիտրուսային բույսերի պլանտացիաներ Անթալիայի շրջանում։ Քառասունվեց տարեկան հասակում արդեն ժամանակն էր մտածելու հասարակական կյանքի մասին։ Նրա ընտանիքի բազմաթիվ սերունդներ ծառայել էին սուլթանին որպես գավառապետներ, նախարարներ, և նրանց շարքում նույնիսկ մեկ վեզիր էր եղել։
Պետրին ներս նտավ։ Նրա դաժան հայացքից Մարոն սարսռաց։ Մարոն աղերսող ձայնով կրկնեց.
― Մարդիկ ծարավ են ու սոված։
Ռըզան ժպտաց Մարոյին և նրա դեմքին կարեկցանք հայտնվեց.
― Ես այդ կապակցությամբ արդեն հրահանգներ եմ տվել, այդպես չէ՞, Պետրի։
― Այո,– պատասխանեց վերջինս, քանի որ նա չէր համարձակվի հակաճառել իր տիրոջը։
Ռըզա բեյն ասաց Մարոյին.
― Վերադարձիր մորդ մոտ։ Քո հետևից մարդ կուղարկեմ։
Մարոն ձեռքը կրծքին դրեց.
― Անսահման շնորհակալ եմ ձեզնից։
Երբ Մարոն գնաց, Պետրին բացականչեց.
― Ի՞նչ հրահանգ։
― Լսո՞ւմ ես ինձ, թող այդ խեղճ մարդկանց խմելու և ուտելու բան տան։
Պետրին ցնցվեց այդ կարեկցող տոնից։ Ռըզան, որին նա ճանաչում էր նրա ծնված օրից, միշտ զարմացնում էր իրեն։ Նա անկանխատեսելի էր ու փոփոխական, մերթ գառ էր, իսկ մեկ վայրկյան հետո առյուծի էր փոխակերպվում։ Նրանց ճակատագրերը շատ վաղուց էին միմյանց հետ կապվել։ Պետրին Ռըզայի հոր ընկերն էր։ Աշխատելով Աբդուլ Համիդի գաղտնի ոստիկանությունում, նա իմացել էր, որ երիտթուրքերին հարած Ռըզայի դեմ մահափորձ էր նախապատրաստվում։ Պետրին զգուշացրել էր նրան, և Ռըզան փախել էր Մեդինա, իսկ հետո Փարիզ։ Երբ տեղի էր ունեցել երիտթուրքերի հեղափոխությունը, եկել էր Պետրիին փրկելու Ռըզա բեյի հերթը, և բանեցնելով իր ազդեցությունն ու կապերը, ազատել էր նրան կախաղանից։ Նա Պետրիին ծառայության էր վերցրել որպես համհարզ և վստահված անձ, նրան բաժին էին ընկնում կեղտոտ գործերը։
― Ի՞նչ է կատարվում, Ռըզա բեյ,– հարցրեց Պետրին՝ ջանալով պահպանել բարեկամական տոնը։– Ես չեմ հասկանում։
― Իսկ ի՞նչ կարիք կա, որ հասկանաս,― չոր տոնով պատասխանեց Ռըզան։– Դու պետք է ենթարկվես։
Պետրիին մնում էր միայն համաձայնել։
― Ջուր դեռ ոչինչ, բայց ուտելիք...
― Հարևան գյուղերում մթերք բռնագրավիր։
Պետրին չկարողացավ իրեն զսպել և բարկացած բացականչեց.
― Մեր գյուղացիներից մթերք բռնագրավե՞մ քրիստոնյաներին տալու համար։
Ռըզայի խիստ հայացքը նրան ստիպեց զղջալ իր անզսպության համար։ Պետրին մեջքը ծռեց.
― Հրամայողը դուք եք։ Իմացեք, որ դա ժամեր կտևի։
― Մենք կհետաձգենք մեր մեկնումը,– պատասխանեց Ռըզա բեյը՝ նշան անելով, որ դա կարևոր չէ։

Մաս 39


Ծանոթանալով Սվասի գավառապետի ներկայացրած ապացույցներին, գեներալ Ֆաքրի փաշան՝ շրջանի ռազմական պարետը, այլ ելք չուներ, քան հրամայել ձերբակալել գնդապետ Իբրահիմ Ալիզադեին և նրան հանձնել քաղաքացիական արդարադատության ձեռքը։ Իր լավագույն սպային։ Եվ, բացի դրանից, իր մտերիմ ընկերոջը։ Չնայած իր կոչմանը, նա ոչինչ չէր կարող անել Իբրահիմի համար, թեպետ հավանություն էր տալիս նրա վարքագծին։ Ինչպես բարձրաստիճան սպայության մեծամասնությանը, այնպես էլ Ֆաքրի փաշային կցված էր Իթթիհատի մի գործակալ՝ պահապան մի հրեշտակ, որը պարտավոր էր հսկել նրա նվիրվածությունը պանթուրանիստական քաղաքականությանը, որ որդեգրել էր կառավարությունը։
Գնդապետ Իբրահիմին անմիջապես տարան ոստիկանության բաժնի նկուղը, այն սենյակը, ուր տեղի էր ունեցել իր բարեկամ Վարդանի դատավարությունը։ Նրան մերկացրին ու պառկեցրին նստարանին՝ ամուր կապելով։ Ոստիկանները հեռացան և նրան մենակ թողեցին երկու դահիճների հետ։ Առանց շտապելու դահիճները տոպրակից հանեցին իրենց գործիքները և դարսեցին սեղանի վրա։ Հետո հանեցին իրենց շապիկները և ծխախոտ վառեցին։ Նրանք հանգիստ խոսում էին գնվելիք ավանակի մասին։
Իբրահիմն անթարթ նայում էր կախված լամպին և ջանում էր չմտածել այն մասին, թե ինչ էր իրեն սպասում։ Քսան րոպե անց ներս եկավ Մուսթաֆա Ռահմին։ Գավառապետի պաշտոնը նրան մեծ ուրախություն էր պատճառում, սակայն նա որոշակի հուզմունքով էր մտնում ոստիկանության շենքը, ուր իշխել էր այդքան տարի։ Նա կգերադասեր այդտեղ գալ այլ հանգամանքների բերումով։ Գանի բեյը կզայրանար իմանալով այդ անիծյալ Պալյանի փախուստի մասին և կարող էր Մուսթաֆային մեղադրել։ Նա մոտեցավ նստարանին՝ ուսումնասիրելով ձերբակալվածի մկանուտ և բարեկազմ մարմինը, հետո թքեց գնդապետի դեմքին։
― Քոսոտ շուն։
Մուսթաֆան մատները ճտճտացրեց ու հանգստացավ։
― Ոստիկանության լեյտենանտ Յըլմազը մեզ պատմել է, թե ինչպես ես դու մահապատժի դատապարտված Վարդան Պալյանին փախցրել մահապատժի վայրից։ Ժխտո՞ւմ ես դա։
Իբրահիմը գիտեր, որ արժանի էր կախաղանի կամ էլ գնդակահարության, սակայն ցանկանում էր խույս տալ կտտանքներից։ Մուսթաֆան ուզում էր, որ ինքը խոսեր, դե ինքն էլ կխոսեր։
― Չեմ ժխտում, արել եմ։
― Ինչո՞ւ։
― Բարեկամական զգացմունքներից դրդված։ Նրա դատավճիռն անարդարացի էր։
― Հանցակիցներ ունեի՞ր։
Հալիթ փաշայի անունր ոչինչ չէր փոխելու։
― Մենակ էի։
― Ի՞նչ ես արել Պալյան կոչեցյալի հետ։
― Ես նրան ջորի տվեցի և քաղաքից դուրս տարա։
― Ո՞ւր գնաց։
― Դեպի ծովափ։
Իբրահիմը վստահ էր ստում։ Նրա համար կարևոր չէր, որ Մուսթաֆան իրեն վախկոտ կարող էր համարել։
― Ի՞նչ գիտես նրա մտադրությունների մասին։
― Կարծում եմ, որ նա ուզում էր Ռուսաստան գնալ։
― Նա այնտեղ որևէ մեկի՞ն պետք է միանար։
― Չգիտեմ։
― Զենք ունե՞ր։
― Այո, ատրճանակ։
― Ինչպե՞ս էր հագնված։
― Գյուղացու շորերով էր։
― Դու նրան փաստաթղթեր տվե՞լ ես։
― Այո։ Մի քրդից էի գնել։
― Ո՞ւմ անունով էին փաստաթղթերը։
― Ալիօղլու Իզզետին։
― Էլ ի՞նչ ունես ասելու։
― Ոչինչ։
― Լավ,– ասաց Մուսթաֆան հեռանալով Իբրահիմից։
Իբրահիմը մտածեց, որ խուսափել էր տհաճություններից, սակայն Մուսթաֆան վերադարձւսվ ճիպոտը թափահարելով։ Նրա կկոցած աչքերի մեջ անհանգստացնող փայլ կար։ Նա քմծիծաղ տվեց.
― Իմ կարծիքով, դու շատ հեշտ ես խոսում։
Նա սկսեց հարվածել Իբրահիմի ներբաններին։ Իբրահիմը սեղմում էր ատամները չբղավելու համար, սակայն ցավն անտանելի էր դառնում։ Այն կրակի պես տարածվում էր ոտքերի երակներով և հասնում էր սրտին, որն անհավասար էր բաբախում։ Իբրահիմը չկարողացավ ճիչը զսպել։
― Սպասեք, ես ուրիշ բան ունեմ ասելու։
― Երբ քեզ կհարցնեն, այն ժամանակ էլ կասես։
Նա ուժգնացրեց հարվածներև, և քիչ անց Իբրահիմի ոտքերը արնաշաղախ զանգված դարձան։ Մուսթաֆան քրտինքը սրբեց ճակատից և ասաց.
― Դե հիմա խոսիր։
Իբրահիմն այլևս մտադիր չէր խոսելու։ Նրա չարչարանքն այնքան մեծ էր, որ նոր հարվածները ոչինչ չէին փոխի։ Սակայն նա սխալվում էր։
― Եղունգները,– հրամայեց Մուսթաֆան դահիճներին։
Նրանք մեկ առ մեկ պոկեցին Իբրահիմի եղունգները, իսկ հետո մատները ջախջախեցին մուրճով։ Իբրահիմը նոր մանրամասներ հայտնեց։ Նման հարցաքննությունների մեծ փորձը Մուսթաֆային հնարավորություն էր տալիս գուշակել սուտ պատասխանները, և այդ ժամանակ նա հարձակվում էր իր զոհի վրա։ Ի վերջո, Իբրահիմն ամեն ինչ ասաց։ Նա հևում էր այլայլված դեմքով։ Նա աներևակայելի տանջանքներ էր կրում։ Նրա սիրտն ուժգին բաբախում էր կրծքավանդակում և նորմալ ռիթմը չէր վերականգնվում։ Ամենից շատ Իբրահիմը վախենում էր, որ կտտանքը կվերսկսվեր։
Մուսթաֆա Ռահմին ցնծում էր։ Նա գիտեր այն, ինչ իրեն պետք էր. լեյտենանտ Շաքիր Իսմայել, ուղղությունը՝ Հալեպ։ Մնում էր միայն նախազգուշացնել Գանի բեյին հեռագրով և երկրով մեկ տարածել հետախուզության հայտարարությունը։ Նա դեմքը մոտեցրեց հարցաքննվողի դեմքին.
― Կարծում էի, որ դու ավելի երկար կդիմադրեիր։ Ինչպիսի՜ սխալմունք։
Նա բռնեց Իբրահիմի պարանոցից և սեղմեց այնքան, մինչև գնդապետի սիրտը դադարեց բաբախելուց:

Մաս 40



Երբ Մարոն վերադարձավ քարանձավ, նրա սիրտը խառնեց։ Մեզի, կղանքի և կեղտոտ մարմինների հոտը խառնվել՝ գարշահոտություն էր դարձել։ Քարավանը լքելու մտքից առաջացած թեթև ոգևորությունը հօդս ցնդեց այդ տանջանքների տեսարանից։ Նա իրեն մեղավոր զգաց, որ մյուսներին թողնում էր իրենց ճակատագրին։
― Մայրիկ,― բացականչեց Թովմասը, որը սպասում էր մոր վերադարձին քարանձավի մուտքի մոտ,― տատիկն արթնացել է։
― Փառք Աստծու։
Մարոն մոտեցավ որդուն և կարծես հարված ստանար։ Թովմասի նիհարած դեմքին աչքերը չափից ավելի մեծ էին թվում, և դրանց կրակը մարել էր։ Եվս մեկ շաբաթ, և նա կնմանվեր կմախք հիշեցնող այն երեխաներին, որոնք եկել էին Երզնկայից։ Փրկել նրան, ահա թե որն էր Մարոյի պարտքը։ Ինքը չպետք է ամաչեր, եթե միջոցներ էր ձեռնարկում այդ բանն անելու համար։ Նա չէր կարող Թովմասին անմիջապես հայտնել բարի լուրը, քանի որ բոլորի դեմքերը դարձան նրա կողմը։ Այդ դեմքերն այլևս ոչինչ չէին արտահայտում և լրիվ բթացել էին։
― Նրանք մեզ ջուր կտան,– հայտարարեց նա բարձրաձայն։
― Ջո՜ւր... ջո՜ւր...
Կախարդական բառը տարածվեց քարանձավում։
― Որտե՞ղ էիր, մայրիկ,– հարցրեց Թովմասը՝ նայելով նրա պատռված հագուստին։― Ոստիկանները քեզ նեղացրե՞լ են։
― Ոչ, սիրելիս, ամեն ինչ լավ է։
Նա շտապում էր հասնել քարանձավի խորքը, սակայն չէր կարողանում արագ քայլել անձավը բերնիբերան լցրած մարդկանց պատճառով։ Մարոն անհանգստանում էր Ազնիվ խանումի համար։
― Տատիկը խոսո՞ւմ էր։ Ի՞նչ ես կարծում, նա իրեն ավելի լա՞վ էր զգում։
― Նա կմեռնի,– պատասխանեց երեխան դողացող ձայնով։
― Հիմարություններ մի ասա։
― Բուժակ կանայք այդպես ասացին։
Մարոն շշնջաց նրա ականջին.
― Մի անհանգստացիր, Թովմաս, մենք նրան բժշկի մոտ կտանենք։
Երկու պառավ եռուզեռի մեջ էին Ազնիվ խանումի կողքին։ Նրանք նստեցրել էին նրան և աղոթում էին։ Նրանցից մեկը շոյում էր նրա մեջքը, իսկ մյուսը չորացած ձիթենու ճյուղ էր վառել և դրանով խաչի նշաններ էր անում հիվանդի գլխի և մարմնի շուրջը։
― Սա քեզ կլավացնի։ Այս ճյուղն օրհնվել է եկեղեցում Ծաղկազարդի տոնի օրը։ Այս ծուխը քշում է չար ոգիներին։
Ազնիվ խանումի աչքերը փակ էին։ ճանաչելով Գալստյան այրուն, որը մի կողմ նետեց այրվող ճյուղը, Մարոն բռնեց նրա ուսերից և հեռացրեց մորից.
― Ի՞նչ եք նրան արել։
Նա հիշել էր Արաքսու ձեռքի թույնի սրվակի մասին։
― Բացի աղոթելուց և մեռոն քսելուց ոչինչ չեմ արել։
Նա ձայնն իջեցրեց.
― Մայրդ երկար չի ձգի։
― Հանգիստ թողեք մեզ,― հրամայեց Մարոն։
Նա պառկեցրեց Ազնիվ խանումին, որը ծանր էր շնչում, և նրա ճաքճքած շրթունքների արանքից օդի բարակ շիթ էր անցնում։ Նրա կիսաբաց օձիքից քաֆուրի հոտ էր գալիս։
― Տատիկը կմեռնի,– ասաց Թովմասը սարսափած տեսքով։
― Լռիր,– պատասխանեց Մարոն անհամբերությամբ։
Նա երեխային մի դեղձ ու արմավներ տվեց, որոնք նա վերցրեց աչքերին չհավատալով։ Նա դրանք փորին սեղմեց և ծածկեց ափերով՝ վախեցած հայացքներ գցելով շուրջը։ Ոչ ոք չէր տեսել իր մրգերը։ Նա պպզեց, դեմքը դեպի պատն արեց ու ագահաբար կերավ։
Մարոյի բազում կանչերից հետո Ազնիվ խանումը ի վերջո կենդանության նշաններ ցույց տվեց մատները շարժելով։ Մարոն դեղձից մի կտոր կծեց և քսեց Ազնիվ խանումի շրթունքներին։ Ազնիվ խանումը հյութը կուլ տվեց և նրա բերանը բացվեց։ Մարոն ճզմում էր դեղձը և մոր բերանն էր լցնում մրգահյութը։ Ազնիվ խանումը աչքերը կիսաբաց արեց և խոսեց խզզոցներով ընդհատվող ձայնով.
― Մարո...
― Ես այստեղ եմ, մայրիկ, ես այստեղ եմ։
― Մարո... ես... ես...
― Ես սպայի հետ խոսեցի։ Նա մեզ կտանի Դերենդե, ուր բժիշկ կա։
― Ուշ է։
― Ոչ։ Դուք այնտեղ կհասնեք։
― ... Հոգնած եմ... այլևս շարժվել...
― Մի խոսեք, հանգստացեք։
Ազնիվ խանումը ծանր շնչելով փակեց աչքերը և քնեց։ ժամեր շարունակ Մարոն նստած էր նրա կողքին՝ ձեռքն իր ձեռքում։ Ե՞րբ էին իրենք գնալու։ Հոգեվարքի մեջ գտնվող իր տատի տեսքից ազդված, Թովմասը նստած էր իր անկյունում, երբ Մարոն նրան կանչեց աղոթելու։ Երբ ի զարմանս բոլորի պահակների քարանձավի մուտքի մոտ սկսեցին ուտելիք բաժանել, Թովմասն այնտեղ վազեց։ Նա կատաղի կերպով պայքարեց, մինչև որ իր բաժինը ստացավ։ Նա կարծես փոքրիկ գազան լիներ, որը ամեն ինչի էր պատրաստ վերապրելու համար։ Նա մորը տվեց մի կտոր հաց, մի լոլիկ, երկու ծիրան և մի տիկ ջուր։ Մարոյին հաջողվեց մի քիչ ջուր խմեցնել Ազնիվ խանումին, որը կարծես վերակենդանացավ։ Ծեր կնոջ աչքերը փոս էին ընկել, իսկ այտերի մաշկը կարծես թափանցիկ լիներ։ Նա նայեց թոռանը, որը ծնկի էր իջել իր կողքին։
― Պետք է ուտես, տատիկ։ Ուժ հավաքես։
― Ես քեզ եմ տալիս իմ բաժինը, Թովմաս։
Երեխան համբուրեց տատի այտերը.
― Մի մահացիր, տատիկ։ Դու իրավունք չունես։
― Դու կհոգաս մորդ մասին։
Նրա ձայնը թուլանում էր։ Նա նայեց դստեր աչքերի մեջ.
― Մարո... սա վերջն է։
― Ոչ,– պատասխանեց Մարոն հպվելով մոր այտին,– դուք ձեզ ավելի լավ եք զգում, դուք խոսում եք։
― Սա Աստծու շնորհն է։
Նա փորձեց ձեռքը բարձրացնել.
― Օգնիր ինձ։
Մարոն բռնեց նրա ձեռքը, և Ազնիվ խանումը մատով խաչի նշան արեց իր թոռան և դստեր ճակատներին.
― Թող Աստծու օրհնությունը ձեզ վրա լինի։
Թովմասը սկսեց լացել.
― Մի լքիր մեզ, տատիկ։
― Ձեռքս բռնիր ու աղոթիր ինձ հետ։
Երեխան ենթարկվեց։ Ազնիվ խանումը լուռ շարժում էր շրթունքները, իսկ Թովմասի կծկված կոկորդից խոսքերը դժվարությամբ էին դուրս գալիս.
― Հայր մեր, որ երկնքում ես...
Մարոն ակամա իր ձայնը խառնեց որդու ձայնին։ Նա չէր կարողանում համակերպվել այն էակի մահվան հետ, որն իրեն ծնել էր, կերակրել, գուրգուրել, պահպանել մինչև հասուն տարիքը։ Նա ուզում էր, որ մայրն ապրեր, շնչեր մինչև մոտակա քաղաքը, հետո մինչև հաջորդ հանգրվանը և այդպես շարունակ, մինչև կհասնեին որևէ ապահով վայր։ Նա իրավունք չուներ իրենց լքելու հիմա, երբ ամեն ինչ պետք է որ կարգավորվեր։
Ազնիվ խանումի շրթունքներն անշարժացան, և նա սեղմեց իր դստեր ձեռքը։ Մարոն նրա շրթունքները համբուրեց և նրան բարձրացրեց։ Նա մորը շատ ամուր էր պահել, որպեսզի թույլ տար այն աշխարհ գնալու։
― Մայրիկ, մայրիկ,– աղաչեց նա՝ վերագտնելով իր մանկական ձայնը։– Մայրի՜կ։
Ազնիվ խանումն այլևս չէր շնչում։ Մարոն նրան օրորեց, շոյեց դեմքն ու մազերը։ Նա ցածրաձայն լացում էր։ Թովմասն իրեն լքված էր զգում։ Նա դեմքը դրեց մոր կրծքին և գրկեց նրան։ Չնկատելով իրենց շրջապատած մարդկանց, որոնք ծնկի էին իջել Ազնիվ խանումի հոգու փրկության համար աղոթելու, Մարոն և նրա որդին միայնության մեջ իրենց ցավն էին ապրում։
― Արի,– հրամայեց խռպոտ մի ձայն։
Աղոթքն ընդհատվեց։ Մարոն գլուխը բարձրացրեց։ Ծնկաչոք մարդկանց վերևում երևում էր Պետրին։
― Մայրս մեռավ։
― Ռըզա բեյը քեզ է սպասում։
― Մայրս մեռավ,– կրկնեց նա։– Ես պետք է նրան թաղեմ։
― Մնա նրա հետ, եթե ուզում ես։ Ռըզա բեյը գնում է։
Նա շրջվեց և գնաց դեպի ելքը։
Հանկարծ Մարոն հասկացավ, որ ինքը ձեռքից բաց է թողնում փրկվելու վերջին հնարավորությունը։ Նա մոր գլուխը գետնին դրեց, խաչեց նրա ձեռքերը և վերջին անգամ համբուրեց։
― Արի,– ասաց նա Թովմասին՝ բռնելով նրա թևից։
Եվ նա վազեց Պետրիի հետևից։
Последний раз редактировалось Lusine1101 12 май 2017, 00:41, всего редактировалось 17 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали



Вернуться в Վեպեր



Активность

Сейчас этот форум просматривают: нет зарегистрированных пользователей и гости: 1


⇑ Наверх
⇓ Вниз