ДЛЯ ПРАВИЛЬНОЙ РАБОТЫ САЙТА ОТКЛЮЧИТЕ БЛОКИРОВКУ РЕКЛАМЫ

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#11  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 14:33

Գլուխ 7


Մաս 41


Պետրին, ձի հեծած, սլանում էր կառքի առջևից, ուր տեղավորվել էր Ռըզա բեյը Մարոյի և նրա որդու հետ։ Կառքին հետևում էին ծածկած սայլը, որը վարում էր Աբդուլան, և կալվածատիրոջ անձնական պահակազորը կազմող տասն արաբ հեծյալները։ Այս մարդիկ՝ Ռըզա բեյի ընտանիքին սերնդեսերունդ ծառայած մարդկանց որդիները, անսահման նվիրված էին Ռըզային, որին իրենց շեյխն էին համարում։
Կառքի ընթացքից թմրած Թովմասը գլուխը դրել էր մոր ծնկներին ու քնել։ Մարոն, աչքերը հակած, ընկղմվել էր իր հուշերի մեջ։ Նա հիշում էր Ազնիվ Արթինյանին։ Դա քարանձավում մահացած ծեր կինը չէր, այլ ավելի երիտասարդ Ազնիվն էր՝ իր ամուսնուն՝ Հակոբին թևանցուկ արած։ Մարոյի հիշողությունից ջնջվել էին այն վեճերն ու ընդհարումները, որոնցով նրանք իրար էին հակադրվում։ Նա լի էր այն սիրո խոսքերով, հոգատարությամբ և ուշադրությամբ, որ Ազնիվ խանումը շռայլել էր քսանութ տարի շարունակ։ Արդյոք ինքը բավարար չափով հատուցե՞լ էր այդ ամենի համար։ Ազնիվ խանումն այդ հարցին արդեն պատասխանել էր. «Ես իմ մորից սեր եմ ժառանգություն ստացել և այդ պարտքը վճարելու համար պետք է իմ անձը մոռանամ երեխաներիս համար»։ Մարոն այլևս միայնակ չէր իր վշտի հետ. ձեռքի այն շարժումը, որով նա հովանի էր անում որդու դեմքին՝ նրան արևից պաշտպանելով, վերակենդանացրել էր այդ տոհմի բոլոր կանանց, որոնց շարունակությունն էր ինքը, այդ մայրերը, որոնք աշխարհի սկզբնավորումից ի վեր կյանք էին պարգևում և ողբում մեռյալներին։
Մարոյի դեմ դիմաց նստած Ռըզա բեյը, իբր, ընկղմված էր դերվիշների աղանդի հիմնադիր, միստիկ բանաստեղծ Մելվանայի ղազալների ընթերցանության մեջ։ Աչքի պոչով նա զննում էր այդ կնոջը, որին վիշտն էլ ավելի գեղեցիկ էր դարձրել։ Նրան տիրանալու իր տենչին ավելանում էր անկեղծ կարեկցանքը։ Այդ կինը հուզում էր նրան, և Ռըզան նրան բացառիկ վեհանձնություն էր վերագրում։ Ինքը չէր բավարարվի նրան տիրանալով, իրեն պետք էր, որ այդ կինն իրեն տրվեր։
Մի քանի ժամ դեպի հարավ շարժվելուց հետո կառքը կանգ առավ մի սարի գագաթին։ Մարոն աչքերը բարձրացրեց։ Ներքևում սփռված էր փառահեղ հովիտը, որով հոսում էր բուռն մի գետ։ Խարկված սարահարթում այդքան ժամանակ դեգերելուց հետո Մարոն մոռացել էր, որ բնությունը կարող էր այդքան գեղեցիկ լինել։ Այդ վայրի հանդարտությունն ու մեղմությունը հուզեցին նրան։ Նրա հիշողության մեջ դեռևս հնչում էին տեղահանվածների տնքոցներն ու պահակների բղավոցները, իսկ այստեղ լսվում էին թռչունների ճռվողյունն ու երեխաների ուրախ ձայները։ Գյուղացիները՝ տղամարդիկ և կանայք, հանգիստ աշխատում էին դաշտերում։ Ճանապարհի երկայնքով շարված էին խուլ պատերով տներ, որոնց հարթ տանիքները ոսկեզօծված էին չորացող ծիրաններից։ Դռների բացվածքներում կախ էին տված կարմրասև կարպետները։
Կանաչով և պարտեզներով շրջապատված Դերենդեն սարի վրա էր, դաշտավայրի վերևում։ Նրա սպիտակ շինությունները խմբված էին մայր մտնող արևի ճառագայթներից կարմրած ժայռերի ստորոտում։
— Մենք այստեղ կգիշերենք,— հայտնեց Ռըզա բեյը,– և երեք օր այստեղ կմնանք։
Երեք օր։ Մարոն հույս ուներ, որ իրենց ճանապարհորդությունն ավելի արագ կընթանար։ Նա թաքցրեց իր հիասթափությունը։
— Պետրի, կանչեց Ռըզա բեյը։– Գնա և իջևանատանը սենյակներ նախապատրաստիր։
Վերադառնալով Մարոյի մոտ, նա հարցրեց.
— Կբարեհաճե՞ս ճաշել ինձ հետ։ Կուզենայի քեզ ավելի լավ ճանաչել։
Մարոն ականջներին չէր հավատում։ Այս մարդը գիտեր, թե ինչ էր իրեն պատահել, մոր մահը, սարսափի այս շաբաթները... Ինչպե՞ս էր կարող հուսալ, որ ինքը հոժար կամքով կհամաձայներ նրա հետ մենակ մնալ։
— Եթե անպատեհ չեք համարում, ապա ես կգերադասեի մենակ մնալ որդուս հետ, ճաշել մեր սենյակում և անմիջապես պառկել քնելու։ Ես ուժասպառ եմ և շատ ազդված եմ մորս մահից։
— Իհարկե։
Ձայնն անվրդով էր, սակայն այտի թեթև թրթռոցը Մարոյի աչքից չվրիպեց։ Նա շտապեց ավելացնել.
— Վաղն ինձ ավելի լավ կզգամ և հաճույքով կընդունեմ ձեր հիասքանչ առաջարկությունը։
— Վաղը և վաղը չէ՝ մյուս օրը,— ասաց Ռըզա բեյը ուրախացած։– Մենք Այնթապ կհասնենք միայն մի քանի օրից։ Ես պետք է նախ Մալաթիա մտնեմ։
— Այնթա՞պ,– հարցրեց Մարոն փայլող աչքերով,– չէ՞ որ դա շատ մոտ է Կոստանդնուպոլիս տանող երկաթգծին։
Մի պահ նա նմանվեց փոքր աղջկա, որը հիանում էր նվերով։ Ռըզան հուզված էր։
— Այո, «Տավրոս էքսպրեսը»։
Մարոն ավելացրեց.
— Եթե կարողանայի գնացք նստել... Ես ձեզ ասե՞լ եմ, որ իմ ազգականները մայրաքաղաքում են ապրում։
— Կարծեմ։ Սակայն... քո ազգականները դեռևս այնտե՞ղ են։ Բազմաթիվ հայեր հեռացել են այլ քաղաքներ՝ Երուսաղեմ, Բաղդադ։
— Հեռագրով կարելի կլիներ իմանալ։ Ես կարող եմ վճարել, գիտեք։
Ռըզա բեյը ժպտաց և հայրական տոնով ասաց.
— Մի՛ անհանգստացիր, ես ամեն ինչ ինձ վրա եմ վերցնում։ Դու և որդիդ կարող եք այլևս ոչնչից և ոչ ոքից չվախենալ։
Մարոն դժվարանում էր հավատալ, որ ամեն ինչ կարող էր այդքան հեշտ լուծվել։ Դեռևս այս առավոտ...
— Դուք անչափ մեծահոգի եք, Ռըզա բեյ, և ես երբեք չեմ կարողանա վարձահատույց լինել։ Փառք եմ տալիս Աստծուն, որ հանդիպեցի ձեզ իմ ճանապարհին։
— Այդպիսին էր Ալլահի կամքը,— հաստատեց տղամարդը վստահ տեսքով։
Պետրին միայն երկու սենյակ էր վարձել, քանի որ ինքը գերադասում էր ախոռում քնել և հսկել ծածկած սայլը, որը նա խուսափում էր թողնել միայն իր մարդկանց հսկողության ներքո։ Այնտեղ մթերքից, հագուստից և խոհանոցային կարասից բացի, կար մի ճամպրուկ, որն անձամբ Պետրիին էր պատկանում։ Ճամպրուկը լցված էր տեղահանվածներից խլված թանկարժեք իրերով, զարդերով և դրամով։ Տիրոջից ծածուկ Պետրին իր բաժինն էր ստանում ոստիկանների իրագործած թալանից։
Իջևանատունը մեծ փայտյա կառույց էր, որին կից ախոռ կար։ Դրա երկու տերերը Ռըզային պատկառանքով ընդունեցին, որը ստորաքարշության վերածվեց, երբ նա պահանջեց ներկայացնել մատյանները։ Անկասկած եղբայրներ էին, քանի որ նրանց նմանությունը աչքի էր զարնում։ Հիսունին մոտ, երկուսն էլ գիրուկ և ճաղատացող ճակատներով, նրանք լարված և անհանգիստ կանգնած էին Ռըզա բեյի առջև, որը թերթում էր նրանց մատյանը։ Իջևանատանը իրենցից բացի միայն երեք այցելու կար։ Դրանք գերմանացի սպաներ էին, որոնք նստած շնապս էին խմում։ Դիմելով իջևանատան տերերին առանձին—առանձին, նա հրամայեց.
— Ուղեկցիր խանումին իր սենյակը, իսկ հետո ճաշ մատուցիր։ Իսկ դու ինձ համար մի բաժակ բեր և դիր մեր բարեկամ գերմանացիների սեղանին։
Մեղմացած ձայնով նա դիմեց Մարոյին.
— Բարի գիշեր, խանում։
Նա խառնեց Թովմասի մազերը, որը գլուխը փախցրեց և նահանջեց։ Մարոն հանդիմանեց նրան.
— Բարեկիրթ եղիր մեզ հյուրընկալողի հետ։
Նա խոսում էր արագ և թուրքերենով, գիտակցելով, որ Թովմասն, անկասկած, չէր հասկանալու իր ասածը։ Նա դա արեց, որպեսզի Ռըզա բեյը չվիրավորվեր։
— Ներեցեք նրան, երեխա է և այս վերջին շաբաթների ընթացքում շատ փորձությունների է ենթարկվել։
Ստվերում Ռըզա բեյի աչքերը մոխրագույն էին թվում, իսկ այտոսկրերն այդքան արտահայտված չէին, և դա մեղմացնում էր նրա դեմքի խիստ արտահայտությունը։ Նրա բեղերի ծայրերը վեր բարձրացան՝ հետևելով նրա ժպտացող շրթունքների շարժմանը։ Նա ներողամտորեն ասաց.
— Դա հասկանալի է։ Ես լավ եմ ճանաչում երեխաներին, ինքս ութ զավակ ունեմ։
— Օ՜, հոյակապ է։ Ի՞նչ տարիքի են ձեր երեխաները։
Նա փքվեց.
— Իմ ավագը տասնութ տարեկան է, իսկ կրտսերը՝ երեք։
Մարոն խոնարհվեց.
— Բարի գիշեր, Ռըզա բեյ։
Հետևելով իջևանատան տիրոջը՝ Մարոն բարձրացավ երկրորդ հարկ։ Սենյակի կահավորանքը սուղ էր։ Կասկածելի մաքրության սպիտակեղենով մի մահճակալ, չեչոտ գիշերային անոթ և մի ցածր սեղան, որը դրված էր մաշված կարպետի վրա։ Սակայն սենյակի՝ կրով սպիտակեցված պատերի ներքո հաճելի զովություն էր տիրում, և լուսամուտը դուրս էր գալիս հարևան տան այգին։ Մարոն մահճակալին նայեց, որը պարզապես ծղոտյա ներքնակ էր՝ դրված փայտյա շրջանակի վրա քաշած պարաններին։
— Սպիտակեղենը հիմա կփոխեն,– շտապեց ասել պանդոկապանը։– Այսօր մենք ընտիր փլավ ունենք։
— Շատ լավ։ Որդուս համար ջուր բերեք, իսկ ինձ համար՝ թեյ։
— Լավ, խանում։
Վերելքից շնչակտուր եղած մարդը թաշկինակով սրբեց խիտ և ալեխառն մազերով ծածկված գլուխը։
Նա խոսում էր որոշակի արտասանությամբ, որը Մարոյին շատ ծանոթ էր։ Մի քիչ տատանվելուց հետո, նա հարցրեց հայերենով.
— Հայ եք, չէ՞։
— Ոչ, մահմեդական եմ,– շտապեց պատասխանել նույնպես հայերենով և հետո միայն հասկացավ, որ իրեն մատնել էր։
Նա կարմրեց և աչքերն իջեցրեց։ Նույն պահին դուրսը հնչեց վերջին աղոթքը սկսելու կանչը։ Մարդը մտածեց Պետրոս առաքյալի ուրացմանը անմիջապես հետևած աքաղաղի կանչի մասին։ Նրա աչքերը լցվեցին, և նա մրմնջաց տխուր տոնով.
— Մենք ընտրության հնարավորություն չունեինք։ Կամ պետք է դավանափոխ լինեինք, կամ էլ մեռնեինք։ Նրանք մեզնից խլեցին իջևանատունը։ Ես և եղբայրս հիմա ընդամենը կառավարիչներն ենք։ Ստիպված եղանք ստորագրել դավանափոխության մասին փաստաթուղթը և թուրքական անուն վերցնել։ Մենք իրավունք չունենք թուրքերենից բացի այլ լեզվով խոսել։ Սակայն հոգու խորքում մենք հայ ենք մնում։
Նա լռեց, հետո ագրեսիվ տոնով ասաց.
— Դա ավելի խոհեմ որոշում է, քան ճամփեզրին սատկելը։ Եթե չեմ սխալվում, Աստված չի պահանջում մեզնից, որ բոլորս մարտիրոսներ դառնանք։ Իսկ դո՞ւք։ Օսմանյան պաշտոնյայի հետ... Դա ավելի վատ չէ՞։
Մարոն կարմրեց։
— Դա ձեզ չի վերաբերում,– պատասխանեց նա։– Ես ձեզ չեմ հանդիմանում, յուրաքանչյուրը վարվում է իր խղճի թելադրանքով։ Մենք՝ հայրենակիցներս, կարող ենք...
Տղամարդը կտրեց Մարոյի խոսքը՝ անցնելով թուրքերենին.
— Մենք ոչինչ չենք կարող։ Միայն մոռանալ, որ քրիստոնյա ենք եղել։ Ես ձեզ աղերսում եմ, այլևս հայերեն ինձ հետ չխոսեք։
Նա չափազանց հուզված էր, և Մարոն խղճաց նրան։ Նա նույնպես մի նպատակ ուներ՝ վերապրել։
— Մի վախեցեք, ես չէի ուզում ձեզ վնասել։
Պանդոկապանը հանգստացավ և բարեհամբույր դարձավ.
— Էլ ի՞նչ կուզեք։
— Ճաշից հետո տաք ջուր բերեք և սրբիչներ, եթե կարելի է։ Դուք օճառ ունե՞ք։
— Այո, խանում։ Դուք կունենաք այն ամենը, ինչ ցանկանաք։
Նա ցածր խոնարհվեց և դուրս եկավ սենյակից։
Թովմասը նայում էր լուսամուտից։ Քարանձավից ելնելու պահից նա համառորեն լռում էր և դա անհանգստացնում էր Մարոյին։ Նա մոտեցավ որդուն։
— Թովմաս, սիրելիս։
Առանց տեղից շարժվելու նա դողդոջուն ձայնով ասաց.
— Տատիկն ինչո՞ւ մեռավ։
Մարոն զսպեց հուզմունքը և պատասխանեց.
— Նա շատ հիվանդ էր։ Աստված նրան տարավ իր մոտ։
Թովմասը դառնացած փնթփնթաց.
— Մենք նրան չթաղեցինք։
— Ես դրամ տվեցի ոստիկանին, և նա նրան պետք է թաղեր մեր մեկնելուց հետո։ Մենք հնարավորություն ունենք փախչելու, իսկ դա տատիկի ցանկությունն էր։
Մարոն հպվեց երեխայի ուսին, որը նրա կողմը դարձրեց արցունքոտ դեմքը։
— Ես կարոտել եմ հայրիկին,– ասաց նա փարվելով մորը։
— Մենք շուտով նրա հետ կլինենք։
Մարոն հանդարտվեց տեսնելով նրա արցունքները և ոչինչ չարեց նրան մխիթարելու համար։ Նա կրծքին սեղմեց որդու գլուխը և աչքերը փակեց։ Արդյոք այդ մղձավանջը վերջ ունենալո՞ւ էր։ Չնայած Մարոն կուզենար հավատալ, սակայն ներքին տագնապը նրան թույլ չէր տալիս։ Քարավանը դեռ հեռու չէր, ընդամենը կես օրվա ճանապարհ, իսկ Դերենդեի մոտով, անկասկած, այլ քարավաններ էին անցնում։ Նա սարսռաց հիշելով իր բախտակիցների հուսահատ դեմքերը, նրանց դանդաղ մահ էր վիճակված։ Ոչ, ինքը չպետք է իրեն մեղավոր զգար։ Նույնիսկ եթե նրանց հետ մնար, ոչինչ չէր փոխվի։
Դուռը թակեցին։ Քողերով ծածկված երեք երիտասարդ աղախիններ (Մարոն կռահեց, որ հայուհիներ էին) փռեցին նախշազարդ կարմիր սփռոցը, վրան դրեցին եռացող ինքնաեռը և պղնձյա սկուտեղով փլավը։ Ճաշի հետ մատուցվեց նաև լոլիկի աղցան, հաց, մածուն և ծիրանի ըմպելիք։
Հազիվ էին աղախինները հեռացել, երբ Թովմասը հարձակվեց սեղանի վրա և բերանը բրնձով լցրեց։ Մարոն բռնեց նրա օձիքից և հեռացրեց սեղանից բացականչելով.
— Ինչպե՞ս ես քեզ պահում։ Նախ պետք է լվացվել։
— Ես քաղցած եմ։
Աղախիններից մեկը թաս էր բերել և մի կուժ ջուր։ Մարոն տրորեց որդու ձեռքերը և ավելի ջերմ ձայնով ասաց.
— Դու չպետք է մոռանաս քաղաքավարության կանոնները։ Ի՞նչ կասեր տատդ, որն այնքան հպարտ էր քո լավ դաստիարակությամբ։
— Նա երկնքում է,— պատասխանեց երեխան։
— Սակայն վերևից նա հետևում է քեզ, ինչպես և քո կնքահայր Արմենը։ Եվ անկասկած նրանց միջնորդությամբ էր, որ Ռըզա բեյը մեզ իր հետ վերցրեց։
— Ես նրան չեմ հավանում։
— Պետք չէ զգացումները ցուցադրել։ Հակառակը՝ դու պետք է քաղաքավարի և բարեհամբույր լինես նրա հետ։
— Ինչո՞ւ։
— Նա մեր փրկության խարիսխն է։ Հասկանո՞ւմ ես։
Պատասխանելու փոխարեն, նա փնթփնթալով դեպի սեղանը գնաց։ Նրանք ծալապատիկ նստեցին կարպետի վրա։ Մարոն աղոթեց, իսկ Թովմասը ձեռքերը խաչեց և աչքերը փակեց, սակայն նա չաղոթեց մոր հետ։
— Մենք դանդաղ կուտենք քաղաքակիրթ մարդկանց պես, կարծես թե սովից չենք տառապել։
Թովմասը ճշգրտորեն կրկնում էր մոր շարժումները։ Քիչ անց նա հարցրեց.
— Ի՞նչ է նշանակում փրկության խարիսխ։
— Դե... Մեր կյանքը փրկելու միջոց։ Եթե ջուրն ընկնեինք և փայտի կտոր ունենայինք, որից կարողանայինք կառչել, դա կլիներ փրկության խարիսխ։
Թովմասը հիշեց, որ կնքահայրը տեղահանությունը նավագնացության հետ էր համեմատում։ Նա գլխով արեց։ Մայրը շարունակեց.
— Ռըզա բեյը մեզ ազատեց քարավանից, նա մեզ հնարավորություն կտա մեկնելու։
— Ինչո՞ւ է նա մեզ տեր կանգնում։
Մարոն իր տեսակետն ուներ այդ հարցի վերաբերյալ, սակայն չէր ուզում, որ Թովմասն իմանար։ Նա հիշեց պանդոկապանի խոսքերը. «Դուք... օսմանյան պաշտոնյայի հետ»։ Յուրաքանչյուրն իր կարեցածն էր անում վերապրելու համար։ Նա պատասխանեց որդուն.
— Կարծում եմ, բարությունից դրդված։ Ողորմածությունից։
— Այդ դեպքում ինչո՞ւ իր հետ չվերցրեց բոլորին։
— Անկասկած այն պատճառով, որ նա այդքան տեղ չուներ։ Նա մեզ ընտրեց, որովհետև քո հայրը բանակի սպա է։
Թովմասի աչքերը փայլեցին.
— Նա ճանաչո՞ւմ է հայրիկին։
— Ոչ։ Եթե նա հարցուփորձ անի, ապա երբեք չասես, որ հորդ ձերբակալել են։ Կասես, որ նա ռազմաճակատում է։
— Ինչո՞ւ,– զարմացավ Թովմասը։
Ինչպե՞ս նրան բացատրել նոր իրավիճակը, իսկ Մարոն որդու համագործակցության կարիքն ուներ։ Նա վայր դրեց պատառաքաղը.
— Գիտես, Թովմաս, մենք այլևս տեղահանվածների քարավանում չենք, սակայն մեր վիճակը դեռևս անորոշ է։ Ես քեզ միշտ ասել եմ, որ սուտը վատ բան է։ Սակայն կան բացառություններ՝ սուտ փրկության համար։
Թովմասը կնճռոտել էր ճակատը և կարծես չէր հասկանում մոր ասածը։
— Այս պահին ամենակարևորը մեր ողջ մնալն է։ Վերապրելու համար մենք պետք է համբերատար և խորամանկ լինենք։ Պետք է առանց վարանելու ստենք և ձև թափենք։
— Ձև թափենք, որ ի՞նչ։
— Օրինակ, երբ Ռըզա բեյը շոյում է քո մազերը, ժպտա և մի պահիր քեզ այնպես, ինչպես քիչ առաջ։ Ձևանալ, նշանակում է սիրալիր լինել մեկի հետ, որին ատում ես, ցույց չտալ քո վիշտը, չհիշատակել այն դաժանությունները, որոնց ականատես ենք եղել վերջին շաբաթների ընթացքում, բոլորի ներկայությամբ հայերեն չխոսել, աղոթել ծածուկ և նույնիսկ ձևանալ, որ մենք թուրք ենք, եթե դա անհրաժեշտ է։
— Թուրքերը չար են։
— Ոմանք, այո։ Սակայն մենք ի վիճակի չենք ընտրելու այն մարդկանց, որոնց հետ շփվում ենք։ Մենք չենք որոշելու, թե ո՞վ է լավը, ով՝ ոչ, մենք պետք է մտածենք միայն ողջ մնալու մասին, որպեսզի նորից տեսնենք քո հորը։
Թովմասը հավաքեց սկուտեղի մեջ մնացած բրնձի վերջին հատիկները։
— Հասկացա՞ր, թե ինչ եմ ասում։
Նա գլխով արեց։
— Կկարողանա՞ս ձևանալ։
Նա նայեց մորը և մի քիչ տատանվելուց հետո պատասխանեց.
— Այո, մայրիկ։
Այն ամենը, ինչ Մարոն ասում էր որդուն, նաև իրեն էր վերաբերում, քանի որ նրա համար հեշտ չէր լինելու բարեկամանալ Ռըզա բեյի հետ, որը կարծես որոշակի դեր ուներ հայերի տեղահանության մեջ։ Հատկապես, որ Մարոն չէր հասկանում այդ տարօրինակ մարդու վարքագծի դրդապատճառները։ Եթե նա տենչում էր Մարոյին, ապա կարող էր նրան տիրանալ վրանում, իսկ հետո վերադարձնել քարավան կամ էլ պահել որպես ստրուկ։ Ինչո՞ւ էր նա իրեն Թովմասի հետ միասին վերցրել հետը և ինչո՞ւ էր հարգալից վերաբերմունք ցուցաբերում։ Մարոն նկատել էր, որ նա աչք չէր կտրում իրենից և բնազդաբար զգում էր, որ գթասրտությունը, կամ էլ իր ամուսնու օսմանյան բանակի սպա լինելու հանգամանքը, շատ աննշան դեր էին կատարել իրեն հովանավորելու Ռըզա բեյի որոշման մեջ։ Նրա վրա տպավորություն էր թողել իր գեղեցկությունը և հմայքը։ Մարոն պետք է խորամանկեր, նա այլ ելք չուներ։
— Սա ընդամենը մի քանի օրվա պատմություն է,— ասաց նա որքան Թովմասին, նույնքան էլ իրեն հանգստացնելու համար։– Հետո մենք գնացք կնստենք և Կոստանդնուպոլիս կմեկնենք։ Դա շատ մեծ և գեղեցիկ քաղաք է, որն այդտեղից շատ հեռու է։
— Հայրիկն այնտե՞ղ կլինի։
— Չգիտեմ։ Միգուցե նա այնտեղ մեզ է սպասում կամ էլ տեղեկություններ է հաղորդել Մեսրոպ քեռուն։ Եթե նա այնտեղ չէ, ապա մենք կապրենք մեր ազգականների մոտ և հայրդ ավելի հեշտ կգտնի մեզ։
Նա վանեց իրեն երբեմն տանջող միտքը, որ նրան միգուցե կաղախան էին հանել։ Միտքը, որ Վարդանը կարող էր մահացած լինել, անտանելի էր Մարոյի համար, հատկապես, որ չէր կարող ունենալ վերջին անգամ նրան տեսնելու չնչին մխիթարանքը։ Նա երբեք չէր համաձայնելու հավատալ նրա մահվանը առանց վկայություն ունենալու։ Ապրելու էր նրան սպասելով։
Թովմասը հայտարարեց լացակումած ձայնով.
— Ես շատ եմ ուզում նրան տեսնել, մայրիկ։
— Ես նույնպես, սիրելիս։ Անդադար նրա մասին եմ մտածում։
Աղախիններր մետաղյա տաշտակ բերեցին, տաք ջրով լի ամաններ, սրբիչներ և մի կտոր օճառ։ Հենց որ նրանք հավաքեցին սեղանը և փոխեցին անկողնու սպիտակեղենը, Մարոն լողացրեց Թովմասին։ Կեղտն այնպես էր թափանցել նրա մաշկի մեջ, որ Մարոն ստիպված եղավ քերել չեչաքարով, և երեխան առանց բողոքելու դիմացավ։ Նա սարսափած նայում էր ջրի այն քանակությանը, որն անհրաժեշտ էր իր մարմինը լվալու համար։ Այդքան ջուրը կբավարարեր տասնյակ մարդկանց ծարավը հագեցնելու համար։ Դեռևս այս առավոտ այդ հեղուկի մի քանի կաթիլն իրեն անասելի հաճույք էին պատճառել։ Նա անձայն լաց եղավ։
— Ցավեցնո՞ւմ եմ,– հարցրեց Մարոն անհանգստացած։
— Ոչ,– ասաց նա քիթը վեր քաշելով։— Ջուրը։
Մարոն հասկացավ, թե նա ինչ էր ուզում ասել։ Ինքը նույնպես մտածում էր ծարավի զգացման մասին, որից նրանք տառապել էին և դեռևս տառապում էին այն հայերը, որոնք մնացել էին քարավանում։
Աղախինները դատարկեցին տաշտակը՝ մաքուր ջրով լցնելու համար։ Մեկ այլ աղջիկ եկավ, ծալված հագուստներ և պայուսակ բերելով։ Այդ շորերի մեջ կային բարակ բամբակյա շապիկ, հողաթափեր, սև զգեստ և մանուշակագույն մետաքսից փարաջա Մարոյի, կարճ տաբատ, շապիկ և կոշիկներ՝ Թովմասի համար։
— Սա բեյի կողմից, իսկ սա,— ասաց աղախինը, մեկնելով պայուսակը,– նվեր է իմ տերերից։
Պայուսակի մեջ մազերի խոզանակ կար, տուփով սուրմա, փոքրիկ հայելի և թաշկինակ։ Հայրենակից պանդոկապանների այս նվերը ջերմացրեց Մարոյի հոգին։ Նա շնորհակալություն հայտնեց աղջիկներին և նրանց ազատ արձակեց։ Սրբիչի մեջ փաթաթված Թովմասը նստած էր մահճակալի եզրին և նայում էր հատակին։ Մարոն կարիք չուներ նրան հարցնելու, թե ինչի մասին էր մտածում, վախը զգացվում էր նրա աչքերում։
— Գնա լուսամատի մոտ,– ասաց նա,– և դուրս նայիր մինչև ես ինձ հարդարեմ։
Թովմասը ենթարկվեց։
— Նկարագրիր, թե ինչ ես տեսնում։
Երեխան չպատասխանեց։
— Թովմա՞ս,– նորից հարցրեց Մարոն։
— Ոչինչ։
— Երկի՞նք, երկինքը տեսնո՞ւմ ես։ Ի՞նչ գույնի է։
— Կարծես արյուն լինի,– պատասխանեց նա մռայլ ձայնով։
— Թռչուններ կա՞ն։
— Այո։
— Ի՞նչ թռչուններ են։
— Ուրուրներ։
— Այստե՞ղ։ Երևի սխալվում ես։ Սպիտա՞կ են, թևերի վրա սև բծեր ունե՞ն։ Դրանց պարանոցը երկա՞ր է, ոտքերն ու կտուցները երկա՞ր են։
— Միգուցե։
— Արագիլներ են։ Հիշո՞ւմ ես։ Նրանք բույն էին դրել Սվասի մեր տան ծխնելույզի վրա։ Երբ թռչում էին, Սասունը քիթը վեր էր տնկում ու հաչում նրանց վրա։
Նա լսեց, թե ինչպես է որդին քիթը կամաց վեր քաշում։
— Այգում ծաղիկներ կա՞ն։ Դու տարբերում ես դրանք։ Արմենը քեզ սովորեցնում էր անունները, երբ դու նրան օգնում էիր մեր սիզամարգերը մշակել։
Դողդոջուն ձայնով Թովմասը թվարկեց այն բույսերը, որ ինքը ճանաչում էր։ Վերջում ասաց.
— Մի աղջիկ վարդեր է քաղում, նա նման է Ջամիլային։
Մարոն հագավ շապիկը և նստեց լուսամատի գոգին մազերը սանրելու համար։ Լեռան վերևում հայտնվեցին առաջին աստղերը։ Հարևան աղավնատնից լսվեց աղավնիների գղգղոցը։ Պարտեզից այն կողմ, ուր կատուն մագլցում էր կոտրած սայլի վրա, վանդակապատ լուսամուտներով փոքր քարե տները հենվել էին մեկը մյուսին։ Անքող աղջիկները վերադառնում էին աղբյուրից՝ զգալով այն հայացքները, որ իրենց վրա էին գցում պատին հենված ծխող տղամարդիկ։ Մարոն հանկարծ ահավոր հոգնություն զգաց։
— Մենք հիմա կաղոթենք երկնքին նայելով։ Խաչակնքվիր և հայտնիր Աստծուն, թե ում համար պետք է աղոթենք։
— Հայրիկի, տատիկի, կնքահոր, Արաքսի մորաքրոջ, քեզ, ինձ և մնացած բոլորի համար։ Իսկ կարելի՞ է շան համար աղոթել։
Մարոն գլխով արեց։
— Եվ Սասունի համար,— ավելացրեց Թովմասը։
Պատսպարվելով Մարոյի գրկում՝ Թովմասն իսկույն խորը քուն մտավ։ Մարոն մոր մասին էր մտածում։ Նա մահացել էր ընդամենը մի քանի ժամ առաջ, և այդուհանդերձ այդ իրադարձությունը հեռավոր էր թվում։ Միգուցե վերջին շաբաթների իրադարձությունները սպառել էին Մարոյի զգացմունքային պաշարը, և մոր կորստի վիշտը նմանվում էր հին սգի։ Այս սենյակը մի ամբողջ աշխարհ էր բաժանում այն քարանձավից, ուր Մարոն անց էր կացրել նախորդ գիշերը։ Եվ այդ աշխարհի անունն էր հույս։ Նա քնեց՝ մտածելով Վարդանի մասին։
Սակայն Մարոն մղձավանջների մեջ անցկացրեց ողջ գիշերը։ Նա կրկին քայլում էր վերջ չունեցող ճանապարհով, կիզիչ արևի տակ և, առավոտյան արթնանալով, նա իրեն քարանձավում զգաց։ Նա խռխռոցներ էր լսում, ծարավ էր զգում և սով։ Նա ուժասպառ էր և վախենում էր։ Որոշ ժամանակ անց միայն նա գիտակցեց, որ պառկած է մահճակալի վրա, տանիքի տակ։
Եվ նա հասկացավ, որ դեռևս երկար ժամանակ տեղահանությունը տիրանալու էր իրեն մութն ընկնելուն պես և ամեն օր ինքը ստիպված էր լինելու պայքարել դրա դեմ և հաղթահարել այդ բարդույթը։ Նա պատրաստ էր մաքառելու և հաղթելու:

Մաս 42


Ճանապարհի խիճը արտացոլում էր լուսնի լույսը։ Կիրճն անցնելուց հետո Վարդանը նկատեց դրա փայլը Եփրատի ջրերի վրա։ Նրա նժույգը հաճույք էր ստանում այդ գիշերային զբոսանքից, և Վարդանը ստիպված էր նրան զսպել, որպեսզի նա ժամանակից շուտ ուժասպառ չլիներ։ Նա ձիուն քառատրոփ էր թողնում միայն ճանապարհի կարճ հատվածներում։ Արդեն երրորդ օրն էր, ինչ նրանք երկար ճանապարհ էին կտրում։ Հնարավորին չափ արագ Մալաթիա հասնելու համար Վարդանն ընտրել էր կարճ ճանապարհը՝ անցնելով լեռներով։ Իր ճանապարհին նա չէր հանդիպել տեղահանվածների և ոչ մի քարավանի, սակայն տեսել էր անթաղ դիակներ հեղեղատներում ու ճամփեզրերին և ավերված հայկական գյուղեր։
Նա անցավ Խարբերդ տանող ճանապարհի ճամփաբաժանի մերձակա Խարբերդ հայկական ամրոցի մոտով, ապա քուն մտած մի գյուղով և մոտեցավ գետին, որի շրջադարձերն էր կրկնում այն երիզող ճանապարհը։ Ջրի հոսանքի խուլ աղմուկին խառնվում էր գետափին աճող ծառերի սոսափյունը, իսկ խոնավ քամին քաղցրահամ բուրմունք ուներ, որը նմանվում էր գարնանը բարդիների բացված բողբոջների հոտին։ Իր նպատակին մոտենալով՝ Վարդանը և՛ մեծ ոգևորություն էր ապրում, և՛ որոշակի վախ էր զգում։
Առջևում լույս էր փայլում։ Հավանաբար ճամբար էր ճամփեզրին։ Վարդանը կասեցրեց ձիու ընթացքը և զգուշությամբ առաջ շարժվեց։ Ձիեր խրխնջացին, Յըլդըզը պատասխանեց։ Ճամբարածներն իմացան, որ ինչ—որ մեկը մոտենում էր։ Գետափին մեծ խարույկ էր վառվում։ Վարդանը հաշվեց մոտ քսան մարդու ուրվագիծ, որոնց մեծ մասը կանգնեց ճանապարհին։ Վարդանը բացեց պատյանը, որպեսզի հարկ եղած դեպքում ատրճանակը հեշտ հաներ։ Դատելով հագուստից և ոմանց շեկ մազերից՝ դրանք քրդեր էին։ Մորուսավոր և երկարամազ տղամարդիկ զինված էին, ոմանք հին հրացաններով, որոնց փողերը զարդարված էին արծաթյա նախշերով, իսկ ոմանք էլ լրիվ նոր մաուզերներով։ Վարդանը ողջունեց նրանց.
— Սալամ ալեյքում։
— Ալեյքում սալամ,– պատասխանեց մի տղամարդ՝ քրդերեն առոգանությամբ թուրքերենով։– Ո՞ւր ես այդպես գնում։
— Ուր որ պահանջում է ծառայությունը սուլթանին՝ Հավատացյալների առաջնորդին։ Թույլ տվեք անցնեմ։
Նրա զրուցակիցը՝ ալեխառն մազերով մի քուրդ, մատները խրեց գոտու տակ, որից կախված էին երկու ատրճանակ և մեկ երկար դաշույն։ Նա հարցական հայացքով նայեց իր ընկերներին և շարունակեց կեղծ քաղաքավարի տոնով.
— Մենք մտադիր չենք քեզ խանգարել կատարելու քո առաքելությունը, որը պետք է որ շատ կարևոր լինի, եթե դու այսպես սլանում ես գիշերով։ Քո ձին քրտնած է։ Մեզ հետ մի քիչ արաղ խմիր, մինչև ձիդ կհանգստանա։
Վարդանը ելք չուներ և պետք է ընդուներ հրավերը։ Եթե փորձեր դիմադրել, ապա անկասկած նրանց հնարավորություն կտար իրեն սպանելու։ Նրանք բոլորը ավազակի տեսք ունեին, և Վարդանը մտածեց, որ պետք է գործի դներ իր դիվանագիտական ունակությունները։ Նա ցած իջավ և ձին թփից կապեց։ Տղամարդիկ շրջապատեցին նրան։
– Լավ ձի է,– ասաց նրանց առաջնորդը։
— Ես արդեն սպանել եմ մեկին, որն ուզում էր նրան գողանալ։
Այս մարդկանց նման պատասխաններ էին դուր գալիս, և նրանք հավանություն տալով գլուխները տմբտմբացրեցին։ Առաջնորդը բռնեց Վարդանի ուսից և առաջնորդեց կրակի մոտ։
— Այն մարդը, որը չի կարողանում պաշտպանել իր սեփականությունը, արժանի չէ այն ունենալու։
Խարույկի լույսի ներքո Վարդանը մի քանի սայլ տեսավ, որոնք խառնիխուռն բարձված էին տարբեր իրերով, կահույք, հագուստների կապոցներ, կաթսաներ, հեծելասարքեր, պարաններով կապկպած զամբյուղներ։ Վարդանը գործ ուներ ավազակների հետ, որոնք ծագումով հարևան լեռնային գյուղերից էին, ուր ավազակությունը պատվարժան մասնագիտություն էր համարվում։ Ցամաքային այս ծովահենների նախնիները հարձակվում էին Պարսկաստանից, Արաբական թերակղզուց և Ասիայից եկող քարավանների վրա։ Սրանք շարունակում էին ավանդույթը այլ պայմաններում։ Ցույց տալով բարձած սայլերը՝ Վարդանը հիացած տոնով ասաց.
— Դուք աչքիս ասլաններ եք երևում։
Հյուրընկալողները իրենց շոյված զգացին, իսկ նրանց առաջնորդը բացականչեց.
– Ալլահը վկա, դու էլ կարծես արժանավոր մարդ ես։ Դու շրջապատված ես բարեկամներով և կմեկնես առանց խոչընդոտի։
— Իսկ նախնական մտադրությունդ ա՞յլ էր,–հարցրեց Վարդանը խորամանկ ժպիտով։
Մեղավոր երեխայի դեմքի արտահայտությամբ, հսկան գլխով ոչ արեց, իսկ հետո բարձր ծիծաղեց։
— Իմ անունն է Օսման աղա։
— Իմը՝ Շաքիր Իսմայել։
Նրանք նստեցին կրակի մոտ, ուր այծի միս էր խորովվում։ Տնական օղին ձեռքից ձեռք էր անցնում ջրի հետ միասին՝ յուրաքանչյուրը խմում էր հենց շշից։ Վարդանը հարցրեց հյուրընկալողին.
— Աղա... Ուրեմն ցեղապե՞տ ես։
— Այո։ Մեր հոտերը արածում են Դերսիմի սարերում։
Այդ լեռնաշղթան Երզնկայից հարավ էր ընկած։
— Իսկ ի՞նչն է քեզ այսքան հեռու բերել քո տնից։
— Թուրքը իսկական ռազմիկների կարիքն ունի։ Նա մեզ վարձել է իր ոստիկաններին օգնելու համար։ Սակայն մենք տուն ենք վերադառնում։
— Աշխատանքը ձեզ դուր չեկա՞վ։
Ակնհայտորեն իրեն վատ զգալով, Օսման աղան կասկածանքով նայեց հյուրին և մի կում օղի խմեց պատասխանելու փոխարեն։ Վարդանը թեքվեց նրա կողմը և ցածրաձայն ասաց.
— Ես քեզ մի գաղտնիք կբացեմ, ես թուրք չեմ, չերքեզ եմ։ Ծառայում եմ օսմանյան բանակում, որովհետև այլ ելք չունեմ։
Առաջնորդի դեմքը հանդարտվեց, սակայն նրա ձայնը թնդաց բարկությունից.
— Սպանել հյուծված մարդկանց, ծերունիների, կանանց ու երեխաների՝ իրեն հարգող ռազմիկի աշխատանք չէ։ Ես գիտեմ քրդերի, որոնք համաձայնում են իրենց վրա վերցնել կառավարության կեղտոտ աշխատանքը, ամոթ նրանց։
— Դու խոսում ես հայերի ջարդերի՞ մասին։
— Էլ ինչի մասին։ Նրանք քրիստոնյա են, համաձայն եմ, բայց մենք միշտ լավ հարաբերություններ ենք ունեցել նրանց հետ։ Թուրքն ուզում է, որ երկիրն ամբողջությամբ իրեն պատկանի։ Այսօր՝ հայերը, վաղը՝ քրդերը։
Նրա մարդիկ ձեռքերը բարձրացրեցին և հայհոյանքների տարափ տեղացին սուլթանի վրա։ Նրանց առաջնորդը հանդարտեցրեց իր մարդկանց և շարունակեց.
— Ոչ ոք չի կարող մեզ ոչինչ պարտադրել մեր լեռներում։ Այն հրացանները, որ սուլթանը մեզ է տալիս, մենք կուղղենք նրա դեմ, երբ պահը կհասունանա։
Ձեռքերի ափերը շեփորի պես բերաններին դնելով՝ տղամարդիկ ռազմատենչ աղաղակներ արձակեցին։
Վարդանին իր ձիու մոտ ուղեկցելով, Օսման աղան նրան համբուրեց և «իմ եղբայր» անվանեց։ Խարույկի ծխից հեռու Վարդանի ուշադրությունը գրաված քաղցրավուն հոտը նորից հայտնվեց։
— Սա ի՞նչ հոտ է,– հարցրեց նա։
— Ոնց որ մեղրի բուրմունք լինի, որը տարածվում է գարնանը Դերսիմի ծաղկած լանջերին, այդպես չէ՞։
— Ես քո սարերին ծանոթ չեմ։ Ուրեմն ծաղիկների հո՞տն է։
— Սա, եղբայրս, մահվան հոտն է։ Եթե մոտենաս գետին, այդ հոտը կկորցնի իր հաճելի կողմը, և դու կզգաս փտման գարշահոտությունը։ Եփրատ գետը լեցուն է տակառի պես փքված դիակներով, որոնք դիպչելով ժայռերին պայթում են և չորս կողմ են ցրում իրենց փորոտիքը։
Նրանք բաժանվեցին միմյանց բարի ճանապարհ մաղթելով, և Վարդանը շարունակեց ճանապարհը մթության մեջ։ Ճանապարհը հանդարտորեն իջնում էր դեպի մի հովիտ։ Լուսադեմին Վարդանն անցնում էր բերրի խաղողի այգիներով և պարտեզներով, որոնց հաջորդում էին ծխախոտի ու բամբակի դաշտեր և բանջարանոցներ։ Հասան Չելեբիի ու Սվասի ճանապարհների միացման վայրում ոստիկանները պահակակետ էին դրել։ Մի սպա և երկու զինվոր քնած էին հանգած խարույկի ծխացող ածուխների մոտ։ Մեկը քարին նստած հսկում էր ճանապարհը։ Նա չստուգեց Վարդանի փաստաթղթերը, որը կանգ առավ նրա հետ խոսելու։ Զինվորը շատ հոգնած էր և Վարդանի ողջույնի խոսքերին պատասխանեց խռպոտ ձայնով։
— Այստեղով Սվասից եկող շարասյուն անցե՞լ է։ Չգիտե՞ս։
— Ահա մեկ ամիս է, ինչ անդադար անցնում են։ Ի՞նչ իմանամ որտեղից են։ Նրանց հավաքում են մի ճամբարում Մալաթիայից հարավ։ Այնտեղ միգուցե ձեզ տեղեկություններ տան։
Երբ Վարդանը քաղաքին էր մոտենում, նրան մի քսան սայլ հանդիպեց։ Դրանք վարում էին քողածածկ կանայք։ Նրանք մինչև տասներկու տարեկան երեխաների էին տեղափոխում՝ տղաների ու աղջիկների, որոնց աչքերում կյանք չկար։ Վարդանը կանգնեցրեց սայլերը։ Կարծելով, որ ստուգում էր, առաջին սայլում նստած կինը նրան ճմրթված մի թուղթ տվեց՝ գավառի գայմագամի անցաթուղթը։ Վարդանն իմացավ, որ նրանք արևելյան ճակատում զոհված զինվորների այրիներ էին։ Թոշակ նշանակելու փոխարեն իշխանությունները նրանց երեխաներ էին տալիս։ Այդ բանը հետաքրքրեց Վարդանին։
— Ի՞նչ եք մտադիր անել նրանց հետ։
— Վաճառել այն ընտանիքներին, ում Ալլահը բազմաթիվ զավակներ չի պարգևել։
Նրանց պետք է վաճառեին։ Վարդանը հասկացավ, որ դրանք հայ երեխաներ էին, և նրա սիրտը կծկվեց.
— Գյաուրնե՞ր են։
— Նրանք դավանափոխ կլինեն։ Ուզո՞ւմ ես մեկին։ Նայիր դրանց, գեղեցիկ են ու արդեն կարող են դաշտում աշխատել։ Միգուցե մի քիչ նիհար են, սակայն այս տարիքում նրանք շուտ քաշ կհավաքեն։ Տղա՞։ Աղջի՞կ։ Ընտրիր, էժան կտամ։
Վարդանը գլխի շարժումով հրաժարվեց և կնոջը նշան արեց, որ անցներ։ Նա այդ բոլոր երեխաներին իր հետ կտաներ, եթե հնարավորություն ունենար։ Նրա առաջին մղումն էր ձին քշել և գլուխը դարձնել, սակայն չկարողացավ։ Պետք էր, որ ինքը նայեր, որ ինքը վկա լիներ։ Կար մեկ այլ պատճառ ևս, որը նա չէր համարձակվում խոստովանել և որը ստիպում էր նրան զննել այդ դեմքերից յուրաքանչյուրը. Թովմասը կարող էր նրանց մեջ լինել։ Ցավից հետո եկավ վրդովմունքը։ Այս երեխաներին ծնողներից խլելուց հետո ստիպելու էին մոռանալ իրենց հավատքը, լեզուն ու մշակույթը։ Վարդանը շատ լավ էր պատկերացնում նրանց զգացմունքները, հուսահատությունը, որն արտացոլվում էր նրանց աչքերում։ Նրանք դանդաղ անցան իր առջևով և նրա սիրտը վշտից մարում էր, երբ այդ դեմքերը մեկընդմիշտ հեռանում էին իր տեսադաշտից։ Նրան համակել էր անդառնալի կորստի զգացում։ Ինքը ոչինչ չէր կարող անել այդ երեխաների համար։ Նա նայում էր, թե ինչպես էին նրանք հեռանում, հետո կատաղի կերպով ասպանդակեց իր ձին։
Վարդանն անցավ Մալաթիայի հայկական թաղով կամ այնտեղով, ուր այն եղել էր։ Խանութները թալանված էին։ Տներից շատերը դատարկ էին, մյուսները զբաղեցրել էին մահմեդական ընտանիքներ։ Մի եկեղեցի, որի խաչն անհայտացել էր, որպես պահեստ էր ծառայում։ Երեխաների դեմքերը վերադարձան Վարդանի հիշողության մեջ և տանջում էին նրա հոգին։ Մեկ ամբողջ ժողովրդի՝ իր ժողովրդի մահը։
Այն պահին, երբ Վարդանը հեռանում էր Մալաթիայից հարավային ճանապարհով, Ռըզա բեյի կառքը քաղաք էր մտնում արևմուտքից՝ Կեսարիայի ճանապարհով։
Այն երեք օրերի ընթացքում, որ Մարոն ճանապարհորդում էր Ռըզա բեյի հետ, վերջինս իրեն բարեկիրթ էր պահում նրա հետ և համբերատար՝ Թովմասի հետ, որը միայն այո կամ ոչ էր պատասխանում իրենց բարերարին։ Այդուհանդերձ, Ռըզա բեյը ավելի ու ավելի մեծ հետաքրքրություն էր ցուցաբերում Մարոյի հանդեպ։ Ուզում էր ամեն ինչ իմանալ նրա մասին, հարցեր էր տալիս նրա կյանքի, նրա ծագման և մանկության մասին։ Մարոն հիշում էր իր երիտասարդությունը Կոստանդնուպոլսում, խոսում էր իր ծնողների, իր ճանապարհորդությունների ու Վարդանի մասին, հատկապես Վարդանի, իր զրուցակցին հիշեցնելու համար, որ ինքը ուրիշ տղամարդու կինն էր, որովհետև Ռըզա բեյի ուշադրությունը երբեմն սևեռուն էր դաոնում։ Մարոն զգուշորեն մանևրում էր։ Նա պետք է զսպեր անպատշաճության ցանկացած դրսևորում, սակայն չպետք է իր դեմ լարեր հովանավորին։ Նա զգում էր, որ ժամանակն իր դեմ էր գործում։
Պահակազորով շրջապատված կառքը ճանապարհ հարթեց մարդաշատ փողոցներով։ Տաղավարների տակ պատսպարված վաճառականները կանչում էին անցորդներին, և յուրաքանչյուր գնում ուղեկցվում էր սակարկություններով։ Ջրավաճառները, գլանաձև ամանները ուսին, բաժակները գոտկատեղից կախ տված զամբյուղների մեջ, իրենց կանչերն էին ավելացնում խոսակցությունների աղմուկին։ Սրճարաններում տղամարդիկ խմում ու նարգիլե էին ծխում առանց շեղվելու իրենց աշխույժ զրույցից։ Մահմեդական օրացույցի իններորդ ամսի՝ ռամադանի նախօրեն էր։ Հաջորդ օրվանից մահմեդականները պետք է առավոտից մինչև մայրամուտ ծոմ պահեին և հրաժարվեին նույնիսկ ծխելուց և սիրային խաղերից։
Թովմասը հետաքրքրությամբ էր նայում այդ քաղաքին։ Նրա հետաքրքրությանը խառնվում էր նաև տխրություն։ Քաղաքը հիշեցնում էր Սվասի շուկայի թաղը, ուր նա շատ էր սիրում գնալ։ Նա ոտքի կանգնեց ավելի լավ տեսնելու համար։ Հետաքրքրասերները շրջան էին կազմել արջ վարժեցնողի շուրջը, որը եկել էր Սև ծովի ափերից։ Շագանակագույն մորթով կենդանին կանգնել էր հետևի թաթերի վրա ու պարում էր դափ ու զուռնայի նվագակցությամբ։ Ամեն անգամ, երբ գազանը անցնում էր երեխաների մոտով, նրանք բարձր ճիչեր էին արձակում։ Վախեցած մայրերը կրծքներին էին սեղմում վախեցած մանուկներին, զվարթ երիտասարդները ձևանում էին, թե հարձակվում էին կենդանու վրա։
Դարեր շարունակ անփոփոխ ռիթմով ապրող Մալաթիայի բնակիչներին ամենևին էլ չէին մտահոգում պատերազմը և հայերի ճակատագիրը։ Եվ բաց մեքենայի հայտնվելը, ուր նստած էին գերմանացի սպաներ, անպատեհ թվաց։
— Մայրիկ, ավտոմեքենա,— բացականչեց Թովմասը հիացած։
— Դու դեռ շատ մեքենաներ կտեսնես, տղաս,— ասաց Ռըզա բեյը,— և եթե դու ցանկություն ունենաս, այդպիսի մեքենա կնստես։
— Այո,— քաղաքավարի պատասխանեց Թովմասը։
Նրա ձայնն անարտահայտիչ էր, և նա աչքերը հեռացրեց մեքենայից։ Չնայած մոր խնդրանքին, երեխային չէր հաջողվում թաքցնել հակակրանքը իրենց հովանավորի նկատմամբ։
Ռըզա բեյին էին հատկացրել գայմագամի պալատի մի թևը և ծառաներ։ Հոգնածության պատրվակով նա հրաժարվեց նախաճաշել գավառապետի հետ, որին նա, ի դեպ, արհամարհում էր։ Ամեն դեպքում այդ Ալի բեյը հեռացվելու էր պաշտոնից։ Նա դա իմացել էր նախօրեին Գանի բեյի հեռագրից, որի հետ պետք է Մալաթիայում հանդիպեր։
Նրանք ճաշեցին իրենց տրամադրված թևում։ Ճաշն այնպես չանցավ, ինչպես երազում էր Ռըզա բեյը։ Իհարկե, Ռըզա բեյի պատվերով երաժիշտներ էին հրավիրվել, սակայն նրան կաշկանդում էր բռի Պետրիի և իրեն սառը հայացքով նայող երեխայի ններկայությունը: Նա ցանկանում էր Մարոյի հետ մենակ մնալ և սկսել նրան սիրահետել։ Այդ հնարավորությունն ունենալու համար նա վճռել էր Պետրիին թողնել Մալաթիայում որոշ հարցեր կարգավորելու։ Ինչ վերաբերում էր իրեն, նա վճռել էր անմիջապես Այնթապ չվերադառնալ։ Նա ավելի շուտ ճանապարհը կթեքեր և կանցներ Դիարբեքիրով և Ուռհայով շրջայցը շարունակելու պատրվակով։
Ճաշից հետո Աբդուլայի օգնությամբ Ռըզա բեյը փոխեց զգեստները։ Պետրին հետևել էր նրան հրահանգներ ստանալու համար։ Մալաթիայի ճամբարը կարևոր նշանակություն ուներ տեղահանության գործընթացում։ Անատոլիայի հյուսիս—արևելքից եկող շարասյուների ճանապարհին ընկած վերահսկողական կետերից մեկն էր։ Իրավիճակն այնտեղ ծանր էր։ Արդեն կուտակվել էր մոտ տասնհինգ հազար հայ և շուտով ժամանելու էին այլ շարասյուներ ևս։
— Պետք է ճամբարը դատարկել,– ասաց Ռըզա բեյն իր օգնականին, երբ Աբդուլան ամրացնում էր նրա օձիքը։– Բոլորին կուղարկես Սիրիական անապատ։
— Մենք քարավանները հսկող մարդկանց պակաս ունենք։
— Բանտ գնա ու մարդ ընտրիր, որոնք այդ գործը կանեն։
— Այս խոզ գավառապետը չի ցանկանա նրանց ազատել։ Դուք նրան գիտեք, նա սիրում է գործին խառնվել։ Հայերի բարեկամն է։
Ռըզա բեյը, որը սև բաճկոնն էր հագնում, փռթկաց.
— Բանի տեղ մի դիր։ Հենց այս երեկո նա կհավասարվի հողազուրկ գյուղացու հետ։
— Ալլահը մեծ է։
— Կեսօրից հետո ես մեկնելու եմ, որպեսզի տեսնեմ, թե ինչպիսին է վիճակը Դիարբեքիրում։ Այստեղ իրավիճակը կարգավորելու հարցում հույսս քեզ վրա եմ դնում։ Այստեղ է ոմն Գանի բեյ՝ ներքին գործերի նախարարի տեղակալը։ Նա ինչ—որ տեսակետից իմ վերադասն է, համապատասխանաբար նաև քոնը։ Անհրաժեշտության դեպքում քեզ կօգնի։ Սակայն զգույշ կլինես։ Նա նեղացկոտ մարդ է, որը շուտ է զայրանում։ Երբ գործդ այստեղ ավարտես, մենք կհանդիպենք Այնթապում։
— Ամեն ինչ կարվի ձեր կարգադրության համապատասխան,– պատասխանեց Պետրին, հրաժեշտ տալով։
Մի քանի րոպե անց Ռըզա բեյը քայլերն ուղղեց դեպի պալատի այն թևը, ուր իջևանել էր Գանի բեյը։ Նա գնում էր անբռնազբոս և միևնույն ժամանակ հպարտ տեսքով, և լավ կարված կոստյումը չէր կաշկանդում նրա շարժումները։ Նրա մայրը հաճախ էր կրկնում, որ ինքը նման էր իշխանի, և երբեմն նա գրեթե հավատում էր դրան։
Միջանցքներից մեկում նա հանդիպեց Մարոյին, որը բռնել էր Թովմասի ձեռքը։ Հենց որ Մարոն մենակ էր մնում, հանում էր քողը։ Ռըզա բեյը նկատեց, որ նա ավելի լավ տեսք ուներ։ Նրա դեմքի գույնը բացվել էր, իսկ աչքերը կորցրել էին տենդագին փայլը։ Նրա գեղեցկությունը վերստին ծաղկում էր ապրում, ինչպես բույսն անձրևից։ Ռըզա բեյը Մարոյին իր հետ էր վերցրել առանց մտածելու, թե որքան ժամանակ էր նրան իր մոտ պահելու և թե ինչպիսին էր լինելու նրա ճակատագիրը։ Այն պահին ընդամենը քմահաճույք էր, թանկարժեք իր, որից նա կարող էր հոգնել։ Սակայն ընդամենը երեք օր անց, նա իրեն արդեն կապված էր զգում այդ կախարդական էակի հետ։
Մեղմ ժպիտով Մարոն նրան հարցրեց.
— Ես ձեր բանտարկյա՞լն եմ, Ռըզա բեյ։
— Ինչո՞ւ ես այդպես կարծում,— զարմացավ Ռըզա բեյը։— Ո՞վ է քեզ այդ անհեթեթ միտքը ներշնչել։
— Երբ ցանկացա զբոսնել քաղաքում, ձեր պահակազորայիններից մեկն արգելեց։
— Իմ հրամանն է։ Քո անվտանգության համար։ Քանի դեռ դու և քո որդին ինձ հետ եք, վախենալու բան չունեք, սակայն մենակ... Դու ազատ ես և եթե անպայման ուզում ես դուրս գալ, ապա Աբդուլան և երկու այլ տղամարդ քեզ կուղեկցեն։
Մարոն ուզում էր գնալ ամերիկյան վարժարանը, որի դիմացով անցել էին։ Դրա տնօրենը գուցե կկարողանա՞ր նամակ ուղարկել Կոստանդնուպոլիս՝ Մեսրոպ քեռուն։ Նա ուզում էր այդ բանն անել Ռըզա բեյից թաքուն։ Վերջինս շարունակեց.
— Դու կարող ես դուրս գալ, բայց արդյո՞ք դա անհրաժեշտ է։ Մենք մեկնելու ենք երկու կամ երեք ժամից, Գանի բեյի հետ իմ հանդիպումից հետո։
Այդ անունը լսելով՝ Մարոն ներքուստ սարսռաց։ Գանի բեյ։ Նա, ով ձերբակալել էր տվել Վարդանին և որն իրեն ծաղրել էր։ Նա չպետք է իրեն տեսներ և ճանաչեր։ Նա թաքցրեց շփոթմունքր և պատասխանեց.
— Այդ դեպքում ես կսպասեմ իմ սենյակում։
— Այ դա խելամիտ որոշում է,– հայտարարեց Ռըզա բեյը բավարարված տեսքով։
Կնոջ վերջին խոսքերը նա ընկալեց որպես իրեն հաճոյանալու ցանկություն։ Նա մոտեցավ Մարոյին և կզակը վեր քաշելով հարցրեց.
— Փողկապս ճի՞շտ է կապված։
Մարոն բնազդաբար ձեռքերը մեկնեց փողկապն ուղղելու համար, սակայն անմիջապես ընդհատեց այդ շարժումը։ Նա զղջում էր այդ ակամա շարժման համար։
— Ճիշտ է կապված,— ասաց նա ցածրաձայն։
— Իսկ կոստյո՞ւմս։ Ներկայանալի՞ տեսք ունեմ։
Նա անընդհատ ծուղակներ էր լարում Մարոյի դեմ։ Ի՞նչ կարող էր անել Մարոն նրա անհերքելի նրբագեղությունն ընդունելուց բացի։ Դա ազնվացեղ մարդ էր և գիտակցում էր իր գրավչությունը։ Կկոցելով աչքերը, որը նրան չարաճճի տեսք էր տվել, նա սպասում էր Մարոյի պատասխանին։
— Դուք շատ լավ տեսք ունեք։
— Զգացված եմ,— ասաց նա՝ խառնելով Թովմասի մազերը, որը չդիմադրեց։
Մարոն գլխով արեց ու հեռացավ, խռովված հոգով և երեխային քարշ տալով իր հետևից։ Ռըզա բեյը նայեց, թե ինչպես էր նա հեռանում՝ բարակ բեղը շոյելով։ Ինչ գեղեցիկ էր նա։ Հանկարծակի շիկնած նրա այտերը... Անհնազանդ կենդանու նյարդային քայլվածքը։ Ինչպիսի՞ մարմին էր թաքցնում այդ զգեստը։ Ռըզա բեյն զգաց, թե ինչպես է տենչն արթնանում իր հոգում։ Նա հառաչեց ու շարունակեց ճանապարհը։
Գանի բեյի բնակարանը մտնելուց առաջ Ռըզան կանգ առավ մի լուսամատի դիմաց, որի ապակու մեջ իրեն զննեց։ Եվ նույնպես համարեց, որ «շատ լավ տեսք ուներ»։ Սև կոստյումն իրեն էլ ավելի բարեկազմ էր դարձնում։
Նա թակեց նախասրահի դուռը։ Երիտասարդ ծառան՝ շատ գեղեցիկ մի պատանի, որին Գանի բեյը ծառայության էր վերցրել Սվասում, բացեց դուռը և գնաց զեկուցելու։ Ռըզան չէր կարողանում ազատվել որոշակի տագնապից։ Նա հանդիպել էր Գանի բեյին երկու անգամ մայրաքաղաքում։ Առաջին անգամ Իթթիհատի մի հավաքին, իսկ հետո Բոսֆորի ափին գտնվող Դոլմա Բախչե պալատում բարձրաշխարհիկ ընդունելության ժամանակ։ Դա մինչև Ռըզա բեյի պաշտոնական առաքելություն ստանձնելն էր։ Այսօր Գանի բեյը նրա վերադասն էր և եկել էր տեղում ստորադրյալի աշխատանքի մասին դատելու։
Գանի բեյը, դարձյալ շատ գեր, նստած էր ցածր բազմոցի վրա, որը դրված էր կամարաշարի առջև։ Ստվերոտ ներքին բակում կարկաչում էր շատրվանի շիթը։ Ստորակարգությունն ընդգծելու համար բարձրաստիճան պաշտոնյան իրեն նեղություն չէր տվել պաշտոնական հագուստ հագնելու։ Նա տեղից չշարժվեց, սակայն ժպտաց այցելուին, որից նրա այտերն էլ ավելի փքվեցին։
— Շատ ուրախ եմ ձեզ տեսնելու մեր շրջանում,– ասաց Ռըզա բեյը խոնարհվելով։
— Իսկ ես շատ ուրախ եմ հանդիպելու մի մարդու, որին հարգում եմ։
Գանի բեյը Ռըզա բեյին առաջարկեց նստել իր դիմաց և նրան ծխախոտ առաջարկեց։ Պատանին զովացուցիչ ջրեր մատուցեց ու հեռացավ։
— Լա՞վ եք ճամփորդել։
— Ճանապարհներն անտանելի են, իսկ շոգը՝ հեղձուցիչ,— պատասխանեց Գանի բեյն իր ծխախոտը գետնին թափ տալով։— Չմոռանանք նաև գարշահոտությունը, որ տիրում է որոշ վայրերում։
Վերադասի մտածելակերպին մի քիչ ծանոթ լինելով, Ռըզա բեյը գիտեր, որ հարկավոր էր նվազագույնի հասցնել իր հաջողությունները և ընդգծել սեփական գործունեության բացթողումները։ Նա մեղավոր տեսք ընդունեց.
— Գիտեմ... Ես հրամայել էի, որ շարասյուները չանցնեին գլխավոր մայրուղիներով և որ դիակները կիտեին ճանապարհներից հեռու։ Նույնն է, ինչ գայլի գլխին ավետարան կարդաս։ Ստիպված եմ բավարարվել տականքներով, կատարողները ավազակներ են, բութ անասուններ։ Գործն ավելի լավ կարվեր, եթե ես իսկական զինվորներ ունենայի։
Ինչպես և կանխատեսել էր Ռըզա բեյը, նրա վերադասը հակաճառեց.
— Դուք արդարանալու կարիքը չունեք, Ռըզա բեյ, դուք շատ լավ եք աշխատում ձեր ձեռքի տակ եղած միջոցներով։ Ձեր հաշվետվությունները լավ տպավորություն են թողել մեր նախարարի վրա և այն, ինչ ես տեսա Սամսունում ափ իջնելիս, հաստատում է ձեր աշխատանքի արդյունավետությունը։
— Շնորհակալություն, Գանի բեյ։ Այդուհանդերձ ցանկալի չեմ համարում, որ դիակների այդ կույտերը տեսնեին այն օտարները, որոնք շրջագայում են Անատոլիայով մեկ։
Գանի բեյր ձեռքը թափ տվեց.
— Կարևոր չէ։ Այս պատերազմի առկայությամբ աշխարհը այլ մտահոգություններ ունի, քան մի քանի դիակ Անատոլիայում։ Կարևորը հնարավորինս շուտ ազատել հյուսիսն ու արևելքը անցանկալի տարրերից։ Երբ այդ ձեռնարկն իրականացված կլինի, ժամանակ կունենանք հետևանքները վերացնելու։
— Պետք չէ ուշացնել։ Իմ հաշվարկներով տեղահանությունները կավարտվեն ձմեռվա սկզբին, իսկ հետո պետք կլինի հետախուզել նրանց, ովքեր խույս են տվել մեզնից։
— Ճիշտ է։ Դուք այն եզակի մարդկանցից եք, որոնք հասկանում են այս միջոցառման իսկական նպատակը, վերացնել բոլոր նրանց, ովքեր կարող են շարունակել այդ ցեղը, իսկ երեխաներին դավանափոխ անել, մեր շարքերը լրացնելու համար։ Թող նրանց երիտասարդ կանայք, որոնք տրվել են թուրքերին, լույս աշխարհ բերեն փոքրիկ թուրքերի։
— Որդեգրման գործընթացը լավ է ընթանում, հատկապես կառավարության կողմից երեխա որդեգրած աղքատ ընտանիքներին ամեն ամիս 30 լիվրի հատկացումից հետո։ Այդուհանդերձ, արտասահմանյան միսիոներները խոչընդոտում են մեր ծրագրերին իրենց որբանոցներով։ Եվ բազմաթիվ գավառապետեր գերադասում են համագործակցել նրանց հետ։
— Իմ ճանապարհորդության պատճառներից մեկն էլ այդ խնդրի կարգավորումն է։ Այստեղ ես վարվել եմ այնպես, ինչպես վարվել եմ այլուր։ Ես փոխարինել եմ Ալի բեյին մեր մարդկանցից մեկով։ Ես պետք է ազատվեմ նաև Այնթապի գավառապետից։
— Շատ լավ կլիներ,– բացականչեց Ռըզա բեյը։
— Դուք այնտեղ եք ապրում, և ես ուզում եմ ձեզ նշանակել այդ գավառի գավառապետ։
Ռըզա բեյը չկարողացավ թաքցնել իր ուրախությունը։ Նրա զարմանքն անկեղծ էր, նա հույս ուներ այդ պարգևը ստանալ, սակայն ոչ այդքան շուտ։
— Դա երջանկություն կլինի ինձ համար, Գանի բեյ։ Թող Ալլահը շնորհի ձեզ իր օրհնությունը։
Գանի բեյը գլխի շարժումով ընդունեց երախտագիտության այդ խոսքերը և նոր ծխախոտ վառեց։ Նա շարունակեց.
— Ես ձեր առջև մի պայման եմ դնում, դուք կշարունակեք, այդուհանդերձ, կազմակերպել տեղահանությունները։
— Դա առանձնակի բարդությունների հետ կապված չի լինի, քանի որ տեղահանվածների մեծ մասը ժամանում է մեր շրջանը։
— Դուք կվերահսկեք նաև շրջակա գավառների գավառապետներին։
— Կանեմ այնպես, ինչպես կցանկանաք, և դուք չեք զղջա այն վստահության համար, որին ինձ արժանացրել եք։
— Ես կանխավ համոզված եմ։ Եվս մի ցուցում։ Բացի կոդավորված իրական հաշվետվություններից, որոնք արդեն իսկ ուղարկում եք, դուք մեզ կուղարկեք նաև չկոդավորված փաստաթղթեր։ Ցուցափեղկի համար։ Այդ հաշվետվություններում ափսոսանք կհայտնեք տարագիրների վիճակի, նրանց կրած զրկանքների կապակցությամբ, կառավարությունից կպահանջեք միջոցներ ձեռնարկել նրանց վիճակը բարելավելու նպատակով։
Ռըզա բեյի դեմքին խորամանկ ժպիտ հայտնվեց.
— Խոսքը հայերին պատերազմական գործողությունների շրջանից հեռացնելու մասին է. կառավարությունը կերակրում է տեղահանվածներին և գյուղեր է կառուցում նրանց համար։
— Հենց այդպես,– բացականչեց Գանի բեյր, որին հիացրեց իր զրուցակցի մտքի ճկունությունը։
Ռըզա բեյը երջանիկ էր։ Նրա առաջխաղացումը ազգային վարչակարգում ավելի սրընթաց էր, քան ինքն էր նախատեսել։ Հետևաբար ինքն իրավացի էր եղել հարելով Իթթիհատի քաղաքական գործիչներին, որոնց հետ, այդուհանդերձ, տարաձայնություններ ուներ։ Ինչպես միշտ բնազդն իրեն չէր դավաճանել և նա ճիշտ էր կռահել, թե քամին որ կողմից էր փչելու։ Գավառապետ։ Իսկ մի օր էլ նախարար։ Ինքն անմիջապես հեռագրով կհայտնի մորը՝ Բույուկ խանումին, այս նորությունը, որը երջանիկ կլինի ու կհպարտանա իրենով։ Ի՜նչ հանդիսավորությամբ նա իրեն կընդունի։ Հանկարծ Ռըզա բեյը հիշեց Մարոյի գուշակությունը։ Հաղթական վերադարձը, որ նա տեսել էր սուրճի նստվածքի մեջ, ահա թե ինչ էր իրականում։ Այդ հայուհին գուշակության իսկական տաղանդ ուներ։ Թող օրհնված լինի այն օրը, երբ ինքը փրկեց նրան։

Մաս 43


Մալաթիայից հարավ ընկած Բեյ լեռան երկու կողմերում արևելք-արևմուտք առանցքով շարված էին Անտիտավրոսի գորշ գագաթները։ Ճամբարը գտնվում էր դրանց ստորոտում, փոշոտ մի հովտում։ Այն հեռվից էր երևում խարույկների ծխի և ցածր վրանների շնորհիվ։ Ճամբարին հասնելուց առաջ Վարդանն անցել էր հսկայական մի խարույկի մոտով, որն այրվող մսի գարշահոտություն էր տարածում։ Անգործ մնացած ոստիկանների անտարբեր հայացքների ներքո քաղաքացիական անձինք այրում էին դիակները։
Կանաչ վրանները գցված էին պահակազորի համար։ Գաղթականների ճամբարը բացօթյա էր։ Նրանցից ոմանք արևից պատսպարվել էին հին կտորտանքից պատրաստված ծածկերի տակ։ Ճամբարը բազմաթիվ հեկտարներ էր գրավում, և Վարդանը առանց պահակների ուշադրությունը իր վրա գրավելու մտավ դրա տարածքը։ Նա շատ հուզված էր։ Տարօրինակ լռություն էր տիրում այդ ահռելի տարածքում։ Այն խախտում էին միայն ծծկեր երեխաների լացը և հազի նոպաները։ Զուգարաններ չկային, իսկ քամին չէր ցրում արտաթորանքի և կեղտոտ մարմինների հոտը։
Գրեթե ուղղագիծ կենտրոնական միջանցքը տանում էր դեպի ջրհորը, որը պահպանում էին ոստիկանները։ Այդ միջանցքի երկու կողմերում տեղավորվել էին գաղթականների խմբերը, իսկ նրանց միջև մնացած ազատ տարածքում նեղ և ոլորապտույտ արահետներ էին գոյացել։ Բացառությամբ մի քանի ծերունիների և պատանիների, տղամարդ չկար։ Հիմնականում նիհար և հյուծված, գրեթե մերկ կանայք և երեխաներ էին։ Ծարավից, սովից և ուժասպառությունից մարդկային կերպարանքր կորցրած դեմքերի վրա, որոնք այլակերպվել էին հիվանդություններից կամ վերքերից, հողմահարվել էին արևից ու քամուց, կարելի էր տեսնել համատարած հուսահատության արտահայտություն և այն մարդու հնազանդությունը, որը մահվանն էր սպասում որպես փրկության։ Այն մտքից, որ Մարոն, Թովմասն ու Ազնիվ խանումը այդ խեղճ մարդկանց մեջ էին, Վարդանը գլխապտույտ ունեցավ, սարսափին մերձեցող մի զգացում։
Նա այդ մղձավանջային տեսարանին էր նայում և աչքերին չէր հավատում։ Մինչ այդ տեղահանությունը նրա համար վերացական գաղափար էր և ոչ մի իրական կապ չուներ իր աչքերի առջև ծավալվող ողբերգական տեսարանի հետ։ Ինքը, որ չէր կարողանում տեսնել հիվանդ մարդու առանց նրան բուժելու մղում զգալու, այժմ հայտնվել էր հազարավոր տառապող էակների մոտ և անկարող էր օգնել թեկուզ մեկին։ Նրա վրդովմունքը անսահման էր։ Ինչպե՞ս կարող էին իրենց քաղաքակիրթ համարող մարդիկ այդքան անմարդկային և այդքան դաժան գտնվել իրենց նմանների նկատմամբ։
Վարդանը սեղմեց ատամները և դանդաղորեն առաջ շարժվեց այն հույսով, որ հայտնաբերելու էր իր հարազատներին, և վախենալով, որ նրանց կարող էր գտնել կիսամեռ վիճակում։ Սկզբում ձի հեծած, հետո ոտքով, նա անցավ ճամբարը բոլոր ուղղություններով՝ դանդաղեցնելով ընթացքը, կամ կանգ առնելով յուրաքանչյուր խմբի մոտ։ Ժամեր շարունակ նա ուսումնասիրում էր տառապանքից այլակերպված այդ էակներին, փորձելով գտնել ծանոթ դեմքեր։ Երբեմն ինչ—որ ուրվագծից նրա սիրտը սկսում էր արագ բաբախել, սակայն ամեն անգամ հիասթափություն էր ապրում։ ժամանակն անցնելու հետ նա դադարեց պատրանքներ ունենալ։ Նա հասկացավ, որ հենց առաջին պատահած ճամբարում իր ընտանիքին գտնելը հրաշք կլիներ։ Եթե ինքը որևէ տեղեկություն ունենար, որևէ հետք։ Այն տեղահանվածները, որոնց նա հարցնում էր՝ տեսե՞լ էին արդյոք Սվասից տեղահանվածների, իրեն էին նայում դատարկ աչքերով կամ էլ ուսերն էին թոթվում։
Վարդանի ուշադրությունը գրավեցին ինչ-որ ճիչեր։ Հինգ ծեր կին հավաքվել էին գետնին պառկած մի էակի շուրջը։ Կմախքի նմանվող մի կին բոլոր տեսակետներից նորմալ և առողջ երեխա էր ծննդաբերել, որը զարգացել էր՝ հյուծելով իր մոր մարմինը։ Մայրն, իհարկե, կաթ չուներ և այժմ այդ անմեղ էակը պետք է սովի մատնվեր։
Ծեր կանայք մի քանի կաթիլ ջուր զոհաբերեցին երեխային մկրտելու համար։ Նրանցից մեկը ծոցից հանեց փոքր մի սրվակ և օծեց երեխայի դեմքը, ձեռքերն ու ոտքերը։
— Սա բուժական ձեթ է հոդացավերի դեմ,– ասաց նա պահելով սրվակը,– սակայն Աստված ավելի վատ բաների է ականատես եղել...
Այդ ձայնը։ Վարդանն այն լսել էր։ Նա մոտեցավ և դիպավ կնոջ ուսին, որը վեր թռավ և շրջվեց։ Նա կասկածամիտ տեսք ընդունեց, մնացած պառավները հեռացան, իսկ մայրը երեխային կրծքին սեղմեց։ Նիհարած դեմքն անճանաչելի էր դարձել, սակայն աշխույժ և խելացի հայացքը անփոփոխ էին մնացել։ Սա, իհարկե, Գալստյան այրին էր, այն բուժակը, որր Սվասում դեղատուն ուներ։ Երբ Վարդանը թուրմեր էր գնում Ազնիվ խանումի համար, այրին կատակով պնդում էր, որ ինքը գալիս էր իր գաղտնիքները գողանալու։
— Ի՞նչ ես ուզում,– չոր տոնով հարցրեց նա թուրքերենով։
Վարդանը հայերենով պատասխանեց.
— Դուք ինձ մեղադրում էիք, որ ես վնասում էի ձեր առևտրին իմ քիմիական թույներով։
Ծեր կինը մի քանի վայրկյան ուսումնասիրեց զրուցակցի դեմքը, հետո բռնեց նրա ձեռքերը և սեղմեց իր այտերին։ Նա լաց էր լինում։
— Վարդան Պալյան, Վարդան Պալյան։ Սա երազ է...
— Կամաց,– պատասխանեց Վարդանը չորս կողմը նայելով։
— Ինչպե՞ս պատահեց...
— Կարևոր չէ։ Ասացեք, տեսե՞լ եք կնոջս, որդուս, զոքանչիս։ Նրանք այստե՞ղ են։
— Եթե իմանայիր, թե ինչ ենք մենք քաշել։ Խոսք չկա նկարագրելու համար...
— Իմ ընտանի՞քը,– պնդեց Վարդանը՝ նրան թեթևակիորեն թափ տալով։
— Զոքանչդ մահացավ հյուծվածությունից մի քանի օր առաջ։
Վարդանը, սարսափահար, գլուխը թափ տվեց։ Նա անհանգստացավ.
— Կինս և որդի՞ս։
— Այդ օրվանից ես նրանց չեմ տեսել։ Նրանց իր հետ տարավ մի տղամարդ։
— Տարե՞լ է, ինչպե՞ս։ Ուժո՞վ։ Այլ տեղահանվածների հե՞տ։
— Նրանք մենակ էին նրա հետ, իր արաբայի մեջ։ Կարծում եմ, որ նրանց փրկեց, որովհետև դու սպա ես։
— Ինչո՞ւ եք այդպես կարծում։
— Եթե ցանկանար տանել կնոջդ որպես սիրուհի, ապա չէր մտահոգվի երեխայի մասին։
Վարդանը թեթևացած շունչ քաշեց իմանալով, որ Մարոն ու Թովմասը ողջ էին և ազատվել էին քարավանի զրկանքներից։ Այն մարդը, որ նրանց օթևանել էր, միգուցե իր ծանոթ սպաների՞ց էր։
— Այդ մարդու անունն ի՞նչ էր:
— Չգիտեմ, մենք նրան միայն մեկ անգամ ենք տեսել։
— Համազգեստո՞վ էր։
— Ոչ։ Քաղաքացիական անձ էր։
— Որևէ մեկը գիտի՞, թե ով էր նա։
— Չեմ կարծում։
— Ձեզնից բացի ես այլևս ոչ մի սվասցի չեմ տեսել։ Արմե՞նը։ Արաքսի՞ն։
— Մահացել են։ Բոլոր տղամարդկանց սպանել են։ Կան մի քանի սվասցիներ՝ կանայք, երեխաներ, որոնց երևի չես ճանաչում։ Մնացածները ճանապարհին մնացին, վաճառվեցին ստրկության կամ տեղափոխվեցին այլ շարասյուներ։ Սարսափելի էր...
Նա հանկարծ լռեց և կզակի շարժումով ցույց տվեց մի մարդու, որն արագ քայլերով մոտենում էր` չնայած իր աժդահա մարմնին։ Ֆեսը ծռած, նա թարս նայեց Վարդանին, որը նրան նույն ձևով նայեց։ Թույլ չտալով, որ նա խոսեր, Վարդանը վստահ ձայնով հարցրեց.
— Ի՞նչ ես ուզում։
— Այստեղ ես եմ հարցեր տակիս։ Անո՞ւնդ։
— Լեյտենանտ Շաքիր Իսմայել։
— Լրտեսը,– բացականչեց Պետրին՝ ձեռքը տանելով ատրճանակին։
Առանց երկար մտածելու Վարդանը հարձակվեց այդ մարդու վրա։ Նա գլխով հարվածեց նրա փորին և կառչեց նրա ձեռքից, որով նա ատրճանակն էր հանում պատյանից։ Ազատ ձեռքով Պետրին բռնեց Վարդանի պարանոցը։ Նրանք պայքարում էին։ Վարդանը հանկարծ այրոց զգաց ձախ ազդրում, և միևնույն ժամանակ կրակոցը նրան խլացրեց։ Ցավից կատաղելով՝ նա զգաց, որ իր ուժը կրկնապատկվում է և կարողացավ վայր գցել Պետրիին։ Վարդանն ընկավ նրա հետ և ծնկով հարված հասցրեց նրա աճուկներին։ Նրա պարանոցը սեղմող ձեռքը թուլացավ։ Մի ձեռքով Վարդանը անշարժացրել էր հակառակորդի ձեռքը, որով նա պահել էր ատրճանակը։ Մյուսով մի մեծ քար վերցրեց և հարվածեց Պետրիի քունքին։ Վերքից արյուն ցայտեց։ Վարդանը նորից հարվածեց։ Հակառակորդը կորցրեց գիտակցությունը։
Վարդանը չորս կողմը նայեց։ Կրակոցը ոչ մեկի ուշադրությունը չէր գրավել, և ոչ մի պահակ կարծես թե չէր նկատել կարճ մենամարտը։ Նա արագորեն ոտքի կանգնեց, ձին հեծավ և շարժվեց տեղահանվածների խմբերի մեջով կենտրոնական միջանցքին հասնելու համար։ Փախչե՞լ։ Նրա նժույգը հոգնած էր ամբողջ գիշերը ճամփա կտրելուց հետո։ Ձիավորները իրեն շատ շուտ կհասնեին, որոնց անկասկած կուղարկեին իր հետքերով։ Քաղա՞ք։ Ո՞վ կմտածեր իրեն այնտեղ փնտրելու մասին։ Այնտեղ նա հեշտությամբ կձուլվեր ամբոխի հետ։ Վարդանն անցավ մի խումբ ոստիկանների մոտով, որոնք ճան էին խաղում, նրանց ձեռքով արեց և քառատրոփ վարգեց։
Վերքը խորը չէր, սակայն ցավն այրում էր նրա ազդրը։ Մոտից արձակած գնդակը վնասել էր ազդրի մկանները, իսկ վառոդը այրել էր մաշկը վերքի շուրջ։ Վարդանը թաշկինակով մաքրեց արյունը։ Այդ մարդը ասաց «լրտես»: Ի՞նչ էր դա նշանակում։ Վարդան Պալյանի՞ն էին փնտրում, թե այն մարդուն, որի անունը ինքը կրում էր հիմա։ Իբրահիմն ասաց, որ այդ փաստաթղթերը կեղծ էին։ Շաքիր Իսմայել անունով մարդ չկար։ Ուրեմն իր փախուստը հայտնի էր դարձել... Ի՞նչ էր պատահել Սվասում իր մեկնելուց հետո։ Իբրահի՞մ։ Հալի՞թ փաշա։ Միայն թե նրանք անախորժություններ չունենային իր պատճառով։
Իր բարեկամների կապակցությամբ անիմաստ և անպատասխան հարցեր տալու փոխարեն Վարդանը գնահատեց իրավիճակը։ Գոնե գիտեր, որ Մարոն ու Թովմասը ողջ էին, և որ ինչ-որ մեկը հոգում էր նրանց մասին։ Ինչո՞ւ և ի՞նչ պայմաններում։ Այդ պայմանները չէին կարող ավելի վատ լինել, քան գաղթականների քարավանը։
Ամենահրատապ խնդիրն իր անվտանգությունն էր։ Իր նոր անունը հայտնի էր, և ազատ տեղաշարժը անհնարին էր դառնում։ Իհարկե, նա կարող էր ճանապարհորդել սարերով և ամայի վայրերով ձերբակալությունից խուսափելու համար, սակայն ի՞նչ կարող էր դա իրեն տալ։ Մարոյին ու Թովմասին գտնելու համար ինքը, հակառակը, պետք է անցներ քաղաքներով ու գյուղերով, խառնվեր թուրքերի հետ, գնար նրանց տները, բացեր ականջներն ու աչքերը, հարցեր տար։ Ի՞նչ էր անելու։
Երբ քաղաքին էր մոտենում, նրա գլուխը մի միտք եկավ։ Ամերիկյան վարժարանը։ Այնտեղ նրան կօգնեին կեղծ փաստաթղթեր ճարել կամ էլ գոնե կկարողանային թաքցնել մի քանի օր, այնքան, որքան պետք էր վերքը բուժելու համար, և որպեսզի ոստիկանները մոռանային իր մասին։

Մաս 44


Երբ Պետրին ուշքի եկավ, նրան սկզբում թվաց, որ իր գլուխը սեղմում էին օղով։ Հետո զգաց, որ ձախ կողմն ավելի էր ցավում։ Նա ձեռքը տարավ քունքին և երբ հետ քաշեց՝ արնոտ էր։ Դեռևս լրիվ ուշքի չեկած, նա գետնին նստեց և մտքերն ի մի բերեց։ Լրտես Շաքիր Իսմայելը։ Նրան էր նկարագրում հետախուզության թռուցիկը, որը Պետրին ստացել էր մի քանի ժամ առաջ։ Նա դժվարությամբ ոտքի կանգնեց և բղավելով կանչեց ոստիկաններին։ Բոլոր կողմերից, վազելով, մարդիկ եկան։ Ճամբարը հյուսիսից հսկող ոստիկանները տեսել էին մի լեյտենանտի, որը կես ժամ առաջ շտապ լքել էր ճամբարը։ Պետրին տասներկու ձիավոր ուղարկեց նրան փնտրելու, հիսուն լիվր խոստանալով այն ոստիկանին, որը նրան կբռներ, ցանկալի էր՝ ողջ։
Պետրիին ստիպված էր սպասել, հույս ունենալով, որ մյուսները ավելի հաջողակ կլինեին, քան ինքը։ Նա կատաղած էր։ Չէ՞ որ նա այստեղ էր, հենց իր դիմաց։ Եթե նրան բռներ, ապա իշխանությունները իրեն կհարգեին և բացի դրանից նյութական պարգևատրություն կտային։ Նա հանկարծ հիշեց, որ լրտեսը խոսում էր մի պառավի հետ։ Նա դեռևս այդտեղ էր, մի կնոջ կողքին, որը կրծքին էր սեղմել երեխային։ Նա մոտեցավ ու մատը տնկեց ծեր կնոջ վրա.
— Ո՞վ էր այն մարդը, որի հետ դու խոսում էիր, երբ ես մոտեցա։
— Զինվոր,– պատասխանեց Գալստյան այրին։
— Նրա անունը Շաքիր Իսմայե՞լ է։
Կինը մի պահ տատանվեց.
— Ինչպե՞ս ասացիք։
— Ի՞նչ էր ուզում նա։
— Որ ես իրեն տամ դրամն ու զարդերը։ Ես ասացի, որ դրանք արդեն գողացել են։
— Ստում ես, կախարդ պառավ։ Նա քեզ պես հայ էր։
Պետրին նրան ապտակեց, և այրին գետնին ընկավ։ Նա նայեց ուղիղ նրա աչքերին։ Նրա ստորին շրթունքից արյուն էր հոսում։ Պետրին պնդեց.
— Ակնհայտ է, որ դու նրան ճանաչում էիր։ Ի՞նչ էր նա ուզում։
— Ես ասացի՝ դրամս։
Պետրին նորից նրան հարվածեց։ Այս անգամ այրին նկատեց, որ նա հարվածելու էր և հարվածն ընդունեց առանց վայր ընկնելու։
— Դու կխոսես։ Հենց հիմա, առանց անախորժությունների սպասելու:
Ծեր կինը քմծիծաղ տվեց.
— Ես կորցնելու բան չունեմ։ Դու կարող ես ինձ սպանել, և դա ազատագրում կլինի ինձ համար։ Դու ոչինչ չես իմանա։
Պետրին կատաղությունից փրփրել էր, նրա գլխի վերքը իրեն զգալ էր տալիս։ Նա բավականաչափ լավ գիտեր մարդկանց և հասկանում էր, որ այս պառավը չէր խոսելու նույնիսկ տանջանքների ենթարկվելով։ Այդ ժամանակ նա, առանց ուշադրություն դարձնելու մոր թախանձանքներին, ծննդաբերած կնոջ ձեռքից խլեց նրա երեխային և ոտքից բռնելով գլխիվայր կախ տվեց։ Նորածինը լացում էր։ Պետրին դանակը հանեց և հպեց ցնցվող երեխայի մարմնին։ Մայրը, ձեռքերը պարզած աղերսում էր, որ երեխային իրեն վերադարձներ։ Գալստյան այրին այլայլվեց։ Պետրին հաղթանակած ծիծաղեց.
— Դե ասա, ի՞նչ էր նա ուզում։
— Տեղեկություններ իր ընտանիքի մասին։
— Ե՞վ...
— Նրանք բոլորր մահացել են։
— էլ ի՞նչ գիտես։
— Ոչինչ։
— Որտեղի՞ց էր գալի։ Ո՞ւր էր գնում։
— Չգիտեմ։ Ես ամեն ինչ ասացի, երդվում եմ։
Պետրին ձեռքը բաց թողեց, և երեխան ընկավ մոր վրա, որը նրան ճիշտ պահին բռնեց։
Նա հանեց ատրճանակը ու կրակեց այրու կրծքին, որը վայր ընկավ առանց ձայն հանելու։
— Ահա և դու ազատվեցիր,– բացականչեց նա հեռանալուց առաջ։
Մեկ ժամ անց պարեկների խմբի ղեկավար ենթասպան եկավ Պետրիի վրանը իր զեկույցը ներկայացնելու։
— Ոչինչ։ Նույնիսկ հետքեր չկան։
— Անշնորհք,— ոռնաց Պետրին և բռունցքի հարվածով ենթասպաին գետին տապալեց վրանի առաջ։
Նա իր ձին հեծավ և շտապ մեկնեց գավառապետի պալատը:
Последний раз редактировалось Lusine1101 28 апр 2017, 13:16, всего редактировалось 10 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#12  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 14:36

Մաս 45


Ռըզա բեյը, ծնկներին քարտեզը փռած, վերադասի համար ամփոփում էր ընթացող օպերացիան։ Բոլոր շարասյուները դեպի Հալեպ և Ուռհա էին գնում։
— Իսկ այնտեղի՞ց,— հարցրեց Գանի բեյր։
— Ռաս-Էլ-Ային, էլ Ռաքքա, Դեյր-Էր-Զոր։ Վերջին կայանը անապատի ավազներն են և Եփրատի ջրերը։
— Լավ է, լավ է,– ասաց Գանի բեյը՝ հարմար տեղավորվելով բազմոցի վրա։
Մտավ երիտասարդ ծառան և խոնարհվեց տիրոջ առջև։
— Բեյ էֆենդի, Պետրի անունով մի մարդ ուզում է ձեզ տեսնել։ Ասում է, որ կարևոր գործով է եկել։
Գանի բեյը հարցրեց Ռըզա բեյից, որը բացատրեց.
— Իմ օգնականն է։
— Ներս թող,— ասաց Գանի բեյը պատանուն։
Պետրիի այդ ներխուժումը դուր չեկավ Ռըզա բեյին։ Ի՞նչ էր պատահել։ Գանին թեքվեց դեպի Ռըզա բեյը։
— Ձեր օգնակա՞նը... Եթե ես չեմ սխալվում, այդ մարդը շատ գործունյա է եղել Աբդուլ Համիդի օրոք, ճիշտ չէ՞։
— Այո, սակայն նա քավում է մեղքերը՝ ծառայելով Իթթիհատի նպատակներին։ Նա ոչնչի առաջ չի նահանջում, երբ պետք է հրաման կատարել։ Նա իմ բռում է, և ես երաշխավորում եմ նրա նվիրվածությունը։
— Ձեր վստահությունն ինձ բավարարում է,– պատասխանեց Գանի բեյը հասկացող ժպիտով։– Ո՞վ կարող է հպարտանալ, որ երիտասարդ տարիքում մեղքեր չի գործել։
Հենց այդ պահին Պետրին սենյակ մտավ։ Շփոթվելով՝ նա զգաստ կանգնեց տղամարդկանց դիմաց։ Ո՞ւմ պետք է դիմեր առաջինը։
— Ի՞նչ կա,– հարցրեց Ռըզան անհամբերությամբ։
Պետրին մեկ շնչով ասաց.
— Ես տեսել եմ այն լրտեսին, որին փնտրում են։
Ռըզան չէր հասկանում, թե ինչի մասին էր նա խոսում, սակայն Գանի բեյը գունատվեց ու պայթեց.
— Ի՞նչ։ Այստե՞ղ։ Մալաթիայո՞ւմ։ Ես կարծում էի, որ նա Ռուսաստան է ուղևորվում կամ մայրաքաղաք։ Նա՞ էր, վստա՞հ ես։
— Նա լեյտենանտի համազգեստով էր և ասաց, որ անունր Շաքիր Իսմայել է։ Նույն անունը տպված է հետախուզության թռուցիկում։ Ես փորձեցի նրան ձերբակալել։ Տեսեք։
Նա գլուխը թեքեց, որպեսզի ցույց տար իր վերքը։ Գանի բեյի խնդրանքով Պետրին պատմեց Վարդանի հետ իր մենամարտի մասին։ Նկարագրեց նաև նրա արտաքինը։
Մանրամասների առատության հետ մեկտեղ Գանի բեյի մտքում պարզորոշ ուրվագծվում էր այն մարդու կերպարը, որին նա ուզում էր մահապատժի ենթարկել։ Որքան էր հիմա ափսոսում, որ թույլ չէր տվել Մուսթաֆային ոչնչացնել բանտարկյալին իր աչքի առաջ։ Նա լսել էր այդ դավաճան Իբրահիմի խորհուրդը։ Այդ հայը համակիրներ ուներ բանակում։ Ուստի Թալեաթ փաշան իրավացի էր, որ կասկածում էր բանակի բարձրաստիճան սպաներին հեղաշրջում նախապատրաստելու մեջ։ Պալյան... Ինքը կարծում էր, որ նա անմեղ էր, որ ընդամենը պոտենցիալ վտանգ էր ներկայացնում, ինչպես մնացած աչքի ընկնող հայերը, և որ այդ վտանգը պետք էր վերացնել պարզապես զգուշությունից։ Ինչպիսի սխալ։ Նա անկասկած կապեր կունենար ապստամբների, բանակի անհնազանդ տարրերի հետ, միգուցե ծառայում էր թշնամուն։ Եվ նման մարդը ազատության մեջ էր։
— Ափսոս, որ հնարավորություն ես տվել նրան փախչելու,—հայտարարեց Գանի բեյր կատաղի տոնով։– Ես թանկ կվճարեի նրա գլուխը ստանալու համար։ Ի՞նչ էր նա անում տեղահանվածների ճամբարում։
— Իր ընտանիքն էր փնտրում։
— Բնականաբար,– ասաց բարձրաստիճան պաշտոնյան մտածկոտ տեսքով։– Նրանք այնտե՞ղ էին։
— Ոչ։ Կարծես թե բոլորը մահացել են։
— Դու շրջանի բոլոր ոստիկանական անցակետերին տագնապ հայտարարե՞լ ես։
— Այո,– պատասխանեց Պետրին։
Գանին դժվարությամբ ոտքի կանգնեց՝ հենվելով իր դիմաց դրված ցածր սեղանին ու սկսեց ճեմել սենյակով գլորվող քայլվածքով։ Նա ձեռքերն էր շփում և խոսում էր ինքն իր հետ։
— Բանակում, անկասկած, նրա լուսանկարը կա։ Ես հայտարարություն տպել կտամ, որը կտարածվի կայսրությունով մեկ։ Հարկավոր է, որ ձեռքի տակ եղած բոլոր տղամարդիկ նետվեն նրա հետևից։ Ես ուզում եմ, որ հետախուզվեն բոլոր լեռները, հարցաքննվեն բոլոր նրանք, ովքեր երթևեկում են ճանապարհներով, որ խուզարկվեն շրջանի նույնիսկ ամենափոքր գյուղերի բոլոր տները։
Նա կանգ առավ Պետրիի առջև ու հրամայեց.
— Գնա ու նոր գավառապետին ասա, որ վազելով գա այստեղ։
Ռըզա բեյը վեր կացավ հրաժեշտ տալու մտադրությամբ.
— Դուք կարծես թե չափազանց վրդովված եք, Գանի բեյ։ Կարո՞ղ եմ ձեզ օգնել։
Բարկությունից Գանի բեյը մոռացել էր Ռըզայի ներկայության մասին։ Նա մի պահ զարմանքով նայեց նրան։
— Այո, դուք կհետևեք, որ խուզարկությունները չդադարեն մինչև նա գտնվի։
— Ինձ թվաց, որ խոսքը լրտեսի մասին է։
— Լրտես, ապստամբ, ես նույնիսկ չգիտեմ։ Դա մի հայ է, որին իմ հրամանով մահապատժի էին դատապարտել Սվասում։ Պալյան։ Վարդան Պալյան։
Մարոյի ամուսինը։ Ռըզայի զարմանքն արտացոլվեց նրա դեմքին։
— Դուք նրան ճանաչո՞ւմ եք,– հարցրեց Գանին հետաքրքրված։
— Ոչ,– պատասխանեց Ռրզան ինքնակառավարումը վերագտնելով։— Սակայն այս անվան մեջ ինչ-որ ծանոթ բան կա։
— Հնարավոր է։ Նա պատգամավոր է եղել Կոստանդնուպոլսում Իթթիհատի առաջին կառավարության ժամանակ, իսկ հետագայում շատ է զրպարտել կայսրությանը օտար մամուլի էջերում։
Ռըզա բեյը ձևացավ, թե մտածում էր։
— Պալյան... Հա՜, հիշեցի։ Ժամանակին ես աշխատող եմ ունեցել այդ ազգանունով։
— Դա անկասկած նույն մարդը չէ,– ասաց Գանի բեյը, որը հավատաց իր զրուցակցի ստին։– Այն Պալյանը, որին մենք փնտրում ենք, մտավորական է։
— Վտանգավո՞ր է։
— Ես չէի մտածում, որ վտանգավոր է, սակայն այժմ պետք է արձանագրեմ, որ վտանգավոր է։ Ա՜խ, եթե նրա ընտանիքը մեր ձեռքում լիներ, որպես խայծ։
Ռըզա բեյը թուքը կուլ տվեց և ասաց.
— Ես մեծ հատուցում կնշանակեմ այդ մարդուն բռնելու համար։ Հանգստացեք, Գանի բեյ, նա երկար չի մնա ազատության մեջ։
Միմյանցից բաժանվելով՝ նրանք պայմանավորվեցին հանդիպել Այնթապում մի տասն օր անց։
Ռըզան այլևս իրեն անվտանգության մեջ չէր զգում Մալաթիայում։ Մարոյի ամուսինը փնտրում էր կնոջը և որդուն։ Միգուցե նա հետքեր գտներ, որոնք կբերեին Ռըզայի մոտ։ Այլևս խոսք չէր կարող լինել Ուռհա գնալու մասին։ Նա շուտափույթ պետք է վերադառնար իր կալվածքը՝ Այնթապ։ Պետք էր միջոցներ ձեռնարկել, որպեսզի Մարոն չիմանար, որ ամուսինը ողջ էր և մոտակայքում էր։ Ուրեմն նա ստել էր ասելով, որ նա կռվում էր ճակատում։ Նրա կողմից ճարպկության վկայություն էր որպես մահվան դատապարտվածի կին չներկայանալը։ Նրա խելքի ևս մեկ վկայություն։ Ռըզան թույլ չէր տա, որ իրենից խլեին նրան։

Մաս 46


Նեղ փողոցների լաբիրինթոսում մոլորվելուց հետո Վարդանն ի վերջո դուրս եկավ բարդիներով երիզված մի լայն փողոց և գտավ ամերիկյան վարժարանը։ Ցանկապատի առջև երկու ժամապահ հսկում էին մուտքը։ Վարժարանի բակում պիստակի ծառի ստվերում սրածայր սաղավարտներով զինվորները նստած խմում էին։ Ժամապահներից մեկը տեղեկացրեց, որ ամերիկացիները հեռացել էին Ալեքսանդրետ, իսկ շենքը զբաղեցրել էին գերմանացի հրետանավորները։
Հիասթափվելով, քանի որ ինքը հույս ուներ ամերիկացիներից օգնություն ստանալ, Վարդանը շարունակեց ճանապարհը։ Քիչ այն կողմ Վարդանը տեսավ շվեյցարական բողոքական միսիայի պատին փակցված պղնձե ցուցանակը։ Գորշ քարից կառուցված ուղղանկյուն երկհարկանի շենքը դպրոցի էր նման՝ դեպի բակ բացվող լուսամուտներով։ Վարդանը այլ ելք չուներ, քան փորձ անել դիմելու շվեյցարացի միսիոներների օգնությանը։ Նա ձիուց վայր իջավ և, ոտքը գետնին դնելով, ցավից ատամներր կրճտացրեց։ Նա մի քանի անգամ քաշեց զանգի շղթան։
Վերջապես տան շեմին հայտնվեց սպիտակ հագուստով մի կին։ Դա բարձրահասակ եվրոպացի կին էր, լայն կոնքով և մեծ կրծքով։ Նա դարպասին մոտեցավ զինվորականի քայլվածքով։ Մոտ քառասուն տարեկան էր, կոպիտ և տգեղ դեմքով, մազերը շեկ էին, իսկ մանր երկնագույն աչքերր լի էին վճռականությամբ։ Նա ծանր էր շնչում, և դրանից նրա կուրծքը բարձրանում և իջնում էր, հետն էլ վզից կախված ոսկեզօծ խաչը։ Նա խիստ հայացք նետեց այցելուի վրա։
— Ի՞նչ եք ուզում,– հարցրեց նա վատ թուրքերենով։– Մենք ամեն ինչ օրենքի սահմաններում ենք անում։
— Ես այն չեմ, ինչ դուք կարծում եք,– պատասխանեց Վարդանը ֆրանսերեն։– Ես կուզենայի խոսել միսիայի ղեկավարի հետ։
Կինը մի պահ զարմացավ, հետո շարունակեց ֆրանսերենով.
— Միսիայի ղեկավարը ես եմ։ Դուք ո՞վ եք և ի՞նչ եք ուզում:
— Կարո՞ղ ենք խոսել ավելի ապահով վայրում։
Նա հաճախակի անհանգիստ հայացքներ էր գցում չորս կողմր, և միսիոներուհին զգաց, որ նա նյարդայնանում էր։ Նա նկատեց վերքը, որը Վարդանը հնարավորինս փորձում էր թաքցնել ձեռքով և հարցրեց շփոթված.
— Դուք թուրք չեք, չէ՞։
— Ես հայ եմ։
Նա չէր հավատում.
— Փաստաթղթեր ունե՞ք։
— Դրանք կեղծ են։
— Ձեզ փնտրո՞ւմ են։
Վարդանը հաստատեց։ Կինը նրան ոտքից գլուխ զննեց, հետո նայեց ուղիղ աչքերի մեջ։ Նրան թվաց, որ տղամարդը բաց դեմք ուներ և անկեղծ հայացք։ Չէր կարող պատահել, որ դա օսմանյան իշխանությունների կազմակերպած ծուղակը լիներ։ Համազգեստով մարդ նրանք չէին ուղարկի։ Մեկ պահ վարանելուց հետո միսիոներուհին չորս կողմը նայեց համոզվելու համար, որ ոչ ոք չէր նկատել տղամարդու հայտնվելը, և բացեց դարպասը։
— Ձեր ձին ախոռը տարեք։ Արա՛գ։
Վարդանը, Յըլդըզի սանձից բռնած, հետևում էր կնոջր։ Միսիոներուհին արագ էր քայլում, ցանկանալով այցելուին արագ հեռացնել ինչպես իր սաների, այնպես էլ հնարավոր անցորդների տեսադաշտից։ Համազգեստը կարող էր վախեցնել երեխաներին։ Վարդանը դժվարությամբ էր նրան հետևում, քանի որ յուրաքանչյուր քայլը ուժգին ցավ էր պատճառում նրան։
Ախոռում, որը վաղուց չէր մաքրվել, միայն մեկ ծեր ձի կար։
— Մնացած ձիերին բանակը բռնագրավել է,– բացատրեց կինը, ցույց տալով ազատ մի մսուրք, ուր Վարդանը կանգնեցրեց իր ձիուն։
Կինը նրան էր սպասում դռան բացվածքում, քանի որ օդն ախոռում հեղձուցիչ էր։ Նա ցույց տվեց համազգեստի պատռվածքը ազդրի վրա.
— Դուք վիրավո՞ր եք։
— Մակերեսային վերք է, վտանգավոր չէ։
— Իմ անունն է Դեբորա Լանգլե,– ասաց նա ձեռքը մեկնելով Վարդանին։
Վարդանը կգերադասեր թաքցնել իր անունը, սակայն պարտավոր էր տեղեկացնել միսիոներուհուն։
— Վարդան Պալյան, Սվասից։
— Ի՞նչ կարող եմ անել ձեզ համար։
— Ես փնտրում եմ կնոջս ու որդուս, որոնք գաղթականների քարավանում էին։
Կինը տխրեց և պատասխանեց կարեկցանքով.
— Վստահ եղեք, որ ես ձեզ կարեկցում եմ, պարոն Պալյան։
— Այստեղ Սվասից մարդիկ կա՞ն։
Նա մտածեց ճակատը կնճռոտելով.
— Դժվար է ասել։ Մեզ մոտ օթևանած որբերը տարբեր վայրերից են։ Շատերր փոքր են իրենց ծննդավայրի անվանումը իմանալու համար։
Վարդանը հակիրճ ներկայացրեց իր պատմությունը։ Դեբորա Լանգլեն չգիտեր այն մարդուն, որն իր հետ էր տարել Մարոյին ու Թովմասին։
— Ով ասես կարող էր լինել։
Նա հպվեց Վարդանի ձեռքին և կարեկցանքով ասաց.
— Դա ամենալավ ելքն է նրանց համար։
— Հեշտ է ասել,– արձագանքեց նա ջղային տոնով։
— Ոչ,— պատասխանեց կինը մեղմ տոնով,— ամեն ինչ գերադասելի է քարավաններից։ Երջանկություն է, որ որոշ մահմեդական ընտանիքներ ընդունում են տեղահանվածներին, հատկապես երեխաներին։
— Ընդունո՞ւմ են,— բացականչեց Վարդանը։– Այս առավոտ ես տեսա երեխաների, որոնց պետք է վաճառեին անասունի պես։
— Դա սարսափելի է, ես գիտեմ։ Բայց մտածեք, որ նրանք գոնե կվերապրեն։ Շվեյցարական, ամերիկյան և գերմանական միսիոներները օթևան են տալիս ում կարող են, սակայն նրանք ի վիճակի չեն ապաստան տալ բոլորին։ Մեր միսիայում շատ հայ երեխաներ կան։ Պատերազմի պատճառով դրամը Եվրոպայից դժվարությամբ է տեղ հասնում, և շատ հաճախ ամենակենսական բաների պակասն ենք զգում։ Եվ ամեն րոպե ոստիկանները կարող են գալ և տանել մեր երեխաներին։ Գավառապետ Ալի բեյը մեզ հովանավորում է, սակայն լուրեր են շրջում, որ նա պաշտոնանկ է արվելու։ Ապագան ինձ մտահոգում է։
Վարդանը հիշեց սայլերում նստած երեխաներին, ճամբարներում մեռնող այն խեղճ էակներին, կախաղան հանված Սվասի տղամարդկանց։ Նույն իրադարձությունները պետք է որ կրկնվեին Անատոլիայով մեկ։ Հայաստանը հոգեվարքի մեջ էր։
— Աշխարհը գիտի՞, թե ինչ է կատարվում այստեղ։
— Փոքրիշատե։ Ավելի քիչ, քան շատ։ Ինձ թվում է՝ մի քանի արձագանք է եղել թերթերում։ Հաղորդակցությունը դժվարացել է։ Եվրոպացիների ողջ ուշադրությունը կլանել է պատերազմը։
— Ի՞նչ են անում դիվանագետները։
— Շվեյցարիայի, ինչպես նաև այլ երկրների դեսպանները դիմում են Կոստանդնուպոլսի կառավարությանը։ Սակայն օսմանցիները խոսում են մարդասիրական պայմաններում իրականացվող կազմակերպված տեղաշարժերի մասին։ Ծայրահեղ դեպքում ընդունում են, որ տեղի են ունեցել զանգվածային բռնությունների որոշ դեպքեր, որոնք արագ ճնշվել են ոստիկանության կողմից։
— Դա լկտի սուտ է։
— Իհարկե... Եթե դուք լսեիք այն սարսափելի պատմությունները, որ ինձ պատմել են տեղահանվածները։ Ես լսել եմ նաև ճանապարհորդների վկայությունները, հատկապես գերմանացի սպաների, որոնք սարսափած էին այն ամենից, ինչ իրենք տեսել էին։ Մինչդեռ զինվորականները, որքան գիտեմ, իրենց գործի բերումով այդքան էլ զգացմունքային չեն։
— Անհրաժեշտ է, որ աշխարհն իմանա այդ ամենի մասին, պետք է դիմել մարդկանց խղճին։ Նրանք կստիպեն իրենց կառավարություններին միջոցներ ձեռնարկել։ Պետք է...
Միսիոներուհին նրան ընդհատեց անզոր շարժումով.
— Այո, պետք է, սակայն ինչպե՞ս։
— Դա միգուցե կարելի կլիներ կազմակերպել, սակայն ես ձեր կարիքը կունենամ։ Կարո՞ղ եք արդյոք միսիոներների կամ հյուպատոսության միջոցով երկրից դուրս նամակներ ու փաստաթղթեր ուղարկել։
Դեբորա Լանգլեն հետ ու առաջ էր քայլում իրեն ձեռքով հով անելով։ Նա ընդհանուր առմամբ պատկերացնում էր, թե ինչ էր ասում այդ մարդը։ Չէր կասկածում, որ կարելի էր գտնել վստահելի մարդկանց, որոնք, անտեսելով վտանգը, կհամաձայնեին տանել այս մարդու նամակները։ Եթե նա տատանվում էր, ապա միայն իր մանկատան համար, իր հոգածությանը հանձնված փոքրիկ երեխաների անվտանգության համար։ Սակայն, մյուս կողմից էլ, ինչպե՞ս կարելի էր անգործության մատնվել՝ տեսնելով այն անմարդկային հանցագործությունները, որոնք իրականացվում էին Փոքր Ասիայում։ Նա անշարժ կանգնեց Վարդանի առաջ.
— Իրականում ի՞նչ եք պատրաստվում անել։
— Ես քաղաքական լրագրող եմ։ Օգտագործելով այն տեղեկությունները որ դուք ինձ կհաղորդեք, և այն ամենը, ինչ ինքս եմ տեսել, ես ի վիճակի եմ մի քանի բացահայտող հոդվածներ գրել, որոնք կհրապարակվեն արտասահմանում։ Նաև մանրամասն զեկույցներ կուղարկեմ ազդեցիկ մարդկանց Եվրոպայում և Ամերիկայում։
—– Համաձայն եմ։
— Կկարողանայի՞ արդյոք հարցուփորձ անել երեխաներին։
— Առանց համազգեստի, որից նրանք կվախենան։ Ես ձեզ կտամ մեր պարտիզպանի հագուստը։ Սակայն դուք չպետք է պնդեք։ Շատերը շոկային վիճակում են, ոմանք չեն կարող կամ չեն ուզում խոսել։ Նրանց բոլորի աչքերի առաջ դեռևս այն դաժանություններն են, որոնց իրենք ականատես են եղել։
Վարդանը լարված հայացքով նայում էր դռան պոկված ծխնուն։ Ի՞նչ հայացք հիմա ուներ Թովմասը։ Միսիոներուհին մեղմ ձայնով ասաց.
— Քանի՞ տարեկան է ձեր որդին։
— Վեց տարեկան։
— Նա մոր հետ է, և դա արդեն մեծ բան է։ Պետք է պահպանել հավատն առ աստվածային նախախնամություն։
— Ես նրանց կգտնեմ,– ասաց Վարդանը վճռական տոնով։
Միսիոներուհին խղճաց նրան և չարձագանքեց։ Վարդանը կռահեց դա և ավելացրեց.
— Եթե պետք լինի, կխուզարկեմ Անատոլիայի յուրաքանչյուր տունը։
— Իրատես եղեք, պարոն,— ասաց նա։— Ձեզ համար վերապրելն արդեն բավական դժվար կլինի։ Ձեզ փնտրում են, և դուք վիրավոր եք։ Դժբախտաբար Մալաթիայում ես չգիտեմ որևէ մեկին, որը կկարողանար ձեզ համար նոր փաստաթղթեր ճարել։ Ինչ վերաբերում է ձեզ պատսպարելուն, ապա ես մի քանի օրից ավել չեմ կարող ձեզ թաքցնել առանց վտանգելու իմ որբանոցը։
— Երեք օր, ավելին չեմ պահանջում։ Բնականաբար ես կվճարեմ իմ կեցության համար։
— Դուք ստիպված կլինեք բավարարվել ախոռով։ Տան յուրաքանչյուր անկյունը զբաղեցրել են երեխաները, և ես իմ գրասենյակը տեղափոխել եմ մուտքի նախասրահը։
—– Ինձ ախոռն էլ բավական է, օրիորդ Լանգլե։ Կջանամ, որ ինձ չնկատեն։ Ես ձեզնից շատ շնորհակալ եմ և...
Կինը նրան ընդմիջեց հրամայական շարժումով, չցանկանալով շնորհակալության խոսքեր լսել։ Դեբորա Լանգլեն չէր սիրում, երբ ուրիշները պարտավորված էին զգում իր հանդեպ, ինչպես նաև չէր սիրում, երբ իրեն գովում էին նվիրվածության և գթասրտության համար։ Նրան թվում էր, որ հակառակը, ինքը երբեք չէր անում այնքան, որքան պետք էր անել, և որ ինքը չէր կարողանում լինել իր կոչման բարձրության վրա։ Սակայն արդեն տասներկու տարի էր, ինչ իրեն անմնացորդ նվիրել էր դժբախտների վիճակը թեթևացնելու և Հիսուսի հավատքը տարածելու գործին։
Վարդանը հանեց իր քսակը և չորս ոսկի տվեց միսիոներուհուն։
— Սա չափից ավելի շատ է,– դիմադրեց նա։
— Ինքներդ էիք ասում, որ ամենակենսական բաների կարիքն ունեք։ Եթե ես կարողանայի ավելին անել... Դուք չգիտե՞ք, դոկտոր Բլեյկը շարունակո՞ւմ է ղեկավարել Կեսարիայի ամերիկյան վարժարանը։
— Կարծեմ։
— Հաստատությունը չի՞ փակվել։
— Ըստ վերջին տեղեկությունների, ոչ։
Դոկտոր Բլեյկը եղել էր Վարդանի մաթեմատիկայի դասախոսը «Ռոբերտ քոլեջում», և մինչև վերջերս նրանք նամակագրական կապ էին պահպանում։ Նա շատ ճարպիկ մարդ էր, որը կապեր ուներ բոլոր միջավայրերում։ Նա կկարողանար կեղծ փաստաթղթեր ճարել, որոնց շնորհիվ Վարդանը կճանապարհորդեր առանց խոչրնդոտների։ Կեսարիան գտնվում էր ավելի քան երեք հարյուր հիսուն կիլոմետրի վրա, և Վարդանը ստիպված կլիներ հեռանալ այն շրջանից, ուր անկասկած գտնվում էին նրա կինն ու որդին, սակայն այլ ելք չկար։
Դեբորա Լանգլեն նրան հագուստ բերեց, թեյ, թխվածք և վիրակապ վերքի համար։
— Երբ պատրաստ կլինեք, եկեք ինձ մոտ։ Ես ձեզ կներկայացնեմ երեխաներին։
Վարդանը համազգեստը հանեց։ Գնդակը վեց սանտիմետր երկարությամբ վերք էր բացել, որի եզրերը հեռացել էին միմյանցից։ Բարեբախտաբար վնասվել էին միայն մազանոթները։ Նա վերքը ջրով լվաց և մշակեց յոդով։ Նրա ուղեղն այլ բանով էր զբաղված։ Ո՞ւմ էր ինքը գրելու։ Նախ՝ իր եղբայր Նուբարին և քեռորդի Տիրանին, որպեսզի նրանք տեղյակ լինեին իրավիճակին։ Միգուցե նրանք լուր ունեին Մարոյից։ Եթե նա հնարավորություն ունենար, ապա նա անպայման ապաստան կփնտրեր Մեսրոպ քեռու մոտ Կոստանդնուպոլսում։ Համենայն դեպս նրան էլ նամակ կգրի։
Անատոլիայում հայերի ճակատագրի վերաբերյալ իր զեկույցը Վարդանը մտադիր էր հասցեագրել լորդ Բրյուսին՝ բրիտանական քաղաքական գործչին, որը շատ զգայուն էր անարդարության նկատմամբ և տեղյակ էր Հայկական հարցին, և իր հին ծանոթ Անատոլ Ֆրանսին։ Այս երկու մարդիկ լայն լսարան ունեին և կկարողանային արթնացնել միջազգային հասարակական կարծիքը։ Մեկ այլ օրինակ կուղարկեր իր քեռորդի Պարգևին, որն ապրում էր Նյու Յորքում։ Արդեն նրա և Միացյալ Նահանգներում ապրող հայերի խնդիրն էր, որ նախագահ Վիլսոնը ծանոթանար այդ զեկույցի հետ։ Միայն ամերիկյան կառավարությունը կարող էր ճնշումներ գործադրել Օսմանյան կայսրության և նրա դաշնակից Գերմանիայի կայզերի վրա ինչ–որ հաջողության հասնելու հույսով։
Իր նամակները կունենայի՞ն արդյոք վճռական նշանակություն։ Նորություններն Անատոլիայից արդեն դուրս էին թափանցում դիվանագետների և միսիոներների միջոցով։ Իր ձայնը կմիանա՞ր արդյոք այլոց ձայներին, միգուցե իրեն ականջ չէին դնի, ինչպես չէին լսում ուրիշներին, սակայն ինքը գոնե իր պարտքը կկատարեր։ Պարսկաստանի, Եգիպտոսի, Եվրոպայի, Միացյալ Նահանգների հայկական համայնքները նույնպես պետք է գործուն մասնակցություն ունենային։ Ինչպես նաև հայրենակիցները Արևեւյան Հայաստանում։ Միայն թե իրենց ջանքերը արագ արդյունք տային։
Գրիչը ձեռքն առնելու միտքը ոգևորում էր Վարդանին։ Նրա գլխում ձև էին առնում սուր ձևակերպումներ։ Նա արդեն պատկերացնում էր այն հոդվածները, որ պետք է գրեր Նյու Յորքի, Ժնևի, Փարիզի և Լոնդոնի թերթերի համար, որոնց հետ ինքը համագործակցել էր անցյալում։
Գրավոր խոսքը կարող էր երբեմն նույնքան գործուն զենք լինել, որքան հրանոթները։ Ներքին գործերի նախարարը իրավացի էր, երբ ուզում էր իրեն ոչնչացնել։ Նրան դա չէր հաջողվել, և նա դեռ կլսեր Վարդան Պալյանի անունը։
Յըլդըզը խրխնջաց և ոտքը գետնին խփեց։ Վարդանը զգուշորեն դռանը մոտեցավ։ Բազմաթիվ հեծյալներ արագ ընթացքով անցնում էին փողոցով։ Հագուստներից դատելով՝ արաբներ էին։ Նա արագ գլուխը թաքցրեց։
Ռըզա բեյն իր բաց կառքը փոխարինել էր փակ կառքով։ Նա ջղային էր թվում և շտապում էր հեռանալ քաղաքից։ Հանդարտվելու համար նա անընդհատ խաղում էր իր թզբեհով։ Նրա սովորաբար ջերմ հայացքը սառն էր և չոր։ Մեկնելու պահին նա կտրուկ էր պատասխանել իր ուղևորին, երբ վերջինս հարցրել էր ճանապարհորդության տևողության մասին։ Այդ պահվածքը նրան հատուկ չէր և տագնապ էր հարուցել Մարոյի սրտում։ Ռըզա բեյը նստած էր Մարոյին դեմ հանդիման, նրանց ծնկները համարյա թե հպվում էին, և Մարոյի տեսադաշտից նա հեռանում էր միայն այն ժամանակ, երբ կինն իջեցնում էր աչքերը։ Մարոն կիսաբաց վարագույրից նայեց, թե ինչպես էին իրար հաջորդում տների ճակատները։ Խիստ ճարտարապետությամբ գորշ շենքից դուրս եկավ սպիտակ հագուստով մի կին։ Բակում լուռ խաղում էին երեխաները։ Մարոյի սիրտը կծկվեց, երբ տեսավ խաչը պղնձե ցուցանակի վրա։ Շվեյցարական բողոքական միսիա էր։ Այդ հանգրվանի տեսիլքը ցրվեց։ Մարոյին և իր որդուն կառքը տանում էր դեպի անհայտություն:

ԳԼՈԻԽ 8


Մաս 47


1915 թ. հուլիսի վերջին հայերի վիճակը Փոքր Ասիայում շատ ծանր էր։ Կոստանդնուպոլսի կառավարության պաշտպանության նախարար Էնվեր փաշան հարձակում սկսեց ռուսների դեմ։ Հետևակի և հեծելազորի տասնյակ դիվիզիաներ մտան Ալաշկերտի դաշտը, շարժվեցին դեպի Արարատ լեռը և սպառնում էին Արևելյան Հայաստանի խոշորագույն քաղաքին՝ Երևանին։ Հակառակորդի առաջխաղացումը կասեցնելու համար ռուսական բանակն ու հայ կամավորական ջոկատները լքում էին Վանը և ամբողջ շրջանը։
Հարյուր հազարավոր խաղաղ բնակիչներ մնացել էին անպաշտպան։ Վախենալով օսմանյան բանակի ճնշումներից, այդ մարդիկ փախչում էին սահմանից այն կողմ։ Պատերազմական վիճակի դժվարություններից տուժած Արևելյան Հայաստանը այժմ հեղեղված էր նոր փախստականներով, որոնք համալրում էին նրանց բանակը, ում Հայաստանն արդեն ընդունել էր։ Համաճարակներ էին բռնկվել, սննդամթերքի պակաս էր զգացվում։ Հարկավոր էր այդ մարդկանց ապահովել օթևանով մինչև ձմռան գալը, որը շատ խիստ էր այդ բարձր լեռներում։ Ուստի կաթողիկոս Գևորգ Ե-ի պատվիրակները դրամ էին հանգանակում Եվրոպայում, Ամերիկայում և Կահիրեում ապրող հայերից։ Ծայրագույն պատրիարքը բազում դիմումներ էր հղել դաշնակից երկրների ղեկավարներին, Իտալիայի արքային և Սիացյալ Նահանգների նախագահին, որպեսզի նրանք միջամտեին հօգուտ հայերի, որոնք զոհ էին գնում օսմանյան կառավարության բնաջնջման քաղաքականությանը։ Կանխատեսելով Օսմանյան կայսրության պարտությունը, կաթողիկոսը մի պատվիրակություն էր ուղարկել, որը բանակցություններ էր վարում Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործոց նախարարությունների հետ։ Այդ պատվիրակության առաքելությունն էր Ֆրանսիայի ու Բրիտանիայի կառավարությունների առջև պաշտպանել անկախ Հայաստանի գաղափարը, որի մեջ կմտներ նաև Կիլիկիան։
Տեղահանությունները Անատոլիայում իրենց գագաթնակետին էին հասել։ Հյուսիսային և արևելյան վիլայեթների հայ բնակիչներից հետո եկել էր իրենց օջախներից վտարվելու Կիլիկիայի առափնյա շրջանների ու հարավ-արևելքի բնակիչների հերթը։ Դեռևս դիմադրում էին Անատոլիայի կենտրոնական և արևմտյան մասի քաղաքները՝ Կոնիան, Անկյուրիան և Բրուսան, որոնք շուտով նույն բախտին էին արժանանալու։ Մուսա-դաղում՝ Միջերկրականի ափին, մի քանի հարյուր հայ ապաստանել էին իրենց գյուղերի մոտակայքում գտնվող բարձունքներում և հերոսական զոհաբերությունների շնորհիվ դիմադրում էին օսմանյան բանակին հուլիսի 21-ից և կարծես թե մտադիր չէին հնազանդվելու։
Շաբաթներ շարունակ Այնթապի հայերը տեսնում էին, թե ինչպես էին իրենց հայրենակիցների քարավաններն անցնում իրենց շրջանով և ուղևորվում դեպի Հալեպ։ Ոստիկանության պահակազորը նրանց արգելում էր օգնություն ցույց տալ այդ կանանց ու երեխաներին, որոնք քայլում էին ավելի քան մեկ ամիս, նույնիսկ արգելում էին ջուր տալ։ Չնայած պաշտոնական հայտարարություններին, որոնց համաձայն «տեղահանության» էին ենթակա միայն ռուսական սահմանի մերձակայքում ապրող հայերը, այդուհանդերձ, այնթապցիները իրենց ապահով չէին զգում։ Չէ՞ որ մոտ հիսուն ընտանիք դուրս էին մղվել քաղաքից, և հայ եպիսկոպոսը կոչ էր անում իր հոտին զգոն լինել։ Մի քանի հարուստ հայեր, որոնք բարեկամներ ունեին օսմանյան վարչակազմում, կարողացել էին անցաթղթեր ձեռք բերել և մեկնում էին Բաղդադ, Օմման ու Երուսաղեմ, հույս ունենալով, որ այնտեղ իրենց չէին անհանգստացնի։ Մյուսներն ընտրություն չունեին և շարունակում էին ապրել՝ փորձելով պահպանել բնականոն կյանքի ընթացքի պատրանք։
Անտիտավրոսից և Անատոլիայի բարձր սարահարթերից հարավ ընկած Այնթապը տեղադրված էր ցածր բլուրներով ծածկված տեղանքում, որը դուրս էր գալիս դեպի Սիրիական անապատ և Միջագետք։ Չնայած Միջերկրական ծովը գտնվում էր մոտ հարյուր կիլոմետր հեռավորության վրա, Ամանոսի լեռները խոչընդոտում էին ծովի խոնավ օդի ներթափանցմանը, և Այնթապում ամռանը հեղձուցիչ շոգ և չոր եղանակ էր անում։ Գտնվելով Եփրատի վտակ Ինջիրլի գետի ափին, քաղաքը տեղադրված էր իրար հաջորդող երեք բլուրների վրա։ Հուստինիանոսի կառուցած ամրոցը, որը վերակառուցվել էր 11-րդ դարում թուրք-սելջուկների կողմից, զարդարում էր բլուրներից մեկի գագաթը։
Քաղաքի մերձակայքի քարհանքերը էժան և գերազանց շինանյութ էին մատակարարում, և դրանով էր բացատրվում, որ բոլոր տները կառուցված էին սրբատաշ քարից։ Գետի երկայնքով այգիներ էին գցված, որոնք կանաչ գոտի էին կազմում՝ շրջապատելով Այնթապը հյուսիսից ու արևելքից։ Քաղաքն ուներ մահմեդական, հայկական և հրեական գերեզմանատներ, քանի որ ժամանակին գտնվելով տարբեր քաղաքակրթությունների խաչմերուկում, ուներ բազմազգ բնակչություն՝ թուրքեր, հայեր, քրդեր, արաբներ, ասորիներ, հրեաներ և հույներ։
Քաղաքը շրջապատող դաշտավայրը բերրի էր։ Այնտեղ աճում էր խաղող, ձիթապտուղ, թուզ, իսկ ցորենի արտերն ու բամբակի դաշտերը ձգվում էին մինչև հորիզոն։ Ռըզա բեյի կալվածքը Մարաշ տանող ճանապարհի մոտ էր, Ինջիրլի գետի կամրջից մի քանի կիլոմետր այն կողմ։ Անտաշ քարից և չթրծված աղյուսից կառուցված գյուղական տները երիզում էին ճանապարհը, որը գալարվելով անցնում էր պիստակի ծառերի միջով, որոնք ժամանակին Ռըզա բեյի նախնիների կարողության հիմքն էին։ Ծառերով շրջապատված երկհարկանի հսկայական տունը իր մզկիթով և մինարեթներով հեռվից էր երևում։ Քաղաքի մուրացկանները լավ գիտեին մզկիթ տանող ճանապարհը, որը կառուցել էր Ռըզա բեյի պապը։ Այնտեղ առատաձեռն կերպով ուտելիք էին բաժանում ընչազուրկներին։
Սպիտակ կրաքարից կառուցված դղյակը աչքի էր ընկնում կանաչավուն մարմարով կատարված և բուսական նախշազարդ որմնասյուներով, ելուններով ու ծոփորներով։ Շենքի ճարտարապետության մեջ զգացվում էր հզոր արաբական ազդեցություն։ Հիմնական մասին ուղղահայաց կառուցված երկու թևերը կազմում էին ներքին բակի կողմերը։ Այդ թևերում էին գտնվում սելամլիկը՝ տղամարդկանց սենյակները, խոհանոցները, խորդանոցները և ծառայողների կացարանները։ Մեծ դարպասով բարձր պարիսպը կազմում էր սալապատված ներքին բակի չորրորդ կողմը։ Բակից սանդուղքը տանում էր դեպի դղյակի հիմնական մուտքը, որը սյունասրահ ուներ։ Շենքի հետնամասում էր գտնվում պարսպապատ մեծ ուղղանկյուն պարտեզը։ Պարսպին կից գտնվում էր մզկիթը իր օժանդակ շենքերով։ Որոշ հեռավորության վրա, նշենիների քողի հետևում գտնվում էին պահեստները, ախոռները, փարախները և գյուղացիների՝ հարթ տանիքներով փոքր տները։
Այդ օրը տունը եռուզեռի մեջ էր։ Բույուկ խանումը հեռագիր էր ստացել, որով նրա որդին, տեղեկացնելով իր ժամանման մասին, հայտնում էր նաև իր նշանակման լուրը։ «Այս 1293 թվականը ամենաօրհնյալ տարին է», բացականչել էր Բույուկ խանումը՝ հայտնելով այդ նորությունն իր երեք հարսներին։ Ավանդապահ լինելով՝ Բույուկ խանումն օգտվում էր միայն մահմեդական օրացույցից։
Ռըզա բեյին արված պատիվը, որը տարածվում էր ամբողջ ընտանիքի վրա, պետք է պատշաճ կերպով նշվեր։ Հոդախտից և մեջքի սուր ցավերից տառապող Բույուկ խանումը դժվարությամբ էր տեղաշարժվում, սակայն իրադարձությունն այնքան նշանակալից էր, որ նա թև էր առել։ Նա ամենուր էր և ամեն ինչ տեսնում էր։ Հրամաններ էր արձակում, շտապեցնում էր ծառայողներին, հանգիստ չէր թողնում հարսներին և նրանց երեխաներին։ Նա չէր հանդուրժում այն միտքը, որ կարող էր տնային հոգսերը կիսել որևէ մեկի հետ։ Քանի դեռ ինքը ողջ էր, պետք է պահպաներ Բույուկ խանումի՝ Ավագ տիկնոջ տիտղոսը։ Սաֆիյեն՝ Ռըզա բեյի ավագ կինը պետք է սպասեր իր հերթին։
Հեռագրատան աշխատողը չէր կարողացել լեզուն իրեն պահել և ողջ Այնթապը գիտեր, որ գավառը նոր գավառապետ ուներ։ Քաղաքի ընտրանին իր ներկայացուցիչների միջոցով տեղեկանում էր Բույուկ խանումից, թե երբ կարելի կլիներ ներկայանալ և շնորհավորել Ռըզա բեյին։ Մայրը իր նախաձեռնությամբ վճռել էր ընդունելություն կազմակերպել ամենաարժանավորների համար, որը պետք է տեղի ունենար մութն ընկնելուն պես։ Երբ պահակ կարգված տղան հայտնեց, որ Ռըզա բեյի կառքը արդեն կալվածքը տանող ճանապարհին էր, նա դուրս բերեց բոլորին այդ կապակցությամբ զարդարված բակը։
Մայրը կանգնեց առաջին շարքում, մեծ սպիտակ հովանոցի տակ, որը պահել էր մի աղախին։ Նրա դեմքն ու իրանը նիհար էին, սակայն գոտկատեղից վար մարմինը լայնանում էր։ Նա կռացած էր քայլում, և այնպիսի տպավորություն էր ստեղծվում, որ մարմնի ստորին մասը չէր հասցնում հետևել իրանին։ Նա հուզված էր ու երջանիկ և մտքում կրկնում էր ողջույնի այն խոսքերը, որ նախապատրաստել էր։ Ռըզա բեյի երեք կանայք և նրա ծեր դայակը՝ Էմինեն, կանգնած էին Բույուկ խանումի հետևում իրենց վեց երեխաների հետ միասին։ Ներկա չէին ավագ որդիները՝ Թուրանը և Ռամազանը, որոնք սովորում էին Գերմանիայում՝ Ռազմական ակադեմիայում։ Քսաներեք ծառայողները շարվել էին շենքի ճակատի երկու կողմերում։
Բույուկ խանումը ընտանեկան լուսանկարներ հավաքելու կիրք ուներ, որը նա մի քիչ անթույլատրելի էր համարում ուղղափառ մահմեդականի համար։ Իսլամի դրույթներով չէր կարելի մարդկանց պատկերել, սակայն Բույուկ խանումը կարծում էր, որ լուսանկարչությունը գեղանկարչության և քանդակագործաթյան հետ կապ չուներ։ Դա ավելի նման էր հայելու արտացոլած պատկերի, իսկ Մարգարեն չէր արգելում օգտվել հայելիներից։ Ծեր կնոջ ամենաարժեքավոր ունեցվածքը ալբոմներն էին, ուր հավաքված էին իր սիրելիների լուսանկարներր։ Շատերի վրա պատկերված էր Ռըզան հայտնի մարդկանց՝ դիվանագետների, օտար ճանապարհորդների հետ։ Նա կարևոր էր համարում պահպանել իրենց կյանքի հիշարժան պահերի հուշը։ Ուստի ծեր կինը հրավիրել էր Այնթապի լուսանկարչին՝ Նաիմ Սարֆատի անունով մի հրեայի։ Փոքր և ճաղատ, միշտ ժպտադեմ նա կանգնած էր սև մեծ սարքի հետևում, որը դրված էր եռոտանու վրա։
— Լուսանկարեք մեզ սպասելիս,– խնդրեց նրան Բույուկ խանումը։
Լուսանկարիչը խոնարհվեց, նախապատրաստեց իր սարքը և ասաց.
- Այստեղ նայեք, խնդրեմ։ Չշարժվե՛ք։
- Զեհրա՛, հանգիստ կա՛ց,– հրամայեց Բույուկ խանումը դիմելով երեք տարեկան թոռանը, որը տեղում թռչկոտում էր։
Վախեցած երեխան քարացավ և նայեց մորը՝ Լեյլային, որը նրան հանգստացրեց ձեռքի շարժումով։ Ռըզան ամուսնացել էր Լեյլայի հետ չորս տարի առաջ, երբ վերջինս տասնվեց տարեկան էր։ Նա երրորդ կինն էր, սակայն մխիթարվում էր, որ ամենասիրվածն էր և ամենագեղեցիկը։ Նա թաքուն հայացք գցեց իր ախոյանների վրա, որոնք, ինչպես և ինքը, գրեթե թափանցիկ մետաքսյա քողեր էին կրում, ծածկելով միայն դեմքի ներքևի մասը։
Մակբուլեն՝ երկրորդը, հավի խելք ուներ, անդադար ուտում էր, և նրա գեղեցկությունը խամրել էր, իսկ նրա երեք երեխաները նրան ոչինչ չէին տվել։ Նա իր տարիքից մեծ էր թվում և չուներ այն գրավչությունը, որը կարող էր գրգռել տղամարդուն։ Ինչ վերաբերում էր առաջին կնոջը՝ Սաֆիյեին, ապա նա Լեյլայի մոր տարիքին էր։ Երեսունի՜նը տարեկան։ Նրա աչքերի շուրջը մաշկն արդեն թոշնել էր և եթե հինան չլիներ, ապա քունքերը ճերմակած կլինեին։ Նա Ռըզային հինգ երեխա էր պարգևել, սակայն արդեն շատ ծեր էր երեխա ունենալու համար։ Եվ զարմանալի չէր, որ Ռըզան նրան ընկալում էր ավելի շուտ որպես սիրելի քույր, քան որպես սիրուհի։ Լեյլան, վստահելով իր զորությանը, փակեց աչքերը։ Ռըզայի երկու շաբաթ տևած բացակայությունը նրան անվերջանալի էր թվացել։ Նա շտապում էր նորից հայտնվել նրա գրկում և տրվել նրա փաղաքշանքներին։
Սաֆիյեն մտածում էր, որ իրենք պետք է ներսում սպասեին։ Անապատից չոր և կիզիչ քամի էր փչում, և օդի ջերմաստիճանը հասնում էր քառասունյոթ աստիճանի։ Անմարդկային էր այսպես կիզիչ արևի տակ կանգնելը, հատկապես, որ ծոմի պատճառով իրենք լուսաբացից ջուր չէին խմել։ Վերջապես լսվեց ձիերի սմբակների դոփյունը, հետո դարպասի մոտ հավաքված բանվորների և նրանց ընտանիքների ողջույնները։ Կառքը բակ մտավ և կանգ առավ սանդուղքի առջև։
Ռըզա բեյը վայր իջավ տանը հակառակ կողմից և շրջանցեց կառքը։ Նա հպարտ տեսք ուներ իր սպիտակ կոստյումով։ Բույուկ խանումը մտածեց, որ նա իր հորն էր նման, սակայն ավելի նրբագեղ էր։ Սաֆիյեն անհանգստացավ, համարելով, որ նա լարված էր։ Մակբուլեն թեթևություն զգաց։ Նա վախենում էր սկեսրոջ փոփոխական տրամադրությունից, և Ռըզա բեյի ներկայությունը նրան ապահովության զգացում էր պարգևում։ Հիանալով իր տղամարդու առնական քայլվածքով՝ Լեյլան դողաց, և ցանկության հուրը տարածվեց նրա մարմնով։
Իր ընտանիքի անդամներին ժպտալուց հետո Ռըզա բեյն իջեցրեց աստիճանը և բացեց կառքի դուռը։
- Սա ի՞նչ է,– շշնջաց Լեյլան ատամների արանքից։
Նրա ձայնը խռպոտ էր։ Չհասկանալով հարևանուհու տագնապը՝ Մակբուլեն պատասխանեց իր սովորական անմիջականությամբ.
- Կին է։ Չե՞ս տեսնում։
Սաֆիյեն դառը ժպտաց։ Իր ուղեկցուհու հանդեպ Ռըզա բեյի ցուցաբերած ուշադրության, նրան նայելու և ձեռքը մեկնելու ձևից նա հասկացավ, որ Ռըզա բեյը անտարբեր չէր։ Նա այդ հարցին խոհական վերաբերմունք ուներ, եթե ամուսինը տենչում էր այդ օտարին, ապա ինչո՞ւ պիտի իրեն զրկեր այդ հաճույքից։ Նա բավականաչափ մեծահոգի էր և բարեկիրթ և չէր անտեսի իր կանանց սիրուհու պատճառով։ Սաֆիյեի կյանքում արդեն երկու անգամ տեղի էր ունեցել այդ փոփոխությունը, երբ մեկ այլ կին էր հաստատվել իր տանը, և նա բողոքելու առիթ չէր ունեցել։ Տվյալ պահին նրան զվարճացնում էր Լեյլայի վարքագիծը, որի սեփականատիրոջ զգացումը և խանդը նա չէր հասկանում։
Վերջինս կկոցած աչքերով նայեց առաջին կնոջը իր կատաղությունը ցույց տալու համար, իսկ հետո ուշադրությունը կենտրոնացրեց այդ օտար կնոջ վրա, որին ուսումնասիրեց ոտքից գլուխ։ Քանի՞ տարեկան էր նա։ Նրա դեմքը ծածկող սև քողն ընդգծում էր նրա խոշոր շագանակագույն աչքերը, որոնց մի քիչ վախեցած հայացքը Լեյլային կեղծ առաքինի և շինծու զուսպ թվաց, նույնիսկ հաշվենկատ և խորամանկ։ Նա մտածեց, որ տղամարդը պետք է որ տեղի տար նման հայացքի առջև և այն մոգական համարեր։ Չնայած մանուշակագույն շրջազգեստի լայնությանը, կարելի էր գուշակել, որ այն թաքցնում էր ճկուն և միևնույն ժամանակ փթթող մի մարմին՝ լիքը ստինքներով և կոնքով, և դա զգացվում էր նրա յուրաքանչյուր շարժումից։ Լայն զգեստի մեջ զգացվում էր նույնիսկ նրա մեջքի բարակությունր։ Լեյլան նկատեց նաև, որ նրա ենթադաստակները և ոտքերի կոճերը շատ նուրբ էին, դաստակները նեղ, մատները երկար, իսկ այդ նշանները չէին կարող շփոթության մեջ գցել։ Ամենևին էլ կարիք չկար նրա դեմքը տեսնել՝ արժանիքները գնահատելու համար։ Նրա կեցվածքը, ինչպես նաև դանդաղ և նրբագեղ քայլվածքր մատնում էին մի կին, որը գիտակցում էր իր գեղեցկությունը և իր իշխանությունը տղամարդկանց վրա։ Առանց իրեն հաշիվ տալու, որ ինքը նորեկին վերագրում էր իր կեցվածքն ու վարքագիծը, Լեյլային թվաց, որ նրա ժամանումը թաքնված սպառնալիք էր պարունակում իր դիրքի համար։
Բույուկ խանումը սառը դեմքով էր նայում իրեն մոտեցող որդուն, որին հետևում էին Մարոն ու Թովմասը։ Ինչպե՞ս էր համարձակվել Ռըզան կին բերել տուն առանց նախապես խորհրդակցելու իր հետ։ Նա խաթարել էր իր ուրախությունը, և Բույուկ խանումն իսկույն մոռացավ նախապատրաստած ողջույնի խոսքերը։ Ռըզան համբուրեց մոր ձեռքն ու այն տարավ իր ճակատին.
- Ես երջանիկ եմ ձեզ տեսնելու, թանկագին մայր։
— Ես քեզ հետ ուզում եմ խոսել– պատասխանեց նա չոր տոնով։
Ռըզան սպասում էր այդ կեցվածքին և ամենևին չկորցրեց ինքնավստահությունը։ Նա ողջունեց Էմինեին՝ իր ծեր դայակին, այնպես, ինչպես ողջունել էր Բույուկ խանումին։ Դայակը նույնքան երջանիկ էր, որքան երջանիկ է լինում մայրը իր որդուն տեսնելիս։
- Ես հպարտանում եմ քեզնով, Ռըզա բեյ։
Ռըզան համբուրեց իր կանանց՝ սկսելով Սաֆիյեից և վերջացնելով Լեյլայով։ Հետո նրա երեխաները եկան հերթով ողջունելու իրենց հորը, համբուրելով նախ նրա ձեռքը, ապա այն տանելով դեպի իրենց ճակատը։ Սկզբում մոտեցան տղաները՝ Ալթանը, Քենանը և Արիֆը, որոնք համապատասխանաբար տասներեք, յոթ և չորս տարեկան էին։ Հետո աղջիկները՝ Շահանեն, տասնվեց տարեկան, Էմելը՝ յոթ տարեկան և վերջապես փոքրիկ Զեհրան։ Հայրը երջանիկ էր նրանց տեսնելով և յուրաքանչյուրին ջերմ խոսքեր էր ասում։
Թովմասը հուզված դիտում էր այդ տեսարանը։ Նա նախանձում էր այդ երեխաներին։ Նա մտածում էր իր հոր մասին և հիշում էր իր ուրախությունը, երբ նա երեկոյան տուն էր վերադառնում։ Նա ոչ մի դեպքում չէր ուզում լաց լինել, ոչ էլ ցույց տալ իր վիշտը։ Նա ձեռքը տարավ գրպանը և ափի մեջ սեղմեց Վարդան Պալյանի անունը պարփակող տուփը։ Նա զարմանքով նայեց փայտե սավառնակին, որ ձեռքին էր պահել իր տարիքի մի տղա։ Թովմասը նույնիսկ մոռացել էր, որ այդպիսի բառ կար՝ «խաղալ»: Երեխան Թովմասին նայեց, իսկ հետո խաղալիքը թաքցրեց։
Շփոթվելով իր կողմն ուղղված հետաքրքրասիրություն, անտարբերություն ու թշնամանք արտահայտող հայացքներից՝ Մարոն համբերատար սպասում էր հանդիպման երկար ու ձիգ արարողության ավարտին։ Այդ կանանց և երեխաների ներկայությունն ինչ-որ չափով հանգստացնում էր նրան, քանի որ երբեմն նա կասկածում էր Ռըզա բեյի խոսքերի վրա և վախենում էր, որ նա իրեն կտաներ որևէ մեկուսի վայր և այնտեղ իրեն կփակեր, կամ էլ՝ որ նա կարող էր միտքը փոխել և իրեն թողնել ճանապարհին։ Սակայն ամեն ինչ համապատասխանում էր իր փրկչի խոսքերին՝ կալվածքը, մայրը, երեք կանայք, երեխաները։ Հետևաբար Մարոն կարող էր հույս ունենալ, որ շուտով ինքը կհայտնվեր դեպի մայրաքաղաք ուղևորվող գնացքում։ Այստեղ, այս տանը, ուր ամեն ինչ կառավարվում էր մեկընդմիշտ հաստատված կանոններով, իրական ընտանիքի ծոցում ինքը կարող էր չվախենալ կամայականություններից։ Թովմասն ու ինքը կարող էին ուժ հավաքել դեպի Կոստանդնուպոլիս կատարվելիք երկար և հարմարություններից զուրկ ճանապարհորդությունից առաջ։
Ռըզա բեյը Մարոյին մոտեցրեց իր ընտանիքին.
— Ահա և մեր հյուրը՝ Մարոն և իր որդին՝ Թովմասը,- ասաց նա իր ընտանիքի անդամներին, նրան ներկայացնելով։
Մարոն խոնարհվեց Ռըզայի մոր առջև.
- Երախտապարտ եմ, որ դուք ընդունում եք մեզ ձեր տանը, Բույուկ խանում։
Ծեր կինը պատասխանեց գլխի զուսպ շարժումով։ Չնայած նորեկի մաքուր թուրքերենին, նրա անունը մատնում էր նրա հայկական ծագումը։ Լեյլան օտարին էր նայում ատելությամբ և արհամարհանքով լի հայացքով։ Մակբուլեն պարզապես աչքերը ճպճպացրեց գլուխը խոնարհելուց առաջ։ Որքան իր ամուսնուն հաճոյանալու, նույնքան իր սկեսրոջ առջև ինքնահաստատվելու և Լեյլային իր տեղը ցույց տալու համար, առաջին կինը ջերմորեն ասաց.
- Թող քո գալուստը մեզ մոտ բարի լինի։
Ռըզա բեյն այդ խոսքերի մեջ տեսավ իրենց կապող անկեղծ բարեկամության վկայությունը և վկայությունն այն փոխըմբռնման, որը կերտվել էր քսան տարվա ամուսնական կյանքի ընթացքում։ Գլխի շարժումով նա իր երախտագիտությունն արտահայտեց և շրջվեց ծառայողների կողմը։ Իրենց նվիրվածությունը վերստին վկայելու համար նրանք իրենց տիրոջը ողջունեցին աջ ձեռքի ափը դեպի սիրտը, հետո դեպի շրթունքներն ու ճակատը տանելով։ Ռըզան ուրախ տոնով ասաց մորը.
- Թող գառներ մորթեն և օղի բաժանեն, որպեսզի մարդիկ կարողանան տոնախմբություն կազմակերպել այս գիշեր։
Էմինեին դիմելով և Մարոյին ցույց տալով՝ նա ավելացրեց.
- Հետևիր, որ մեր հյուրը լավ տեղավորվի։ Նրան սենյակ հատկացրու երկրորդ հարկում։ Այն սենյակում, որը կենտրոնում է դեպի այգին դուրս եկող պատշգամբով։
Այդ խոսքերը լսելով՝ Բույուկ խանումը քարացավ, իսկ Լեյլան շիկնեց։ Երկրորդ հարկը հարեմի հարկն էր, ուր օտարներն իրավունք չունեին մուտք գործելու։ Ռըզա բեյը ընտանիքի գլուխն էր, և Բույուկ խանումը չէր կարող ընդդիմանալ բոլորի ներկայությամբ, սակայն Ռըզան կիմանար, թե ինչ էր ինքը մտածում այդ ամենի մասին։
- Նկարահանե՞մ,– հարցրեց Նաիմ Սարֆատին։
Բույուկ խանումը չարձագանքեց։ Ռըզա բեյը պատասխանեց նրա փոխարեն.
- Իհարկե։
Նա Մարոյին ու Թովմասին կանգնեցրեց իր ընտանիքի կենտրոնում։ Բույուկ խանումը մտադիր չէր այդ լուսանկարը պահպանել իր ալբոմներից որևէ մեկում։ Երբ լուսանկարվելու արարողությունը ավարտվեց, Ռըզա բեյը ձեռքը մեկնեց Բույուկ խանումին, և նրանք տուն մտան։ Մնացածները հետևեցին նրանց։

Մաս 48


Մայր մտնող արևի ճառագայթները ներս էին թափանցում գունավոր ապակիներով և կապույտ ու մանուշակագույն լաքաներ էին գցում լուսանկարներով զարդարված պատերի վրա։ Բույուկ խանումը նստեց իր կանաչ բազկաթոռին, որի կողքին դրված էր թևերը պարզած աղավնի պատկերող մի գրակալ, որի վրա արծաթյա գամերով հաստ գիրք կար։ Մնացած ալբոմները շարված էին սեղաններին։ Իր ննջարանին հարող այս փոքրիկ հյուրասենյակում Բույուկ խանումը ժամեր էր անցկացնում։ Իր սիրելի լուսանկարների շնորհիվ նա հաղորդակցվում էր ինչպես մահացած, այնպես էլ ողջ եղբայրների ու քույրերի, իր հինգ երեխաների և թոռների հետ՝ նրանց բոլոր տարիքներում։ Մետաղյա դագերոտիպների և ստվարաթղթի վրա տպված լուսանկարների շնորհիվ նա վերապրում էր իր ընտանիքի պատմությունը։
Մութաքաներով ծանրաբեռնված թախտն անտեսելով, Ռըզա բեյը կանգնած մնաց մոր առջև։ Վերջինս նախ հարցուփորձ արեց ճանապարհորդության մասին և ամփոփեց նկարագրելով, թե ինչ էի տեղի ունեցել Այնթապում նրա բացակայության ընթացքում։
- Այս երեկո ես քո անունից մի քանի աչքի ընկնող քաղաքացիների եմ հրավիրել, որոնք ցանկանում են քեզ շնորհավորել։
- Շատ ճիշտ եք արել։
Այս շեղումից հետո Բույուկ խանումը զգուշորեն զրույցը տարավ այն ուղղությամբ, որն իրեն հուզում էր։
- Դու դարձյալ նվերնե՞ր ես բերել քո կանանց համար, որպեսզի խրախուսես նրանց արատները։
Ռըզա բեյը ժպտաց և ոչինչ չպատասխանեց։ Մայրը պատասխանեց նրա փոխարեն.
- Գիրք՝ երազկոտ Սաֆիյեի համար, մի քանի հազվագյուտ ուտեստներ Մակբուլեի որկրամոլությունը քաջալերելու համար, զարդ կոկետուհի Լեյլայի համար։ Այդպես չէ՞։
Ռըզան փռթկաց.
— Եվ ալբոմ քեզ համար,– ասաց նա հանելով պայուսակից կաշվե կազմով մի ալբոմ, որի վրա ոսկե տառերով գրված էր Բույուկ խանումի անունը։
Ռըզա բեյն այն պատվիրել էր այնթապցի մի արհեստավորի՝ իր մեկնելու օրը։ Մոր կնճռոտ դեմքը ծաղկեց։ Նա դողացող մատով թերթեց սև էջերը և երազեց այն պահի մասին, երբ ինքն այնտեղ կզետեղեր լուսանկարները։
- Շնորհակալություն,– ասաց նա իր մոտ ձգելով Ռըզային՝ նրա ճակատը համբուրելու համար։– Դու միշտ կռահում ես, թե ինչով կարող ես ինձ հաճոյանալ։
Նա քիչ էր մնում ասեր, որ իր երեխաների մեջ Ռըզան միշտ ամենասիրվածն է եղել, սակայն իրեն զսպեց։ Նա ալբոմը դրեց ծնկներին և, դրանով հիանալով, ասաց.
- Այս մեկը նվիրված կլինի բացառապես Ռըզա բեյ գավառապետի կարիերային։
Ռըզան գիտեր, որ չէր զինաթափել մորը, որը, իսկապես, մի կողմ քշեց դեմքից հիացած արտահայտությունը:
- Ինչպես ես նկատեցի, դու քեզ համար էլ նվեր ես բերել։
Ռըզան զարմացած ձևացավ.
— Ի՞նչ եք ուզում ասել։
— Սիրուհի... Այն էլ որդու հետ։
Ձեռքերը թափահարելով՝ Ռըզան ընդդիմացավ.
- Դա այն չէ, ինչ մտածում եք, սիրելի մայրիկ։
- Դու չես տեսնում, թե ինչպես ես վարվում նրա հետ։ Քո կանայք նույնպես ամեն ինչ հասկացան։ Դու սիրահարված ես, Ռըզա։
Նրա ճակատը կնճռոտվեց։ Ուրեմն իր տարվածությունը Մարոյով այդքան նկատելի՞ էր։ Սակայն աստվածությունից մինչև սեր երկար ճանապարհ կար։
— Ի՞նչ է կատարվում իրականում,— նորից հարցրեց Բույուկ խանումը, կարծես խոսեր անկարևոր մի հարցի մասին։
Սակայն նա շատ լավ հասկացել էր, որ Մարոն թուրք չէր, և Ռըզան դա գիտեր։ Նա միացավ մոր խաղին։
— Հայուհի, որին ես փրկել եմ մահից։
Մայրը ձեռքը բարձրացրեց և բացականչեց վրդովված.
- Քրիստոնյա՜, քրիստոնյա՜։ Դու չմտածված քայլ ես արել, որդիս։ Դու՝ գավառապե՛տդ։ Նա պե՛տք է այստեղից հեռանա։
Ռըզան ձգվեց և պատասխանեց առարկությունները բացառող ձայնով.
- Երբ ժամանակը կգա, ոչ շուտ։
Բույուկ խանումը հառաչեց։ Երբ իր որդին խոսում էր այդ տոնով, ապա անիմաստ էր լինում հակադրվել նրա պահանջներին։ Ցանկանալով խնայել մոր զգացմունքները, նա բացատրեց.
- Նա և նրա որդին շատ են տառապել տեղահանման ընթացքում։ Նրանք Սվասից ոտքով են եկել։ Ողորմածությունը...
— Ողորմածությու՜նը,– բացականչեց մայրը հեգնանքով։— Ինձ հիմարի տեղ մի դիր։ Ես աչքեր ունեմ տեսնելու համար։ Այդ կինը, չնայած իր կրած զրկանքներին, շատ գեղեցիկ է։ Նրա գեղեցկությունն է, որ գայթակղել է քեզ։
Ռըզան, անվերծանելի դեմքի արտահայտությամբ, անհողդողդ էր։ Ապագայի նկատմամբ տագնապ չսերմանելու նպատակով նա գերադասում էր լռել այն երազի մասին, ուր հայուհին նրան, փրկում էր մահից։ Նա նորից հագավ ընտանիքի գլխավորի դիմակը, որի հեղինակությունը չէր կարող վիճարկվել։
- Իմ վարքագծի դրդապատճառները միայն ինձ են վերաբերում։
- Ինչպես կուզես... Սակայն նա թող ապրի ծառաների հետ և ոչ թե նույն հարկում իմ և քո կանանց կողքին։
— Նա բարձր ծագում ունեցող կին է, և նա իր սենյակը կունենա հարեմում։
Բույուկ խանումը ասաց մռայլ տեսքով.
- Հույս չունենաս, որ ես թեկուզ մեկ խոսք կփոխանակեմ նրա հետ։
Ռըզան անհաշտ տեսք ընդունեց.
- Ես պահանջում եմ, որ նրան վերաբերվեն որպես ընտանիքի անդամի և որ նրա որդուն վերաբերվեն այնպես, ինչպես իմ երեխաներին։ Դուք կհետևեք դրան...
Մայրն այլ ընտրություն չուներ, քան ենթարկվել Ռըզայի կամքին։ Նա իր համաձայնությունը հայտնեց մեկ նախադասությամբ, որը նրան փրկում հր նվաստացումից.
— Այս շոգն ինձ հյուծում է։ Իսկ այժմ գնա, որ ես մի քիչ հանգստանամ։

Մաս 49


Առաստաղից կախված թափանցիկ մոծակացանցը շրջապատում էր սպիտակ պատերով մեծ սենյակի անկյունում դրված մահճակալը։ Լաքապատ կոր սնդուկը և սադափով դրվագազարդված սեղանը լրացնում էին կահավորանքը։
— Դու կտեսնես՝ այս սենյակը շատ հարմարավետ է,— ասաց Էմինեն մի կողմ քաշվելով և ներս թողնելով Մարոյին ու իր որդուն։
Լույսը սենյակ էր թափանցում փայտե ճաղերով պատված լուսամուտից և հատկապես դռնից, որը դուրս էր գալիս երկաթյա կռած բազրիքով պատշգամբը։ Էմինեն սեղանին դրեց Մարոյի՝ կարպետից կարված պայուսակը։ Նա քայլում էր ոտքերը քարշ տալով, և նրա հողաթափերը քստքստում էին գորգի վրա։ Ցածր հասակը ընդգծում էր նրա գիրությունը, դեմքը կլոր էր և այնքան ճարպոտ, որ ձգված մաշկի վրա ոչ մի կնճիռ չկար։ Սրտաձև ուրվագծով շրթունքներն անընդհատ ժպտում էին, աչքերը կայծկլտում, և նրան նայողը կռահում էր նրա անխաթար կենսասիրությունը։ Նա վաթսուներեք տարեկան էր՝ չորս տարով փոքր Բույուկ խանումից։ Նա այս ընտանիքն էր մուտք գործել 1870 թ. որպես ճորտ՝ նորածին երեխային՝ Ռըզային խնամելու համար։ Չնայած շարունակում էր ճորտ մնալ, նա դարձել էր ընտանիքի անդամ, և Ռըզան իր մոր պես սիրում էր այդ կնոջը, որը նրան դաստիարակել էր, և որից նա ժառանգել էր իր սնահավատությունը և առատաձեռնությունը, որը գերազանցում էր հավատացյալին արված կիսվելու պատվիրանը։
Սենյակը հաղորդակցվում էր մեկ այլ սենյակի՝ մի փոքր հյուրասենյակի հետ, որը կահավորված էր բազմոցով, կանաչ թավշից բազկաթոռով, երկու ցածր դրվագանախշ սեղաններով և աղոթքի գորգով։
— Քո որդին այստեղ կքնի,– ասաց էմինեն։– Ես մոծակացանց ամրացնել կտամ։ Գիշերը միջատները շատ արնախում են դառնում։
Թովմասը քաշեց մոր ձեռքը և նվաց.
— Ես ծարա՜վ եմ, մայրիկ։ Ես քաղցա՜ծ եմ։
Մարոն շշնջաց.
- Հիշիր, հիմա ռամադանն է, այս տան բնակիչները ծոմ են պահում։ Մենք պետք է մեզ իրենց պես պահենք։ Համբերություն, սիրելիս, օրն ավարտվում է։
— Նա քաղցած է, այդպես չէ՞,– հարցրեց Էմինեն, որը մոտեցավ և ձեռքը դրեց Թովմասի ուսին։
Կառքից իջնող երեխային տեսնելուն պես նա ապշել էր նրա հյուծված դեմքից, թևերի և ոտքերի բարակությունից և հայացքի լրջությունից, որը կսազեր մեծ մարդուն։ Այդ ժամանակ նա զսպել էր երեխային մոտենալու և նրան իր գիրկն առնելու մղումը։ Թովմասի լացակումած ձայնը վերակենդանացրեց Էմինեի հուզմունքը և, սենյակի առանձնության մեջ, նա ազատ ընթացք տվեց իր բնական մղումին, երեխային իրեն սեղմեց և շոյեց նրա դեմքը։ Թովմասը թույլ տվեց, որ իրեն փաղաքշեին, քանի որ ծեր կինը բարի տեսք ուներ և նրա շարժումները նույնքան մեղմ էին, որքան ձայնը։
— Դու հայերեն հասկանո՞ւմ ես,– հարցրեց Մարոն դայակին։
— Մի քանի բառ։ Այստեղ քո ազգակից աղախիններ կան։ Իսկ մեր մատակարարներից շատերը նույնպես հայեր են։ Դու ի՞նչ ասացիր որդուդ։
- Որ մենք պետք է ծոմ պահենք մինչև գիշեր։
— Դա երեխաներին չի վերաբերում,– բացականչեց Էմինեն, վրդովված տեսքով ձեռքերը վեր բարձրացնելով։– Խեղճ փոքրիկ։ Մենք պետք է ճաշ տանք Ռըզա բեյի երեխաներին և քո որդին կուտի նրանց հետ։
Թովմասն ընդհանուր առմամբ հասկացավ, թե ինչ էր ասում դայակը, և նա մորը ժխտական նշաններ արեց։ Մարոն ասաց Էմինեին.
- Կարծում եմ, որ Թովմասը կաշկանդվում է։ Մենք չէի՞նք կարող նրան ուղեկցել խոհանոց։
— Նրան այստեղ կկերակրենք։
Նա միջանցք դուրս եկավ և ծափ տվեց։ Երիտասարդ աղախինը, որ սպասում էր սանդուղքի գլխին, շտապ մոտեցավ։ Նա հազիվ տասներեք տարեկան լիներ և շատ լարված էր։
- Խմելու բան բեր։ Ջուր և օշարակ։ Եվ խնդրիր, որ երեխայի ճաշը վերև բերեն։ Հասկացա՞ր։
— Այո, խանում,– պատասխանեց աղջնակը խոնարհվելով։
Էմինեն բացատրեց Մարոյին.
- Նա նոր է եկել այստեղ։ Ձեզ պես հայ է։
Նա դուռը փակեց և ավելացրեց.
- Երբ քեզ որևէ բան է պետք, դու ընդամենը պետք է կանչես այնպես, ինչպես ես կանչեցի։ Միջանցքում միշտ աղախին կա կանգնած։
Երկու կանայք դուրս եկան պատշգամբ Թովմասի մոտ։ Պարտեզի մեծ ուղղանկյունին իր ծայրամասերում վայրի անտառի կերպարանք էր ստանում։ Ֆիկուսը, մորուտը, դափնեվարդը խիտ ենթանտառ էին կազմում, որտեղից դուրս էին ցցվում նիվենիների ու արմավենիների բները, որոնց բազմաթիվ տերևներ դեղնել էին նախորդ ձմռան ցրտահարությունից։ Պարտեզի մյուս ծայրում փայլփլում էր կլոր ջրավազանը, որը գտնվում էր մագլցող վարդերով կիսով չափ ծածկված տաղավարի կողքին։ Խճածածկ մի ծառուղի, որը երիզում էր բացատներն ու սիզամարգերը, կիսում էր պարտեզը։ Երկու երեխա խաղում էին պարտեզում։ Տղան թռցնում էր իր սավառնակը դեպի իր քույրը, որը վազում էր սարքի հետևից։ Նկատելով Թովմասի հետաքրքրությունը՝ Էմինեն կռացավ նրա վրա.
- Տղայի անունն է Քենան, աղջկանը՝ Էմել։ Վստահ եմ, որ նրանք հաճույքով կխաղային քեզ հետ։
Թովմասը սառեց։ Կարծելով, որ երեխան չի հասկացել, Էմինեն կրկնեց նախադասությունը՝ բառերը հատ-հատ արտաբերելով։ Երեխան չարձագանքեց։ Այդ երեխաները թուրքեր էին, ինչպես և ոստիկանները, որոնք ձերբակալել էին իր հորը, իրենց քշել էին Սվասից, ստիպել էին օրն ի բուն քայլել այնքան, որ Արմենը, Արաքսին և Ազնիվ խանումը մահացել էին։ Տեսնելով հասակակից այդ երեխաներին՝ Թովմասը մտածում էր իր կորցրած ընկերների և հատկապես այն փոքր տղայի մասին, որին զինվորները սպանել էին վանքի բակում։ Ինչպե՞ս կարող էր ինքը խաղալ։ Հատկապես այս երեխաների հետ։ Թովմասը պատրաստ էր քաղաքավարի լինել, բայց ոչ ավելին։
Մարոն դայակին նշան արեց, որ չպնդեր։ Վերջինս նրան հարցրեց հուզված ձայնով.
- Դու դաժան ճակատագրի ես արժանացել, այդպես չէ՞։
- Ես գերադասում եմ դրա մասին չխոսել։
- Իրավացի ես։ Պետք է մոռանալ։ Հիմա, որ դու այստեղ ես, քո դժբախտությանները ավարտվել են։ Կտեսնես, Ռըզայի տունը խաղաղության և երջանկության հանգրվան է։
Պարտեզի արևմտյան պատի վրայով Մարոն հորիզոնին էր նայում։ Արևը հենց նոր թաքնվել էր Ամանոսի լեռնաշղթայի հետևում։ Այնտեղ Միջերկրական ծովն էր։ Ալեքսանդրետ նավահանգիստն էր այնտեղ, իսկ Կոստանղնուպոլիսը մի քանի օրվա նավարկության հեռավորության վրա էր։ Գլուխն աջ կողմր դարձնելով՝ Մարոն տեսնում էր այլ, ավելի տպավորիչ լեռներ՝ Անատոլիան, որտեղից իրենք եկել էին։ Ուղիղ հյուսիսում Սվասն էր։ Մյուս կողմում մզկիթն ու մինարեթը փակում էին տեսադաշտը։ Մարոն իրեն բանտարկված զգաց պատերի ու լեռների քարերի մեջ։ Նա մուտք էր գործել մի աշխարհ, ուր իր ճակատագիրը կախված էր գեթ մեկ տղամարդուց։
- Ի՞նչ մարդ է Ռըզա բեյը։
— Նա արդար է և ջերմ։ Նույնիսկ բարկանալիս բարի է մնում։ Նա երբեք չի ծեծել իր կանանցից և ոչ մեկին, ձեռք չի բարձրացրել իր երեխաների վրա։
Էմինեն ձեռքերը կրծքին սեղմեց և նմանվեց իր սիրելի որդով անսահմանորեն հպարտացող մորը։
- Այդպիսի մարդ հաճախ չես հանդիպի։ Տեսնո՞ւմ ես, ինչ գեղեցիկ է նա, որքան խորաթափանց հայացք ունի։ Չնայած իր ուժին, նա քնքուշ է։
Նա ձայնն իջեցրեց հիացմունքով ավելացնելու համար.
— Եվ, բացի դրանից, առնական է։
— Նա իր խոսքի տե՞րն է։
Հարցը զարմացրեց դայակին, և նրա հոնքերը վեր սողացին։ Նա պատասխանեց մի քանի վայրկյան մտածելուց հետո.
- Նա անում է այն, ինչ ասում է։ Սակայն կինը չպետք է տղամարդուց խոստումներ պահանջի, դա վիրավորանք է նրա համար։ Կինը պետք է ընդամենր ենթարկվի։
Էմինեն ցածրաձայն ավելացրեց.
- Սակայն եթե նա ճարպիկ է, ապա հաճախ ստանում է իր ուզածը:
Աղախինները բերեցին Թովմասի ճաշը և դրեցին հյուրասենյակի սեղաններից մեկի վրա։ Դայակը, հեռանալուց առաջ, դիպավ Մարոյի թևին և մայրական տոնով ասաց.
— Եթե որևէ խնդիր ունենաս կամ ցանկություն, առանց վարանելու կիսվիր ինձ հետ։ Ես կարեցածս կանեմ քեզ համար։
Զարմանալով այդ բարությունից՝ Մարոն նրան իր երախտագիտությունը հայտնեց։
Մարոն Թովմասին հայտնաբերեց սեղանի մոտ ծնկաչոք, ագահորեն ուտելիս։ Նա կանխեց մորը և ասաց լիքը բերանով.
- Ես ձեռքերս լվացել եմ և աղոթել եմ։
Մարոն ժպտաց և նստեց բարձիկի վրա։ Երբ տեսավ, թե ինչ ախորժակով է ուտում Թովմասը, նրա սիրտը ջերմացավ։ Նա ուզում էր, որպեսզի իր որդին այլևս երբեք սովի զգացում չունենար։ Ինչպես նաև ծարավի և վախի զգացում։ Եվ այդ միակ նպատակը պետք է թելադրեր իր վարքագիծը։
Նա մեկը մյուսի հետևից երեք բաժակ ջուր խմեց։
— Դու ծոմ չե՞ս պահում,– հարցրեց Թովմասը։
- Երբ մենակ ենք, ոչ։ Եթե ես ձևանում եմ, ապա միայն մեզ հյուրնկալողների սովորույթները հարգելու համար։
Որդու կկոցած աչքերից նա հասկացավ, որ վերջինս հաճույք էր ստանում իրեն ծաղրելուց և նրա այդ պահվածքը Մարոյին ուրախացրեց։
- Համե՞ղ է։
- Այո՜։ Ես վերջացրեցի բանջարեղենով ապուրը։
Թովմասը, առանց մորից աչքերը հեռացնելու, անցավ սմբուկի աղցանին և աղացած մսին։
- Մենք այստեղ երկա՞ր ենք մնալու, մայրիկ։
- Չգիտեմ, սիրելիս։ Կարևորն այն է, որ անվտանգության մեջ ենք։
— Մենք պետք է մնացածների հե՞տ ուտենք։
-Մենք չենք կարող փակված մնալ այս սենյակում։ Դա անքաղաքավարություն կլիներ մեզ հյուրընկալող մարդկանց նկատմամբ։
Թովմասը ծամածռվեց.
- Ես պետք է խաղա՞մ երեխաների հետ։
- Ոչ, եթե չես ցանկանում։ Բայց դու չես կարող նրանցից խուսափել։ Նրանք բարի տեսք ունեն։
- Նրանք հայեր չեն,– փնթփնթաց Թովմասը։
Նրա աչքերը պերճախոս էին, և Մարոն հասկացավ, թե նա ինչ էր ակնարկում։ Նա շոյեց նրա այտը.
- Երեխաները պատասխանատու չեն այն ամենի համար, ինչ անում են ոստիկանները։ Դու չպետք է նրանց նկատմամբ քեն պահես։ Փորձիր չմտածել այն ամենի մասին, ինչ պատահել է մեզ հետ։
Թովմասի հայացքը սառեց.
- Ես փորձում եմ մայրիկ։ Բայց այդ ամենը երազում եմ տեսնում, ամեն գիշեր։
Մարոն ձեռքերը տարածեց, և երեխան փարվեց մոր կրծքին։ Նա դողում էր։ Մարոն քթի տակ սկսեց այն օրորոցայինը երգել, որը երգում էր նրա փոքր եղած ժամանակ։ Վարդանը ցածր նվագակցում էր ուղով և սիրահարված աչքերով իրեն էր նայում։
Последний раз редактировалось Lusine1101 28 апр 2017, 13:20, всего редактировалось 10 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#13  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 14:47

Մաս 46


Վարդերի երկու մեծ փունջ իրենց բուրմունքն էին տարածում հյուրասենյակում, ուր Սաֆիյեն սպասում էր ամուսնուն։ Նա մազերը ներկել էր հինայով և շրթներկ էր քսել։ Նրա փղոսկրի գույնի մաշկը դրանից լուսավորվել էր։ Նրա դեմքը կլոր էր, և կանոնավոր դիմագծեր ուներ, աչքերը դարչնագույն էին, մի խոսքով՝ գեղեցիկ, հանդարտ և մտածկոտ դեմք։ Սաֆիյեին վերագրվող հանդարտությունն ընդամենը պատրանք էր։ Նա ներքուստ միշտ տենդագին վիճակում էր, որի պատճառն ինքը չգիտեր։ Տարիների ընթացքում նա սովորել էր վերահսկել իրեն, սակայն չէր կարողացել ազատվել այդ վիճակից։
Բացված գիրքը ծնկներին, նա նայում էր պատին կախված մետաքսյա գորգին ու երազում էր։ Դա անուրջ էր, իրար հետ չկապակցված պատկերների շարք։ Նրան թվում էր, որ իր միտքը թեթև էր, ինչպես շղարշը, և քամին այն տանում էր հեռուն։ Նա հայացքը կտրեց գորգի նախշերից և նայեց շրջանակների մեջ առնված վիմագիր նկարներին, որոնց վրա պատկերված էին Կոստանդնուպոլսի, Բաղդադի, Մեդինայի, Կահիրեի և եվրոպական որոշ քաղաքների տեսարաններ։ Նա հոգոց հանեց անորոշ մի թախծից։
Սաֆիյեն ծնվել էր Ուռհայում, որն Այնթապից մոտ հարյուր հիսուն կիլոմետր արևելք էր ընկած, և երբեք չէր հեռացել հայրական տնից մինչև Ռըզա բեյի տանը փակվելը։ Նա տեսել էր միայն շրջանի մռայլ լեռներն ու քարքարոտ դաշտավայրը, սակայն նրա հոգում ապրում էր աշխարհը տեսնելու տենչը։ Իրեն թվում էր, որ աշխարհը մոտ էր, լեռներից այն կողմ։ Նրա աշխույժ երևակայությունը երբեք բավարար սնունդ չէր ստանում, և Սաֆիյեն լուռ տխրում էր այն ամենի համար, ինչ ինքը երբեք չէր տեսնելու։ Նրա կրթությունը սահմանափակվել էր այն ամենով, ինչ անհրաժեշտ էր բարեկեցիկ տղամարդու պարապ կինը լինելու համար, երաժշտություն, երգեցողություն, ձեռագործ, զրուցելու արվեստ և վարվեցողություն։ Ընթերցանությո՞ւն։ Գրագիտությո՞ւն։ Ի՞նչ օգուտ դա կարող էր տալ կնոջը։
Նա կարդալ էր սովորել միայն ամուսնանալուց հետո Ռըզա բեյի օգնությամբ և խրախուսանքով։ Եվ Սաֆիյեն շատ շնորհակալ էր նրան այդ բանի համար։ Վերջապես ինքը կարող էր գիրք կարդալ։ Եվ նա կարդացել էր ամուսնու գրադարանում եղած բոլոր արաբատառ գրքերը, քնարերգություն, միստիկ գրականություն, որը մի քիչ բարդ էր իր համար, և ճանապարհորդական նոթեր։ Մնացած գրքերը, որոնք գրված էին ֆրանսերենով, նրա համար անհասկանալի էին, և նա կարող էր միայն հիանալ դրանց նկարազարդումներով, իսկ բովանդակությունը ստիպված էր լինում գուշակել։
Օրեր և նույնիսկ շաբաթներ շարունակ նա մտովի բացակայում էր Այնթապի կալվածքից, և ոչ ոք գլխի չէր ընկնում դրա մասին։ Ուղտի, ձիու կամ փղի վրա նստած, առագաստանավով, ջոնկայով կամ ոտքով նա ուղեկցում էր «իսլամական ճանապարհորդ» Իբն Բատտուտային, որը հետազոտում էր Աֆրիկան, Արաբական թերակղզին, Պարսկաստանը, Ռուսաստանը, Ասիայի տափաստանները, Հնդկաստանն ու Չինաստանը։ Նա հիանում էր տարբեր բարքեր ունեցող ժողովուրդների նկարագրություններով, դողում էր, երբ ավազակները կամ ծովահենները սպառնում էին իր հերոսի կյանքին, ուրախանում էր սուլթանների, խաների, իշխանների և կայսրերի կողմից նրա նկատմամբ ցուցաբերված հարգանքից, հուզվում էր նրա սիրային արկածներից ֆանտաստիկ անվանումներ ունեցող քաղաքներում։ Եվ պատկերացնո՞ւմ եք, նա անցել էր Հալեպով։
Ընթերցանությունն էլ ավելի էր սրում գիտելիքների նրա ծարավը և որևէ տեղ մեկնելու ցանկությունը։ Չնայած սուր մտքին և զգայունությանը, Ռըզա բեյը երբեք չէր կասկածել իր առաջին կնոջ հոգում ապրող ճամփորդելու ցանկության մասին և նույնիսկ չէր նկատել, թե ինչ կարևոր տեղ էր գրավում անուրջը նրա կյանքում։ Նորապսակի կրքի բոցը հանդարտվելուց հետո Սաֆիյեն դարձել էր Ռըզա բեյի համար խելացի և իմաստուն խորհրդատու բարեկամ։ Ինչպես և բոլորը, Ռըզա բեյը բավարարվում էր այն պատկերով, որ Սաֆիյեն արտացոլում էր, իսկ Սաֆիյեն էլ, վախենալով հիասթափեցնել նրան, երբեք չէր համարձակվի նրան շփոթությունից դուրս բերել և բացել իր հոգին։ Ռըզան մեկնում էր իր գործերով առանց կասկածելու, թե որքան նա կուզեր իրեն ուղեկցել։ Նրա ամենանվիրական ցանկությունն էր գոնե մեկ անգամ Կոստանդնուպոլիսը կամ Բաղդադը տեսնել։
Նա ճանաչեց ամուսնու հատուկ թակոցը և արագ ոտքի կանգնեց։ Բացված գիրքն ընկավ գորգին։
- Մտիր։
Ռըզան վուշից կարված լայն արաբական զգեստ էր հագել։ Սաֆիյեն նրան ընդառաջ գնաց, սակայն դանդաղ էր քայլում նրանով ուզածի չափ հիանալու համար։ Ռըզան նրան ջերմ համբուրեց։
— Բարեկամս,– շշնջաց Սաֆիյեն։– ժամանակն այնքան դանդաղ էր անցնում առանց քեզ։
Ռըզան կնոջ ձեռքերը վերցրեց իր ափերի մեջ.
— Աղունիկս, քո քնքուշ գեղգեղոցը ես շատ եմ կարոտում։ Քանի, քանի անգամ եմ մտքումս կենդանացրել քո ձայնը բանաստեղծություններ արտասանելիս...
Սաֆիյեն շրթունքները հպեց Ռըզայի մատներին, հետո փաղաքշեց նրա դեմքը, դիպավ կոպերին։ Նա անհանգստացած էր.
— Ինձ թվում է, դու հոգնած ես կամ լարված։ Ինչ-որ բա՞ն է ծանրացել սրտիդ, բարեկամս։
— Ոչ, ընդամենը հոգնել եմ ճանապարհից։
Սաֆիյեն նրան ձգեց դեպի բազմոցը.
— Ես քեզ խմելու բան չեմ կարող առաջարկել, բայց գոնե նստիր և ոտքերդ ձգիր։
Սաֆիյեն ծնկի իջավ նրա առաջ, հանեց նրա ոտնամանները և մերսեց ոտքերը։
- Ասա ինձ, Ռըզա, ի՞նչ ես տեսել ճանապարհորդության ընթացքում։
Ռըզան ծիծաղեց.
- Քարեր, քարերից բացի ոչինչ չկար տեսնելու։ Դեղնած բուսականությամբ տափաստաններ, ցամաքած գետեր։ Իսկ դու ի՞նչ էիր պատկերացնում։
- Բայց չէ՞ որ այնտեղ քաղաքներ էլ կան։
- Դրանք նման են Ուռհային ու Այնթապին։
Սաֆիյեն չէր ուզում հավատալ։ Ըստ երևույթին Ռըզան կորցրել էր հիանալու ունակությունը։ Ինքը կզգար տարբերությունը, բնապատկերի ու մարդկանց ամենաաննշան տարբերությունը։
— Իսկ դու, քաղցրիկս, ի՞նչ ես կարդացել իմ բացակայությամբ։
Կինը կարմրեց և աչքերը հակելով պատասխանեց.
- Ֆիզուլի... «Լեյլա և Մեջնուն»:
- Նորի՜ց,— բացականչեց Ռըզան ծիծաղելով։
Սաֆիյեի արտևանունքները թրթռացին.
- Ինձ թվամ է, որ նրանք մեզ են նման։ Բոլոր սիրահարներն արյունակիցներ են։
- Դու իրավացի ես,– ասաց Ռըզան՝ գրկելով կնոջը։
Ռըզան նրան մի գիրք մեկնեց, որը Սաֆիյեն ընդունեց զարմացած ձևանալով, սակայն անկեղծ երջանկությամբ։ Մատը տարավ տիտղոսաթերթի ոսկեզօծ տառերի վրայով.
— «Գեղեցկություն և սեր» Ղալիբ Դեդե։
Գիրքը կրծքին սեղմելով՝ նա բռնեց Ռըզայի ձեռքը և շնորհակալություն հայտնեց։ Հանկարծ նրա ձայնը տխրեց.
- Իսկ մենք ժամանակ կունենա՞նք միասին կարդալու։
- Իհարկե,— պատասխանեց Ռըզան։
- Դու արդեն շատ հոգս ունեիր։ Իսկ հիմա, երբ դարձել ես գավառապետ... Եվ բացի դրանից, քո նոր կինը կպահանջի, որ իրենով զբաղվես։
Սաֆիյեն դա ասաց առանց դառնության և խանդի։ Նա վախենում էր միայն, որ ինքն ավելի քիչ հնարավորություն կունենար առանձնանալ ամուսնու հետ։ Առանձնանալու այդ պահերը միակն էին, երբ իրականությունն ու անուրջը միանում էին։
- Ինչպե՞ս կարող եմ ինձ զրկել մեր զրույցներից, իմ քաղցր Սաֆիյե։ Դու սխալվում ես։ Մարոն իմ նոր կինը չէ։ Ավելի շուտ բարեկամ է։ Գոնե ես կուզենայի, որ նա բարեկամ դառնար...
Սաֆիյեի դեմքը մռայլվեց։ Սիրուհի դեռ կարելի էր հասկանալ, բայց բարեկա՜մ։ Այս խոսքերից հետո ինքն իրեն վտանգված զգաց։ Ռըզան շոյեց նրա այտը.
- Մարդ կարող է բազմաթիվ բարեկամներ ունենալ, ինչպես կարելի է բազմաթիվ կանայք ունենալ։ Յուրաքանչյուրն ինչ-որ առանձնահատկություն ունի։ Յուրաքանչյուր հարաբերություն ուրույն է։ Ո՞վ կարող է ինձ պարգեել այն անդորրը, որ ես զգում եմ քեզ հետ։ Ո՞ր կնոջ հոգին կարող է հաղորդակցվել իմ հոգու հետ, ինչպես քոնը։ Արդյոք կարո՞ղ է այլ ձայն, քոնից բացի, ի՜մ Սաֆիյե, տանել ինձ անուրջների աշխարհը։ Քո տեղը փորագրված է իմ սրտում և ոչ ոք չի կարող քեզ վտարել այնտեղից։
Այս խոսքերը փարատեցին Սաֆիյեի վախը։ Եվ նա երկար ժամանակ ընկղմվեց Ռըզայի մեղրագույն աչքերի հայեցության մեջ։ Նրան թվում էր, որ ինքը հալչում էր և որ իր մարմինն ինքնաբերաբար բացվում էր։ Եթե Ռըզան առներ իրեն այդ պահին, ապա միգուցե այս անգամ նրան կհաջողվեր արթնացնել այս մարմնի կիրքը, որն իրեն անձնատուր էր եղել ավելի շուտ պարտքի զգացումից, քան տենչից։ Սակայն տղամարդը տեղից չշարժվեց, և Սաֆիյեի զգացմունքները վերագտան իրենց սովորական հանդարտությունը։ Այդ պահն անցնելուց հետո նա թեթևություն զգաց։ Ինքնամոռացության այդ պահը, որի մասին կանայք խոսում էին բաղնիքում, նրան շատ էր վախեցնում, քանի որ ներքին համոզում ուներ, որ ինքն այնտեղից ամբողջական չէր վերադառնա։
Սաֆիյեն ժպտաց.
- Ինչպիսի՞ն է նա... այդ հայուհին։
Նա իրեն մեղավոր զգաց այդ հարցի համար.
- Ես չէի ուզենա ներխուժել քո գաղտնիքների մեջ։
- Հակառակը, ես ուզում եմ քեզ հետ նրա մասին խոսել։ Սակայն ես գրեթե նրան չգիտեմ։ Նա կրթված կին է, ուսում է ստացել և ճանապարհորդել է։ Բացի հայերենից ու թուրքերենից, նա խոսում է նաև ֆրանսերեն։ Ասում է, որ դաշնամուր է նվագում։
Սաֆիյեի աչքերը փայլատակեցին։ Նա հետաքրքրված հարցրեց.
— Բնավորությունն ինչպիսի՞ն է։
- Վճռական և ուժեղ, նա գիտի, թե ինչ է ուզում։
- Մե՞ղմ է, բարյացակա՞մ։
- Ինձ թվում է, այո,– ասաց Ռըզան ոտքի կանգնելով Սաֆիյեին համբուրելու համար։– Ներիր ինձ, հոգիս, ես պետք է այցելեմ մնացած կանանց, իսկ հետո պետք է նախապատրաստվեմ հյուրերի ընդունելությանը։
Սաֆիյեն բռնեց նրա թևքից։ Նրա հայացքը աղերսող էր։ Ռըզան այնքան լավ էր ճանաչում կնոջը, որ իսկույն հասկացավ, թե ինչ էր նա սպասում։
- Մարոն իրեն օտար կզգա և կձանձրանա սկզբնական շրջանում։ Դու այնքան բարի կլինե՞ս, որ նրանով զբաղվես։
Սաֆիյեի դեմքը փայլեց.
- Քո ցանկությունն օրենք է ինձ համար, Ռըզա, իմ բարեկամ։
Առաջին կնոջից բաժանվելուց հետո Ռըզան գնաց դեպի Մակբուլեի սենյակը։ Մակբուլեն նստած էր լուսամատի մոտ դրված բազկաթոռին և, օգտվելով արևի վերջին ճառագայթներից, ձեռագործ էր անում։ Ասեղը թույլ չէր տալիս, որպեսզի նա աներ իր համար շատ սովորական շարժումը՝ բերանն ուտելիք տանել։ Ծոմ էր։ Ամբողջ օրը սոված մնալը դժվար չէր, սակայն դժվար էր ժամեր շարունակ մնալ առանց քաղցրավենիքի, չրեղենի և ընկույզի։
Լեյլան սխալվում էր, երբ մտածում էր, որ Մակբուլեն այլևս գրավիչ չէր տղամարդու համար։ Նրա գիրուկ մարմինը չէր խամրեցնում նրա գեղեցկությունը, հակառակը, ընդգծում էր նրա կանացիությունը։ Կաթնագույն մաշկը տարօրինակ պայծառություն ուներ, որը կարծես մարմնի խորքից էր գալիս։ Այն շատ հարթ էր, հոնքերը համարյա թե չէին երևում, իսկ մազերը շատ բարակ էին և փափուկ։
Նրա մարմինը փաղաքշելու ցանկություն էր հարուցում, իսկ դա անհրաժեշտ էր նրա հիվանդագին ամաչկոտությունը հաղթահարելու համար։ Սակայն այդ ամաչկոտությունը հաղթահարելուց հետո նա կորցնում էր զսպությունը, և սերը նրա հետ խաղի էր վերածվում, որը լի էր բեմադրություններով, ծիծաղով և երկիմաստ զրույցներով։ Նա հաճույք էր ստանում, երբ սիրային հարաբերությունները և մարմնի մասերը անվանում էին ամենագռեհիկ բառերով։ Դրանք միակ պահերն էին, երբ նա դադարում էր իր ամուսնուն դուքով դիմելուց։ Քանի դեռ տենչը չէր տիրացել նրան, նա իրեն պահում էր որպես վախկոտ և վայրի աղջիկ, որը հովանավորության կարիք ուներ։
Հենց այդպես էլ նա ընդունեց Ռըզա բեյին և դողալով փարվեց նրա կրծքին.
- Ամուր սեղմեք ինձ ձեր կրծքին, ի՜մ ամուսին, և պահեք ինձ ձեր գրկում: Ձեր ուժի հովանու տակ։
Ինչպես և միշտ, այդ անվերապահ վստահությունը հուզեց Ռըզա բեյին։ Այն պահից ի վեր, որ նրա կիրքը Մակբուլեի հանդեպ մարել էր՝ ամուսնությունից երկու տարի անց, Ռըզան նրան ընկալում էր ավելի շուտ որպես երեխա, քան կին, և նրա սերը հայրական երանգ էր ստացել։
- Ես կուզենայի շատ փոքր լինել, որպեսզի դուք ինձ ձեր գիրկն առնեիք և օրորեիք։
Դա գրեթե ծես էր դարձել նրանց հարաբերություններում։ Մի ձեռքով բռնելով նրա մեջքից, իսկ մյուսը տանելով նրա կլորիկ հետույքի տակ, նա բարձրացրեց կնոջը։ Մակբուլեն զարմացած ճիչ արձակեց և կախվեց նրա պարանոցից։ Ռըզան նրան օրորելով քայլում էր։ Նա գլուխր դրեց ամուսնու ուսին և փակեց աչքերը։ Նա իրեն լավ էր զգում Ռըզայի գրկում՝ անձնատուր լինելով նրա ուժին։ Երբ ամուսինը տենչում էր իրեն, ապա տանում էր մինչև մահճակալը, ուր կինն անշարժ էր մնում և թույլ էր տալիս, որ Ռըզան իր հագուստը հաներ։ Հակառակ դեպքում նա կնոջը իջեցնում էր բազկաթոռի մեջ։ Այս անգամ նա հենց այդպես էլ վարվեց։ Ուժի այդ ցուցադրումը Մակբուլեի հոգում ծնունդ էր տալիս ապահովության զգացման։ Նա այնքա՜ն բաներից էր վախենում և առաջին հերթին Բույուկ խանումից։
Ռըզա բեյը ճմկտեց նրա մեջքը։ Մակբուլեն գալարվեց և ծիծաղեց իր զրնգուն ծիծաղով։
— Դու ռամադանի ծոմը լա՞վ ես պահում։
- Օ՜, այո՜։
- Դժվա՞ր է,– հարցրեց Ռըզան կիսածիծաղկոտ, կիսացավակցող տոնով։
Մակբուլեն խորը հառաչեց.
— Տարեցտարի ավելի դժվար է դառնում։ Ամբողջ ցերեկը ես այն ուտեստների ցանկն եմ կազմում, որոնք ճաշակելու եմ մութն ընկնելուց հետո։ Եվ մի քսան անգամ փոխում եմ այդ ցուցակը։
Ռըզան դադարեց ծիծաղելուց։ Մակբուլեի պես որկրամոլի համար ծոմը սարսափելի փորձության էր վերածվում.
— Փորձիր միտքդ այլ բանով զբաղեցնել և մոռանալ ուտելիքի մասին։
— Չի՛ հաջողվում։ Կերակուրները շարքով անցնում են աչքիս առջևով, ինչպես միրաժն անապատում խաբում է ճանապարհորդներին։
Ռըզան թփթփացրեց նրա ձեռքին ու սիրտ տվեց.
— Այդ պատճառով դու ավելի մեծ վաստակ ունես Ալլահի աչքերում։
Մակբուլեի տեսքից երևում էր, որ դա շատ աննշան մխիթարանք էր իր համար։ Ռըզա բեյը նրան մի տուփ տվեց, որը գայթակղիչ բուրմունք էր արձակում։ Նա արագ բացեց ու հիացավ, քանի որ երբեք այդպիսի քաղցրավենիք չէր տեսել.
— Ի՞նչ է սա։
— Նուգա։
Մակբուլեն քիթը տուփին մոտեցրեց, դժվարությամբ դիմադրելով գոնե լեզվի ծայրով քաղցրավենիքը փորձելու գայթակղությանը։
- Կկարողանա՞ս համբերել մինչև գիշեր։
Մակբուլեն նայեց երկնքին, որը մուգ կապույտ էր դարձել.
— Այո,— պատասխանեց նա վստահորեն և փակեց տուփը։— Շնորհակալություն, իմ թանկագին ամուսին։ Հոգիս տակնուվրա եղավ այն մտքից, որ ես ինչ-որ նոր բան պետք է փորձեմ։
Մակբուլեն չարաճճի տեսքով Ռըզային նայեց, ինչը նրա համար հատկանշական էր սիրախաղերի ժամանակ, և ոտքերի մատներին կանգնելով նրա ականջին շշնջաց վերջին անպարկեշտ պատմությունը, որ լսել էր խոհանոցում։ Ռըզան նրանից հեռացավ բարձրաձայն ծիծաղելով։
Երբ Ռըզա բեյը մուտք գործեց Լեյլայի հյուրասենյակը, նրան շլացրեց սեղանին վառվող մոմերի լույսը։ Սենյակում տարածվում էր ծխացող խունկի բուրմունքը։ Երիտասարդ կինը թաքնվել էր սենյակի մութ անկյունում։ Նեղացած ձայնով նա հանդիմանեց ամուսնուն.
- Ինչպես միշտ, ես վերջինն եմ։
- Մոտեցիր, փոքրիկ կամակոր, արի քեզ տեսնեմ։
- Նախ նստիր, տիրակալ։
Ինքն իրեն հարցնելով, թե արդյոք այս անգամ Լեյլան ի՞նչ էր հնարել, Ռըզան նստեց ցածր թախտին։ Լեյլան մոտեցավ կատվազգու իր քայլվածքով։ Ոտքերի կոճերին ամրացված զանգակներն ու ենթադաստակներին հագած բազմաթիվ ապարանջանները զնգզնգում էին։ Նա թեթև և թափանցիկ քողեր էր հագել, որոնց տակից երևում էր մարմինը։ Սուրմայի հաստ շերտը ընդգծում էր նրա աչքերը և երկարացնում բարակ հոնքերը։ Նրա ձեռքերն ու ներբանները ներկված էին հինայով։ Նա ադամանդյա ապարոշ էր կրում, մեծ ականջօղեր և բազմաթիվ վզնոցներ։
Նրա բոբիկ սրունքները դոփում էին հախճապակյա սալերով պատված հատակին, և զարդերի չխկչխկոցը որոշակի ռիթմ էր ստեղծում։ Նա գլուխը հետ գցեց, և այդ դիրքն ընդգծեց նրա փոքր քիթը, արտահայտված այտոսկրերը և սուր կզակը։ Այդ նուրբ դեմքի վրա բերանը չափից ավելի մեծ էր թվում։ Փոքրիկ մարմինը գալարվեց, իսկ կոնքերը սկսեցին տատանվել։ Լեյլայի նրբությունր խաբուսիկ էր։ Նա պրկված մկաններ ուներ և նյարդերի կծիկ էր, նա նույնքան անհնազանդ էր, որքան համառ։
Նա սերը պայքարի էր վերածում։ Տղամարդուն գրգռելուց հետո սկսում էր նրա հետ խաղալ։ Ռըզան հետապնդում էր նրան, իսկ նա՝ ճարպիկ և շարժուն, խույս էր տալիս։ Այդ խաղն այնքան էր տևում, մինչև Ռըզան, հասնելով տենչանքի գագաթնակետին, ուժ էր գործադրում նրան մահճակալին շուռ տալու համար: Նա մի քիչ դիմադրում էր, հետո տրվում էր վայրագորեն։ Լեյլան մեծ կարևորություն էր տալիս, որ մյուս երկու կանայք լսեին իր զվարճանքների արձագանքը։
Լեյլային առաջին անգամ տեսնելով՝ Ռըզա բեյը կարծես կայծակնահար եղած լիներ։ Լեյլան տասնվեց տարեկան էր։ Նրա հայրը, որը շիա մահմեդական էր, հակառակվել էր այդ ամուսնությանը, երդվելով, որ կգերադասեր իր դստերը ամուսնացնել քրիստոնյայի, քան սուննի մահմեդականի հետ։ Սակայն նա հարուստ չէր, և ամուսնությունը Ռըզա բեյի հետ անսպասելի երջանկություն կլիներ իր դստեր համար։ Հորը համոզելու փորձերն ապարդյուն էին անցել, և ժամանակի հետ Ռըզայի կիրքն ավելի էր բորբոքվում։ Նա կորցրել էր քունն ու ախորժակը։ Վերջապես նա միջոց էր գտել։ Նա գնել էր Լեյլայի հոր հողամասին կից հողակտորը և պատվար կառուցելով պահել էր այն աղբյուրի ջուրը, որով այդ մարդը ջրում էր իր դաշտը։ Անխուսափելի սնանկացման սպառնալիքի ներքո հայրը ստիպված էր զիջել։
Լեյլան դափը զարկեց և սկսեց կոնքերը տատանել ամուսնու առջև։
- Դաժան տիրակալ, դու ինձ ստիպել ես երեք շաբաթ շարունակ նվաղել սիրուց, իսկ հիմա եկել է տառապելու քո հերթը։ Ես իմ քողերը մեկ-մեկ պետք է հանեմ։ Քո սովը ցավի կփոխակերպվի, և դու ծնկաչոք կաղերսես բավարարել քո տենչը։
Ռըզան սիրում էր, երբ Լեյլան պարում էր իր համար։ Նա իր ոճն ուներ և այնքան ճկուն էր, որ բազմաթիվ պարուհիներ կնախանձեին նրան։ Սակայն այսօր նա տրամադրություն չուներ։
— Մեկ ուրիշ անգամ,— ասաց նա։— Այս երեկո ես շտապում եմ։
Լեյլան մի կողմ նետեց դափը, պպզեց նրա առջև և ձեռքը տարավ դեպի նրա աճուկը.
— Այդ դեպքում տիրացիր ինձ արագ, գետնին։
Ռըզան բռնեց նրա ձեռքերը և հեռացրեց իր արվանդամից։
— Ռամադան է։ Ցերեկը սիրախաղերով չեն զբաղվում։
Լեյլան հիասթափված հոգոց հանեց։ Ռըզան բռնեց նրա կզակից և համբուրեց մխիթարելու համար։
— Ի՞նչ ես բերել ինձ համար։ Զա՞րդ, մետաքսյա կերպա՞ս։
Ռըզան նրան տվեց մի զույգ ոսկեթել հողաթափեր։ Հողաթափերից յուրաքանչյուրի երեսին մարգարիտներով ծաղիկներ էին բանված։ Լեյլան երեխայի պես ուրախացավ։ Նա հողաթափերն էր փորձում, երբ լսվեց Այնթապում արձակված հրանոթի պայթյունը, որն ազդարարում էր ծոմի գիշերային ընդհատումը։
— Հրանոթը,– բացականչեց նա մեջքի վրա ընկնելով։ Տիրացի’ր ինձ:
Նա վրայից պոկեց քողերը մուգ պտուկներով ստինքներն ազատելու և նոր մազազերծ արված ցայլքով փորը բացելու համար։
- Լեյլա...– ասաց Ռըզա բեյը դժվարությամբ բարկությունը զսպելով։– Ես քեզ ասացի, որ ժամանակ չունեմ։ Բույուկ խանումը մեզ է սպասում այգում։
Լեյլան սարսափեց։ Չորս տարվա մեջ առաջին դեպքն էր, որ Ռըզան մերժում էր իր նախաձեռնությունը։ Նա մի քանի վայրկյան անշարժ մնաց, հետո վեր թռավ։
— Դու ինձ այլևս չե՞ս սիրում,– հարցրեց նա մարտաշունչ տոնով։
— Ինչո՞ւ։ Սիրում եմ։
— Դու ինձ այլևս չես ուզում, այդպե՞ս է։
— Հենց այս պահին, ոչ, վերջ։
Նա մերժում էր իրեն։ Լեյլան այդպիսի բան չէր պատկերացնում։ Նա գլուխը կորցրեց ու պայթեց։
- Դու համբուրել ես քո հայուհուն ու հագեցել ես։
- Լռի՛ր– ասաց նա չոր տոնով։
Ցանկացած այլ դեպքում Լեյլան կհնազանդվեր, սակայն կատաղությունն ու խանդը նրան կուրացրել էին։ Բռունցքները կոնքերին դրած նա հեգնեց.
— Գիտենք, քրիստոնյայի համար ռամադան չկա։ Նա այդ բանը նույնքան լա՞վ է անում, որքան ես։ Գոնե հաճույք ստացե՞լ ես։
Եթե նույնիսկ Ռըզա բեյը հասկանում էր իր կնոջ վիճակը, այդուհանդերձ նրա համբերությունը հատելու վրա էր։ Նա խիստ ձայնով կրկնեց.
— Լեյլա, ես քեզ ասացի՝ լռի՛ր։
— Եթե կարծում ես, որ ես թույլ կտամ, որ ինչ-որ գյաուր իմ տեղը գրավի...
— Հերի՛ք է,— բղավեց Ռըզան։
Լեյլան հնազանդվեց և սկսեց լացել։ Ռըզան խոսքեր էր փնտրում նրան խելքի բերելու համար։ Լեյլան, լացակումած ձայնով, սկսեց հանդիմանել ամուսնուն։
— Ինձ հետ ամուսնանալու համար դու սնանկացրիր իմ հորը, գրեթե սովամահ արեցիր մորս, եղբայրներիս ու քույրերիս։ Իսկ հիմա ինձնից հրաժարվում ես։ Դե լա՜վ, բաժանվիր ինձնից։ Ես Սաֆիյեի նման ճմրթված փալաս չեմ դառնա, կամ էլ Մակբուլեի պես յուղոտ սագ։
Ռըզան, գունատվելով, բռնեց նրա թևը և սեղմեց.
— Հե՛տ վերցրու այդ խոսքերը։
Լեյլան, ատամները կրճտացնելով, լռում էր։ Նրա ամուսինն ավելի ուժեղ սեղմեց նրա թևը։ Նա մի քիչ էլ դիմացավ ցավին և դժկամությամբ ասաց.
—– Ես... Ես չմտածեցի, թե ինչ եմ ասում։
Ռըզան բաց թողեց նրա ձեռքը։ Նրա ձայնը բարկությունից դողում էր.
— Ես քեզ արգելում եմ Սաֆիյեի ու Մակբուլեի մասին անգամ մտածել այդպես։ Հարգալից եղիր, դու շատ բան ունես նրանցից սովորելու։ Ինչ վերաբերում է իմ հյուրին, ապա դու նրան կժպտաս և կհրամցնես մեր տան հյուրասիրությունը։ Հասկացա՞ր։
Լեյլան լացում էր թևը շփելով։ Սակայն նրա ինքնասիրությանը հասցված հարվածը ավելի ցավոտ էր։ Այդուհանդերձ, նա համբուրեց Ռըզայի ձեռքը, ներում հայցելով։ Նա հուզվեց ու սրբեց նրա արցունքները, որոնցից լուծվում էր նրա աչքերի սուրման։
— Փոքրիկ կամակոր... Միշտ չէ, որ ես կկարողանամ զսպել բարկությունս, ինչպես հիմա։ Այլևս ինձ չփորձես։
Լեյլան հարցրեց խղճալի տեսքով.
— Դու ինձ սիրո՞ւմ ես։
— Իհարկե– ասաց Ռըզան նրան համբուրելով։
Թովմասը պառկած էր բազմոցին, իսկ կնքահոր ծովային գլխարկը դրել էր աթոռին, իր կողքին։ Նա այդպիսով տիրանում էր սենյակին։ Որդու կողքին նստած Մարոն սպասում էր, որ գային իր հետևից։ Քիչ առաջ Էմինեն նրան զգուշացրել էր, որ ինքը պետք է ճաշեր ամբողջ ընտանիքի հետ այգում, խաղողի վազերի տակ։ Ճաշի հեռանկարը տհաճ էր Մարոյի համար, որը նկատել էր Բույուկ խանումի սառը վերաբերմունքը։ Նա հնարավորություն չուներ խուսափելու այդ պարտականությունից, առանց վիրավորելու իրեն հյուրընկալողներին։ Ուրեմն պետք էր ժպտալ, կեղծել և ձևանալ, թե խոսակցությունը հետաքրքրում է։ Կեղծե՜լ... Նորի՜ց։
Նա Թովմասի հետ աղոթում էր, երբ դուռր ծեծեցին։ Նա դուռը բացեց Ռըզա բեյի առջև, որը նրա ձեռքը համբուրեց.
— Դու թովիչ ես։
— Շնորհակալություն,— ասաց նա աչքերը խոնարհելով։
Մարոն հագել էր սպիտակ շատ թեթև մետաքսից կարված զգեստը, որ Ռըզան ուղարկել էր դայակի միջոցով։ Ոսկեթել ձեռագործով զարդարված պարեգոտը գոտկատեղին հավաքվում էր կանաչ գոտիով և իջնում էր մինչև ներբանները։ Մարոն աչքերն ընդգծել էր սուրմայով, իսկ մազերը հավաքել էր ծոծրակին, և այդ սանրվածքը շեշտում էր նրա դեմքի կատարյալ ուրվագիծը։ Նրա նրբագեղ և ներդաշնակ տեսքը ոգևորեց Ռըզա բեյին, և նա հիշեց մոր խոսքերը։ Սիրահարվա՞ծ։ Ի՞նքը։ Նա այդ հարցը չէր դիտարկել այդ տեսանկյունից։
Նավթի լամպի լույսի ներքո Ռըզա բեյի շրթունքները խոնավ էին թվում, իսկ ստվերի պատճառով ավելի ցցուն երևացող այտոսկրերի վերևում աչքերը՝ կանաչ։ Նա հպարտ էր ու ինքնավստահ և Մարոյին էր նայում ուշադիր հայացքով, որից նա իրեն վատ էր զգում։ Նա չէր կարող անտեսել իրականությունը՝ Ռըզա բեյի դեմքը բացահայտորեն արտացոլում էր նրա զգացմունքները՝ տենչանք և, իսկ դա ավելի լուրջ էր, սեր կամ դրան մերձեցող մի զգացմունք։
— Սենյակդ հարմա՞ր է,— հարցրեց նա ներս մտնելով։
— Այո, իհարկե։
Ռըզան, սենյակը ցույց տալով, ասաց.
— Համարիր, որ քո տանն ես։ Բոլորս շատ երջանիկ ենք, որ դու և որդիդ մեզ հետ եք։
— Բոլո՞րդ։ Իսկապե՞ս,– հարցրեց Մարոն։– Սակայն ինձ թվաց...
Ռըզան ձեռքը թափ տվեց, կարծես մոծակ քշեր.
— Մի վստահիր առաջին տպավորությանը։ Դա ընդամենը զարմանքի հետևանք էր՝ մայրս չգիտեր քո ժամանման մասին։
— Դուք նրան զգուշացրե՞լ եք, որ ես այստեղ երկար չեմ մնալու։
Պատասխանելու փոխարեն անկաշկանդ քայլվածքով նա գնաց դեպի պատշգամբի դուռը։ Մարոն հետևեց նրան և շարունակեց, ցանկանալով անտարբեր երևալ։
— Ես կտամ իմ քեռի Մեսրոպի հասցեն, որպեսզի դուք նրան հեռագրեք։ Այդպիսով ես կկարողանամ մեկնել առանց ձեր և ձեր մոր հյուրասիրությունն անհարկի չարաշահելու։
Այն միտքը, որ Մարոն կարող էր անհայտանալ իր կյանքից, Ռըզային ցավ պատճառեց։ Նրան համակած երջանկության հաճելի զգացումը ցնդեց։ Եվ նա ստացավ պատասխանը, այո, ինքը սիրահարված էր։ Հայացքը մութ այգուն հառած՝ նա մի քանի վայրկյան հոլովեց «սեր» բառը։ Ուրեմն դրանից էր, որ վերջին մի քանի օրերն ինքն իրեն երիտասարդ էր զգում։ Նոր կիրք քառասունվեց տարեկանում։ Նրա դեմքին հայտնված ժպիտը վերացավ։ Ինչպե՞ս կարող էր ինքը, առանց բանտարկյալի կարգավիճակում պահելու Մարոյին, ստիպեր նրան, որ այստեղ մնար բավականաչափ երկար, որպեսզի ինքը հասցներ նրան նվաճել։ Ասե՞լ նրան, որ իր ամուսինը կախաղան էր հանվել։ Որ նրա քեռին այլևս Ստամբուլում չէր ապրում։ Ոչ, դա շատ հեշտ կլիներ և, բացի դրանից, իրեն միշտ կթվար, որ Մարոն ճարահատյալ էր մնացել։ Նա ուզում էր, որ Մարոն բոլորի միջից իրեն ընտրեր, իրեն սիրեր և ամեն ինչ թողներ իր համար։
Նա մտահոգ տեսքով շրջվեց Մարոյի կողմը.
— Ամեն ինչ այդպես հեշտ չէ, ինչպես քեզ թվում է,– ասաց նա։— Բանակը վերահսկում է փոստը, որը ծառայում է միայն ազգային շահ ներկայացնող խնդիրներին։ Նույնն է երկաթուղու դեպքում։ Բացի դրանից, անհրաժեշտ կլինի ճանապարհորդել թիկնազորով, որը կազմված կլինի կոպիտ տղամարդկանցից, և ճանապարհի զգալի մասը ոտքով կտրել, քանի որ երկաթուղին ընդհատվում է Տավրոսում, ուր թունելը դեռևս կառուցված չէ։
— Ես ավելի վատ պայմաններում եմ եղել,– շշնջաց Մարոն։
— Դա դժվար կլինի կազմակերպել, նույնիսկ ինձ՝ գավառապետիս համար։
Հաշվի առնելով Ռըզա բեյի զգացմունքները, որ Մարոն կռահել էր, այդ պատասխանը նրան չզարմացրեց։ Սակայն նա ցույց տվեց իր հիասթափությունը, նույնիսկ մի քիչ չափազանցելով։ Դա տվեց սպասված արդյունքը։ Ռըզա բեյն շտապեց ավելացնել.
— Հասկացիր ինձ, ես չեմ ասում, որ դա անհնար է, միայն դժվար։ Այդ գործն ինձ թող և համբերատար եղիր։ Ես կրկնում եմ. այստեղ դու քո տանն ես։ Հանգստացիր ու ճաշակիր այս տան անդորրը։
Ռըզան բռնեց Մարոյի ձեռքերը, որոնք վերջինս չհամարձակվեց ազատել.
— Դու ինձ հավատում ես, չէ՞։
Միշտ այդ երկիմաստ հարցերը։ Մարոն ստիպված եղավ «այո» անել գլխով։ Ռըզան մոտ եկավ և ասաց լուրջ ձայնով.
— Պատերազմ է, ու երկիրը տակնուվրա է եղել սարսափելի իրադարձություններից, հենց այն իրադարձություններից, որոնցից դու էլ ես տուժել։ Քո խեղճ մայրը...
Մարոն ցնցվեց և ձեռքն ազատեց։ Նրա շրթունքները դողում էին, նա դժվարությամբ էր զսպում իր մեջ հասունացող պայթյունը։ Ռըզա բեյի ձայնը էլ ավելի զգացմունքային դարձավ.
— Չգիտեմ, թե դու ինչ ես մտածում իմ մասին, սակայն ես ոչ մի կապ չունեմ նրանց հետ, ովքեր ցանկանում են ոչնչացնել քո ժողովրդին։ Կառավարությունը վճռել է, և ես, ինչպես և ուրիշները, այլ ելք չունեմ, քան ենթարկվել։ Սակայն ես սիրում եմ հայերին և հարգում եմ նրանց հավատքը։
Այս փաստարկները մի քիչ հանդարտեցրին Մարոյին։ Տղամարդը շարունակեց.
— Ես վեց կամ յոթ հայուհի եմ վերցրել որպես աղախին, և բազմաթիվ ընտանիքներ ապահով կերպով ապրում են իմ հողերում։ Ես արել եմ ամեն ինչ քո ազգակից իմ բարեկամների համար։ Հիմա, երբ ես գավառապետ եմ, կկարողանամ օգնել ավելի շատ հայերի։ Սակայն, հասկացիր, որ իմ հնարավորությունները սահմանափակ են։ Եթե շատերին օգնեմ, ինձ պաշտոնանկ կանեն, և պաշտոնը բաժին կհասնի դաժան և անխիղճ մարդու։
Մարոն, հուզվելով այդ բառերից, չգիտեր, թե ինչ մտածեր։ Ռըզան նորից տիրացավ նրա ձեռքին։ Նա գրեթե աղերսում էր.
— Ի սեր Աստծու, մի նույնացրու ինձ քո թշնամիների հետ, Մարո։ Հանձին ինձ տես դաշնակցի, որը պաշտպանում է քեզ, բարեկամի, որը քեզ համար բացում է իր տան դուռը։ Իմ տան պատերը պատվար են քեզ համար, և դրսում մոլեգնող տառապանքը չի կարողանա քեզ հասնել։
Նրա դեմքն անկեղծ Էր, և աչքերի ջերմությունն այն ավելի Էր գեղեցկացնում։ Սակայն այդ աչքերում նպատակասլացություն, սպասում և սով կար, որոնք կասկած էին հարուցում Մարոյի հոգում։ Պաշտպանվելու համար նա մի հարց տվեց, որի մեջ անվստահություն կար.
— Իսկ ինչո՞վ Է բացատրվում ձեր հոգատարությունն իմ նկատմամբ։
Ռըզան ձևացավ, որ չի հասկանում հարցը, և Մարոն կրկնեց հարցը։ Ռըզա բեյը բաց թողեց նրա ձեռքերը և ուսերը թոթվեց։ Նա ժպտում էր շփոթված երեխայի պես։ Նա սկսեց ճեմել սենյակում և ոգևորված խոսել.
— Ի՞նչ կարիք կա ամեն ինչ անվանել իրենց անուններով։ Առուն ինքն իրեն հարց տալի՞ս է, թե ինչո՞ւ է ինքը դեպի դաշտավայր հոսում։ Ամպը հետաքրքրվո՞ւմ է արդյոք, թե ինչից է, որ քամի է փչում։ Ես ենթարկվում եմ իմ հոգու պոռթկումներին առանց մտածելու Աստծու կամքի մասին։ Սովորիր ենթարկվել Աստծու կամքին։
— Մենք ասացվածք ունենք. Աստծու վրա հույս դիր, սակայն դու էլ մի բան արա։ Ռըզան խորամանկ տեսքով ժպտաց.
— Դրանից բացի, պետք է իմանալ, թե երբ դադարեցնել պայքարը և հույսը դնել Աստծու վրա։
Ռըզա բեյը մոտեցավ հյուրասենյակի դռանը, ուր վառվում էր նավթի երկրորդ լամպը։ Տեսնելով, որ Թովմասը քնած չէ, նա մոտեցավ բազմոցին։
— Ես իմ ճառերով քեզ չե՞մ թողնում, որ քնես,– հարցրեց նա մեղմ ձայնով։
— Ոչ։
Ռըզան դանդաղ էր խոսում, որպեսզի թուրքերեն վատ իմացող երեխան իրեն հասկանար։
— Դու կուշտ ճաշեցի՞ր։
— Այո,– պատասխանեց Թովմասը զգուշավորությամբ։
— Ինձ թվաց, որ դու հետաքրքրվում ես ձիերով։
Թովմասը լռում էր, սակայն նրա աչքերը մատնեցին նրա հետաքրքրասիրությունը։
— Դու ձի հեծնել կարո՞ղ ես։
— Այո՛։
Պատասխանի շտապողականությունը զվարճացրեց Ռըզային։
— Ես մեծ ախոռ ունեմ։ Եթե ցանկանում ես, կարող ես ընկերակցել որդիներիս ձի հեծնելիս։
Իրենից անկախ Թովմասը գլխով արեց։ Ռըզան խառնեց նրա մազերը և շշնջաց ջերմ ձայնով.
— Բարի գիշեր, տղաս։
— Բարի գիշեր։
Բավարարվելով, որ տղան հակակրանք չի ցուցաբերում իր նկատմամբ, Ռըզա բեյը վերադարձավ ննջարան։ Մարոն գնաց որդուն համբուրելու։ Ռըզան նրան սպասում էր միջանցքում։ Երբ Մարոն մոտեցավ, Ռըզան նրան մեկնեց զմրուխտե մի վզնոց։
— Սա քեզ համար է։
Մարոն հետ քաշվեց.
— Քեզ եմ նվիրում։
— Ես չեմ կարող ընդունել։
Տղամարդը պնդեց.
— Ինձ հաճույք պատճառելու համար...
— Շնորհակալ եմ, Ռըզա բեյ, սակայն հրաժարվում եմ։
— Նվերից չի կարելի հրաժարվել։
Մարոն անհողդողդ էր մնում։ Ռըզան նայեց նրա աչքերի մեջ, և նրա ժպիտը խորամանկ դարձավ.
— Դու վախենում ես, որ դրա դիմաց ինչ-որ բան կխնդրե՞մ։
Մարոն շփոթված էր։ Ռըզայի դեմքին ափսոսանք կար, իսկ ձայնը հուզված էր.
— Ես ուզում եմ, ու դու զարդ կրես, որպեսզի մոռանամ առաջին տպավորությունը, որ թողեցիր ինձ վրա։ Դու կեղտոտ էիր ու ողորմելի տեսք ունեիր, պառկած էիր գետնին ու շրջապատված էիր տղամարդկանցով, որ պատրաստվում էին քեզ բռնաբարել։
Մարոն իրենից անկախ այլայլվեց այդ հիշողությունից։ Ռըզան շարունակեց.
— Ինձ նույնպես այդ հիշողությունը տհաճություն է պատճառում։ Քո հայացքում այնքան հուսահատություն կար։ Հիմա էլ այդ պահը հիշելիս ես ցնցվում եմ։ Ջնջիր այդ տեսարանն իմ հիշողությունից, գեղեցիկ եղիր։
Նա վզնոցն անցկացրեց Մարոյի վզին և կողպեքը փակեց։ Մարոն թույլ տվեց, որ նա այդ բանն աներ, սակայն ասաց վստահորեն.
— Մենք պայմանավորվում ենք, որ մեկնելիս ես այն կվերադարձնեմ։
Պատասխանելու փոխարեն Ռըզան շարժումով նրան հրավիրեց իրեն հետևել։ Միջանցքի խորքում, Բույուկ խանումի բնակարանի մոտ պտուտակաձև սանդուղքը տանում էր դեպի այգին։ Այդ սանդուղքով կանայք կարող էին պարտեզ իջնել օդափոխվելու առանց քող հագնելու, ինչպես պարտավոր էին անել առաջին հարկի սենյակներով անցնելիս։
Քամին դադարել էր, և ծաղիկների ծանր և արբեցնող բուրմունքը կախված էր ծառերի տակ։ Օդը տարուբերվում էր գրեթե ամենուր տեղի ունեցող տոնախմբությունների խուլ արձագանքից։ Եթե օրվա ընթացքում չէր կարելի ոչ ուտել, ոչ խմել, ապա մութն ընկնելուն պես ամեն ինչ փոխվում էր, և տոնախմբությունները, երաժշտությունն ու պարը շարունակվում էին մինչև լուսաբաց։ Պատերազմն ու սննդամթերքի սղությունը մոռացվել էին։
Հողի մեջ խրված ջահերը լուսավորում էին ծառուղին մինչև ավազանը։ Ծառուղու երկու կողմերում՝ ծառերի ստվերներում երևում էին մարմարյա արձաններ։ Տաղավարը հենվում էր տան պատին։ Խաղողի վազերի տերևների արանքից երևում էր մոմերի լույսը, և գետինը ծածկված էր լույսի լաքաներով։ Կլոր մեծ սեղանի շուրջը նստած էին վեց կին։ Բույուկ խանումն ու Էմինեն սևազգեստ էին, սակայն մնացածները հագել էին բաց գույների՝ դեղին, երկնագույն, վարդագույն մետաքսյա զգեստներ։ Մարոն առաջին անգամ էր տեսնում Ռըզա բեյի կանանց դեմքերը՝ երեք գեղեցկուհիներ, որոնցից յուրաքանչյուրին ճանաչեց նրանց հայացքներից։ Այնտեղ էր նաև Շահանեն՝ Սաֆիյեի ավագ դուստրը, որը ժառանգել էր մոր կլոր դեմքը և հոր մոխրականաչ աչքերը։ Նա պետք է ամուսնացած լիներ նախորդ գարնանը, սակայն հարսանիքը հետաձգվել էր, քանի որ փեսացուն՝ հրետանու գնդապետը, կռվում էր անգլիացիների դեմ Միջագետքի ճակատում։
Ռըզա բեյի հայտնվելուն պես, կանայք, բացի Բույուկ խանումից, ոտքի կանգնեցին մետաքսի խշշոցի և զարդերի զնգզնգոցի ուղեկցությամբ։ Նրանք կրում էին մատանիներ, ապարանջաններ և վզնոցներ, որոնք փայլում էին մոմերի լույսի ներքո։ Բույուկ խանումը ժպտաց Մարոյին, որն էլ համբուրեց նրա ձեռքը։
— Հարգանքիս հավաստիքը, Բույուկ խանում։ Օրհնյալ լինեք դուք ձեր հյուրասիրության համար։
— Քո ներկայությունը պատիվ է մեզ համար, աղջիկս,– պատասխանեց ծեր կինը մի քիչ խստաբարո քաղաքավարությամբ։
Դիրքորոշման այդ փոփոխությունը զարմացրեց Մարոյին, և նա փոքր-ինչ հանգստացավ։ Կանանց, դայակի, Շահանեի ընդունելությունն ավելի ջերմ էր։ Նույնիսկ Լեյլան իրեն հիասքանչ էր պահում, չնայած ուսումնասիրում էր Մարոյի արտաքինը, որին իր ախոյանն էր համարում, և համեմատում էր իր հետ։ Ամուսնու նախազգուշացումից հետո Լեյլան որոշել էր նոր մարտավարություն որդեգրել։ Նա այլևս չէր ցուցադրում խանդը, այլ օգտագործում էր հմայքներն իր տղամարդու սիրտը վերստին նվաճելու համար։
— Իմ կողքին նստիր,–– ասաց նա Մարոյին՝ ցույց տալով իր կողքին ազատ պահած աթոռը։
Այսպիսով Ռըզան չէր կարող հիանալ հայուհիով առանց միևնույն ժամանակ Լեյլային տեսնելու, որը համոզված էր, որ իր երիտասարդությունը իրեն առավելություն էր տալիս։
Սեղանից քիչ հեռու մի երաժիշտ կին սպասում էր սազը ձեռքին։ Ռըզա բեյը նշան արեց, և նա սկսեց ժողովրդական երգեր նվագել։ Աղախինները մատուցում էին խորտիկներ, բաստուրմա, թթուներ, դոլմա, ձուկ ձիթապտղի յուղով, լցոնած սմբուկներ։ Երբ մի ուտեստը վերջանում էր, փոխարենը մեկ ուրիշն էին բերում։ Սեղանակիցներն ուտում էին առանց շտապելու՝ ճաշակելով տարբեր ուտեստներ և իրենց խնայելով, քանի որ ճաշը ժամեր էր տևելու։ Միասին լինելու երջանկությունն ու զրույցի հաճույքն ավելի կարևոր էին, քան ուտելիքը։ Բացառություն էր կազմում Մակբուլեն, որին սովը սարսափելի տառապանքներ էր պատճառել օրվա ընթացքում։ Իր կանանց շրջապատում նստած՝ Ռըզա բեյը նմանվում էր արքունիքով շրջապատված տիրակալի։ Նա պերճախոս էր, խոսքը՝ վերամբարձ, խելացի և հմայիչ, իսկ շարժումները՝ անբռնազբոս։
Մարոն իրեն օտար էր զգում, չնայած բոլորը անում էին ամեն ինչ նրան խոսակցության մեջ ներգրավելու համար։ Ռըզա բեյը, որն արդեն շատ բան գիտեր Մարոյի մասին, նրան հարցեր էր տալիս՝ նրան հնարավորություն ընձեռելով փայլելու։ Մարոն զգուշավոր էր, և այդ խաղի մեջ չէր ներգրավվում։ Նրա կարճ պատասխաններն այնքան Ռըզա բեյին չէին հիասթափեցնում, որքան Սաֆիյեին։ Առաջին կինը որսում էր Մարոյի յուրաքանչյուր շարժումը և կլանում էր նրա ամենաաննշան խոսքը այնպիսի ուշադրությամբ ու այնպիսի հետաքրքրությամբ, որ դա զարմացնում էր Մարոյին։ Օգտվելով լռության պահից, Սաֆիյեն թեքվեց դեպի Մարոն.
— Ասա ինձ, երբ ճանապարհորդում ես և մեծ տարածություններ անցնում, նկատո՞ւմ ես, որ երկիրը կլոր է։
Մնացած երկու կանայք ու Շահանեն փռթկացին։ Սաֆիյեն նեղացած ասաց Մարոյին.
— Ռըզա բեյը նույն կերպ իրեն պահեց, երբ նրան այս հարցը տվեցի։
— Դու երեխայի պես միամիտ ես,– հանդիմանեց նրան Բույուկ խանումը։
Սաֆիյեն սպասում էր, որ Մարոն պատասխաներ։
— Ուր էլ գնաս, երկիրը կլոր սկավառակ է թվում, որը ծածկված է գմբեթով։
Առաջին կնոջ հիասթափությունը տխրեցրեց Մարոյին, և նա հիշեց իր աշխարհագրության ուսուցչուհու դասն ու ավելացրեց.
— Բացառությամբ ծովափի։ Երբ ափին շոգենավ է մոտենում, սկզբում ծուխն ես տեսնում, հետո ծխնելույզները և վերջապես նավը։ Դա երկրի գնդաձև լինելու ապացույցն է։
Դեղձի և արմավի միջոցով, որոնցից մեկը երկիրն էր ներկայացնում, իսկ մյուսը նավը, նա ներկայացրեց երևույթը։ Սաֆիյեն փայլում էր.
— Ահա՜,– ասաց նա, հաղթական տեսքով նայելով իր ընկերուհիներին,— ես այնքան միամիտ չեմ, որքան դուք կարծում եք։
Բույուկ խանումը ուսերը թոթվեց.
— Հիմա դու շատ առաջ գնացիր։ Եվս մեկ ավելորդ բան, որ լցնում ես գլուխդ։
Սաֆիյեն այնքան երջանիկ էր, որ ծիծաղեց սկեսուրի կծու խոսքերի վրա և Մարոյին աչքով արեց։
Զրույցն այլ ընթացք ստացավ և Մարոյին այլևս չէր հետաքրքրում։ Շուտով ձայները հեռու թվացին։ Ի՞նչ էր ինքն անում այս խաղողի վազերի տակ, այս մարդկանց շրջապատում, որոնց հետ ոչ մի ընդհանուր բան չուներ։ Տարօրինակ զգացում համակեց նրան, և ամեն ինչ անիրական դարձավ։ Նա աչքերն իջեցրեց և նորից տեսավ մոր դեմքը մահանալիս։ Նա քշեց այդ պատկերը։ Վարդանը, իրենց տունը Սվասում, հայրը՝ Կոստանդնուպոլսի փողոցներից մեկում, մահացած Արաքսին՝ Արմենի գերեզմանի վրա և քարանձավը, որը բվվում էր տնքոցներից։ Գլխապտույտից նա բացեց աչքերը։
Ռըզա բեյը մտահոգ նայում էր Մարոյին։ Մարոն ժպտաց, ցույց տալու համար, որ ամեն ինչ լավ էր։
Լուսինը ծագել էր, և աստղազարդ երկնքի վրա ուրվագծվում էր հարևանությամբ գտնվող մինարեթը։ Ծառերի ճյուղերի արանքից արդեն կարելի էր տեսնել պարտեզի պարիսպը։ Պաշտպանո՞ղ պատեր, ինչպես պնդում էր Ռըզա բեյը։ Մարոն չէր կարողանում դա ընկալել այլ կերպ, քան բանտ։ Ռըզայի հետ ունեցած խոսակցության ծվենները Մարոյի միտքն էին գալիս։ Նա խուսափում էր որոշակի խոստանալ, որ կկազմակերպեր իր մեկնումը մայրաքաղաք, իսկ Մարոյի վիճակը նրան հնարավորություն չէր տալիս որևէ բան պահանջել։ Մի բան հաստատ էր. ինքն ու Թովմասն այս պահին պաշտպանված էին տեղահանությունից, և հարկավոր էր չվտանգել այդ ապահովությունը։ Հարկավոր էր նաև հաշվի առնել այն հետաքրքրությունը, որ իր նկատմամբ ցուցաբերում էր Ռըզա բեյը։ Նա չէր ուզենա, որ Մարոն գնար, սակայն չէր ուզենա նաև իրեն վանել։ Նա մտածեց Էմինեի խոսքերի մասին, «ճարպիկ կինը ստանում է այն, ինչ ուզում է»: Իր նկատմամբ Ռըզա բեյի տածած զգացմունքներն օգտագործելը տհաճ էր Մարոյի համար։ Եվ բացի դրանից, դա վտանգավոր խաղ էր։
Աղախիններից մեկը հայտնեց տանտիրոջը, որ հյուրերը ժամանում էին։ Նա հեռացավ հյուրերին ընդունելու, որոնց հետ նա պետք է անցկացներ գիշերվա մի մասը։ Քիչ անց Բույուկ խանումը վեր կացավ և հայտնեց, որ գնում է իր սենյակը։
Մարոն մի քանի րոպե սպասեց և խնդրեց մնացածներին, որ իրեն ներեն։ Սաֆիյեն պնդում էր, որ Մարոն մի քիչ էլ մնար։ Լեյլան բռնեց նրա ձեռքը.
— Այո. մեզ հետ մնա։
— Հիմա հիմնական ուտեստներն են բերելու,– ասաց Մակբուլեն։
Էմինեն օգնության հասավ Մարոյին.
— Հանգիստ թողեք նրան։ Չեք տեսնո՞ւմ, որ հոգնել է ճանապարհից։
Սաֆիյեն չթաքցրեց իր հիասթափությունը.
— Մենք հազիվ էինք մենակ մնացել...
Մարոն ոչ մի ցանկության չուներ մենակ մնալ Ռըզա բեյի երեք կանանց հետ։ Նա նրանց բարի գիշեր մաղթեց և հեռացավ։
Լուսաբացից մեկ ժամ առաջ Այնթապից ամպի գոռոցին նմանվող հեռավոր մի որոտ լսվեց։ Դրան արձագանքեց թմբուկը Ռըզա բեյի տան բակում։ Ամենուր արթնացնում էին մարդկանց, որպեսզի նրանք հասցնեին ուտել ծոմի նոր օրվանից առաջ։ Մարոն փորձեց նորից քնել, սակայն մի քանի րոպե անց աղախինը դուռը ծեծեց։ Սև մազերի սոսկից խոշոր աչքերը նայում էին մռայլ հայացքով.
— Բարև, խանում։ Ուզո՞ւմ եք ճաշասենյակ իջնել, թե ... նախաճաշն այստեղ բերեմ։
Նա դանդաղ էր խոսում և բառերն անվարժ էր արտասանում։ Այն աղախինն էր, որի մասին իրեն ասել էին, որ նա հայ էր։
— Անունդ ի՞նչ է։
— Այլա։
— Քո իսկական անունը,– հարցրեց Մարոն հայերեն։
Փոքրիկ նիհար դեմքը շիկնեց։ Աղջիկը վախեցած հայացք գցեց ուսի վրայով։ Մարոն բռնեց նրա թևից և ներս բերեց սենյակ։
— Դու վախենալու պատճառ չունես, ես էլ քեզ պես հայ եմ։
— Գիտեմ, ցածրաձայն պատասխանեց աղջիկը։– Բայց...
Նրա վախն ակնհայտ էր, սակայն իրեն մեղավոր զգալով աղջիկը շշնջաց.
— Վարդուհի։
Մարոն նրան խղճաց և այլևս հարցեր չտվեց։
— Ուտելիք բեր։
Աղախինը տասնհինգ րոպեից եկավ և լուսամատի մոտ գտնվող ցածր սեղանին սկուտեղ դրեց։
— Նստիր, Վարդուհի,– ասաց Մարոն բարձին նստելով։
Չնայած Մարոն ցածրաձայն էր խոսում, աղախինը սարսափահար տեսք ուներ։
— Չեմ կարող, տիկին։
— Ոչ ոք չի իմանա։
Մարոն պնդեց, և Վարդուհին դժկամությամբ ստիպված եղավ հնազանդվել։ Մարոն նրան ուտելիք առաջարկեց, և նա համաձայնեց երկար համոզելուց հետո։
— Ինչի՞ց ես վախենում։
— Չեմ ուզում, որ ինձ այստեղից քշեն։ Այստեղ ինձ կերակրում են, և ես անկյուն ունեմ քնելու համար։
— Որտեղի՞ց ես։
— Բալուից։
— Դա որտե՞ղ է։
— Շատ հեռու։ Խարբերդից արևելք։ Ես իմ բոլոր հարազատներին կորցրել եմ։
Ավելին ասելու կարիքը չկար: Մարոն շատ լավ պատկերացնում էր այն դժբախտությունները, որ բաժին էին ընկել աղջկան։ Նրանք երկար հայացք փոխանակեցին, և հուզմունքն ավելի ուժգին դարձավ։ Վարդուհին սկսեց դողալ և կծեց շրթունքը, սակայն դիմադրեց, երբ Մարոն փորձեց նրան գրկել։ Թեև նա շատ էր ուզում նորից փոքր աղջիկ դառնալ, որին մայրը մխիթարում էր։ Այդ ժամանակն անցել էր։ Նա իր թիկունքում թողել էր միայն մահ և վիշտ և արդեն հասկացել էր, որ ինքը պետք է թաղեր անցյալը իր հիշողության ամենահեռավոր անկյունում ու մոռանար իր քրիստոնեական ծագումը։
— Ես կարո՞ղ եմ գնալ։ Խոհանոցում կանհանգստանան։
— Այո։ Շնորհակալություն... Այլա։
Այն, որ կինն անցավ թուրքերենի և իրեն նոր անունով դիմեց, հանգստացրեց աղջկան։
Մարոն դուրս եկավ պատշգամբ։ Արևը դեռևս չէր ծագել, սակայն շոգն իրեն արդեն զգալ էր տալիս։ Օդը չորացնում էր կոկորդը և այրում էր թոքերը։ Քամին դաշտերից կարմրավուն փոշի էր բարձրացնում։ Մարոն, դեռևս հուզված Վարդուհու հայացքից, մտածեց բոլոր այն դժբախտների մասին, որոնց ոստիկանները ստիպելու էին այդ շոգ օրով քայլել մինչև ուժասպառ լինելը։ Նա աղոթեց։
Ձախ կողմում մի շարժում գրավեց նրա ուշադրությունը։ Դա մուեզզինն էր, որը դուրս էր գալիս մինարեթը երիզող պատշգամբը, որը գտնվում էր հենց կոնաձև տանիքի տակ։ Մարոն նշմարում էր նրա երկար մորուքը, որը նույնքան սպիտակ էր, որքան գլխակապը։ Նա դեմքով դեպի արևելք կանգնեց արևի առաջին ճառագայթը տեսնելու համար։ Ձեռքերն ականջներին դրած, նա ռնգային ձայնով երգեց աղոթքի հրավիրող կանչը, որը կրկնեց դեմքն անելով աշխարհի մնացած երեք կողմերը։ Դրան հետևեց տարօրինակ մի լռություն, հետո գյուղի ձայները նորից լսվեցին։ Ներդաշնակ երգեցողությունը երկար հնչեց Մարոյի հոգում։ Սակայն նրա ինքնամփոփ վիճակը զուրկ էր հանդարտությունից։ Նա չէր կարողանում Վարդուհու պես երես թեքել այն անհամար մեռյալներից, որոնց կրում էր իր հոգում։ Իսկ ապագան այնքա՜ն անորոշ էր։ Վարդան... Կոստանդնուպոլիս...
Քիչ անց Թովմասը նրան դուրս բերեց այդ վիճակից։
— Մայրի՞կ։
— Պատշգամբում եմ, սիրելիս։
Երեխան հայտնվեց՝ աչքերը տրորելով։ Նա ժպտում էր։
— Ես երազում հայրիկին եմ տեսել,— ասաց նա մորը համբուրելով։— Նա հեծել էր Հուր Կրակին և մեր կողմն էր սլանում։ Ասաց, որ իրեն սպասեմ։
Աչքերը կկոցելով, Թովմասը զննեց մոր դեմքը, որը նույնպես ջանում էր ժպտալ։
— Մայրիկ, իսկ երազները ճի՞շտ են։
Որքա՜ն կուզեր ինքը հավատալ, ինչպես խաբվում էին բազմաթիվ մարդիկ և դրանց շարքում իրենց ապաստանած մարդը, որ երազները ուղերձներ էին և նախանշաններ։
— Համոզված եմ, որ քո երազը կիրականանա։
— Ե՞րբ։
— Չգիտեմ։ Պետք է համբերենք։
Մարոն Թովմասին ուղեկցեց ճաշասենյակ, ուր պետք է նախաճաշեին Ռըզա բեյի երեխաները։ Նրանք արդեն նստած էին մեծ սեղանի մի ծայրին։ Նախաճաշին հետևող Էմինեի ազդանշանով նրանք կանգնեցին Մարոյին ողջունելու համար։ Թովմասը նստեց մնացածներից մի քիչ հեռու և կերավ առանց գլուխն ափսեից բարձրացնելու։ Դայակը մի քիչ հետ քաշվելով կանգնած մնաց և Մարոյին դիմավորեց՝ ցուցադրելով իր ուրախությունը։ Քանի դեռ կանայք խոսում էին շոգի մասին, որը նրանց տանջել էր ամբողջ գիշերը, փոքրիկ Զեհրան իջավ աթոռից, շրջանցեց սեղանը, մոտեցավ Թովմասին և նրա ազդրին խփելով, ասաց բարակ և երգեցիկ ձայնով.
— Գյաուր։
Նա արագ հեռացավ և ծիծաղեց՝ բերանը փոքրիկ ձեռքով ծածկելով։ Թովմասն ատամները սեղմեց, բայց չարձագանքեց։ Ալթանը՝ տասներեք տարեկան մի տղա, որը նստած էր սեղանի ծայրին, փռթկաց։ Նրա եղբայրներն ու քույրերը ապշած նրան նայեցին։
— Զեհրա,– բացականչեց Էմինեն երեխային նշան անելով, որ մոտենար։
Տեսնելով, որ դայակը բարկացել էր, Զեհրան եղբորը ցույց տվեց.
— Ալթանն էր։
Էմինեն փոքրիկ աղջկան պատվիրեց այլևս չկրկնել այդ բառը և նրան իր տեղն ուղարկեց։ Նա դիմեց տղային.
— Ամո՛թ քեզ։ Դու ներողություն պետք է խնդրես։
Տղան հանդուգն տեսքով Էմինեին նայեց։ Ինքը, տղամարդ լինելով, պետք է ինչ-որ կնոջ հրահանգնե՞րը կատարեր։ Ա՜յն էլ ծառայողի։ Երեք տարի առաջ թլփատվելուց ի վեր, Ալթանն իրեն բարձր էր համարում բոլոր կանանցից։ Չէ՞ որ ինքն արդեն աշխատում էր։ Իր տարիքում նա հնարավոր էր համարում մեծ ձևանալ, երբ իրեն պետք էր, իսկ երբեմն թույլ էր տալիս, որ իրեն վերաբերվեին որպես երեխայի, երբ ձեռնտու էր իրեն, օրինակ խուսափել ծոմից ռամադանի ժամանակ։ Նա չէր սիրում սովորել, սակայն հողագործությունը նրան դուր էր գալիս, բացի դրանից նա կառավարչի օգնությամբ սովորում էր կառավարել կալվածքը և ղեկավարել բանվորներին։
Էմինեն կրկնեց իր պահանջը, և քանի որ նա հրաժարվում էր, դայակը սպառնաց.
— Տեսնենք, թե ինչ կասի հայրդ այդ կապակցությամբ։
Այդ խոսքերից Ալթանը գունատվեց։ Նա այնքա՜ն էր ուզում, որ Ռըզա բեյը հպարտանար իրենով։ Ընտանեկան կարողությունը մի օր բաժին էր հասնելու իր ավագ եղբորը՝ Թուրանին, սակայն Ալթանը հույս ուներ, որ հայրն իրեն կվստահեր կալվածքներից մեկի կառավարումը։ Դրա համար Ալթանը պետք է լրջություն ցուցաբերեր և հատկապես նրան հաճոյանար։ Ներքուստ կատաղելով՝ նա վեր կացավ և դարձավ դեպի Թովմասը և ասաց առանց ներքին համոզմունքի.
— Ներիր ինձ։
Թովմասը գլուխը բարձրացրեց և հանդիպեց թշնամական հայացքի։ Ալթանի դեմքն ամբարտավան էր և արհամարհանք էր արտահայտում։ Կարճ կտրած մազերը, ցցված ականջները, տափակ քիթը ընդգծում էին նրա բութ տեսքը։ Առանց բառ ավելացնելու, նա դուրս եկավ սենյակից՝ դուռը շրխկացնելով։
Էմինեն հերթով նայեց Էմելին, Զեհրային, Արիֆին և Քենանին.
— Թող սա ձեզ դաս լինի։
Բոլորը գլխով արեցին։ Մինչ մնացածները ուտում էին, Զեհրան, երեք տարեկան երեխային հատուկ անմիջականությամբ, հարցրեց.
— Էմինե... ի՞նչ է նշանակում գյաուր։
Դայակի համբերությունը հատեց, և նա ձեռքերը դեպի երկինք պարզեց։ Մարոն շշնջաց.
— Նրա հետաքրքրասիրությունը բնական է։ Դու պետք է նրան բացատրես։
Կարմրելով, Էմինեն մի պահ մտածեց պատասխանելուց առաջ.
— Դա նշանակում է «մարդ, որն ուրիշ հավատք ունի»:
— Ի՞նչ հավատք,– դարձյալ հարցրեց երեխան, որն այս բառի իմաստը չէր հասկանում։
Մատը բարձրացնելով, ինչպես անում էր դասի ժամանակ, Քենանը շտապեց պատասխանել.
— Ես գիտեմ։ Իսսան մարգարե է։
Նա ժպտաց հպարտ տեսքով, ցուցադրելով իր բոլոր ատամները, որոնք փայլատակեցին թուխ դեմքի վրա։ Իր մոր՝ Մակբուլեի պես Քենանը շատ բարակ մուգ մազեր ուներ, որոնք վառվել էին արևից, իսկ աչքերը փայլուն էին ու խելացի։ Թովմասը նրան նայեց, զարմանալով, որ Հիսուսի մասին գիտեր։ Քիչ էր մնում, որ ասեր, որ Քենանը սխալվում էր և որ Հիսուսն աստված էր, սակայն չասաց՝ որքան ամոթից, նույնքան չցանկանալով տղային նեղացնել։ Բացի դրանից, մայրն իրեն խորհուրդ էր տվել կրոնի մասին չխոսել։
Զեհրան նայեց Թովմասին.
— Դա ճի՞շտ է։
— Այո։
Նա գլուխը կախեց, սակայն նկատեց Քենանի հայացքը, որը նրան բարեկամական թվաց։
Ամեն առավոտ Ռըզա բեյի տան բակում իրարանցում էր սկսվում։ Ավանակները, ջորիները, ուղտերը լցվում էին բակ։ Գյուղացիները թարմ մրգեր ու բանջարեղեն էին առաջարկում, առևտրականները փայտ ու ածուխ էին մատակարարում խորովածի համար, նավթ լամպերի համար, աղբյուրի ջուր, աղ, շաքար՝ այն ամենը, ինչ պետք էր այդքան մեծ տան համար։ Բույուկ խանումը վերահսկում էր յուրաքանչյուր գործարքը, սակարկում էր գնի և քանակի վերաբերյալ։ Հետո նա կազմում էր ճաշատեսակների ցանկը, գործը բաշխում էր աղախինների միջև, իսկ հետո առանձնանում էր իր հյուրասենյակում, ուր նա վերագտնում էր իր սիրելի լուսանկարները։ Էմինեին նա վստահում էր իր արձակած հրամանների վերահսկողությունը։
Դայակները զբաղվում էին երեխաներով՝ երեք կանանց պարապության մատնելով, և նրանք կարեցածին չափ զբաղմունք էին գտնում իրենց համար։ Բացառությամբ ռամադան ամսի, նրանք ամեն շաբաթ բաղնիք էին գնամ, ուր մնում էին ամբողջ օրը Այնթապի այլ կանանց ընկերակցությամբ։ Այլապես նրանց կյանքը կալվածքում կնմանվեր միանձնուհիների կյանքի։ Կալվածք էին հրավիրվում երաժիշտներ, ձեռնածուներ, արջ վարժեցնողներ և ղարագյոզի՝ ստվերների թատրոնի տերը, որի արվեստով կանայք հիանում էին նույնքան, որքան երեխաները, սակայն այս զվարճությունները չէին կարող լցնել ցերեկվա անվերջանալի ժամերը։
Մարոն, ինչպես և նրանք, անգործության էր մատնված, և իրեն երջանիկ զգաց, երբ Սաֆիյեն խնդրեց իրեն պարտեզ ուղեկցել։ Նրանք քայլում էին ծառուղու շիկացած խճով կողք կողքի՝ հովհարները թափահարելով, իսկ Թովմասը հետևում էր նրանց։ Ծառուղու երկու կողմերում շարված էին հնությունից մաշված մարմարյա արձանները, որոնցից շատերը ամբողջական չէին։ Հունական կամ հռոմեական ծագում ունեցող այս արձանները ստեղծվել էին անտիկ շրջանում։ Մարոն իր զարմանքը հայտնեց Սաֆիյեին մահմեդականի այգում տեղադրված մարդկային այդ պատկերների կապակցությամբ։ Վերջինս բացատրեց.
— Դա նշանակություն չունի։ Սրանք ավելի հին են, քան Մարգարեն։
Արձանների մեծ մասն այստեղ էր բերվել Միջերկրականի ափից, իսկ որոշ արձաններ գտնվել էին շրջակայքում։
— Արորը հաճախ շատ հին իրեր է հանում,– ավելացրեց Սաֆիյեն։– Ո՞վ գիտի, ինչ զարմանալի բաներ կան թաղված մեր ոտքերի տակ։ Ասում են, ժամանակին այստեղ խորհրդավոր ազգեր են ապրել։
— Նրանց անունները գոնե պահպանվել են. խեթեր, ասորիներ, պարսիկներ, հայեր, հռոմեացիներ։
— Այնքան բան կա, որ ես չգիտեմ և որ կուզենայի իմանալ,– հառաչեց Սաֆիյեն։
Նրանք մոտենում էին քարե ջրավազանին, ուր լողանում էին Ռըզա բեյի չորս կրտսեր զավակները։ Էմինեն նստած էր տաղավարում և, հովհարը թափահարելով, հետևում էր երեխաներին։
— Այս շոգից ես մեռնելու եմ,– բողոքեց նա։– Կուրծքս վառվում է։ Ինչպիսի դժբախտություն է, երբ ռամադանը ամռանն է լինում։
Մարոն ու Սաֆիյեն նստեցին նրա կողքին։ Տաղավարի սյուներից մեկի մոտ կանգնած Թովմասը աչքի պոչով հետևում էր ավազանում լողացող երեխաներին։
— Դու չե՞ս ուզում ջուրը մտնել,– հարցրեց Մարոն որդուն։
— Ոչ։
— Էմել,– կանչեց Սաֆիյեն։– Մի րոպեով արի այստեղ։
Յոթ տարեկան մի աղջիկ մոտեցավ։ Ճակատին ու ծոծրակին կպած թաց մազերից ջուր էր ծորում նրա մերկ մարմնին։ Նրա քիթն ու այտերը պեպենոտ էին։ Սաֆիյեն նրան ասաց.
— Թովմասը կարո՞ղ է ձեզ հետ լողանալ։
Էմելի լայն բացված բերանն էլ ավելի բացվեց և ժպիտ դարձավ։ Նա Թովմասին նշան արեց.
— Արի՛։
Անհարմար զգալով, քանի որ առաջին անգամ էր մերկ աղջիկ տեսնում, Թովմասը մորը նայեց.
— Գնա,– ասաց վերջինս։– Դու շատ ես ուզում։
Թովմասը տատանվեց, մտածելով, որ պետք է մերկանար։ Քանի որ Էմելը պնդում էր, նա մեջքն արեց կանանց և հանվեց։ Առանց վարտիքը հանելու նա անվստահ քայլերով հետևեց աղջկան։ Ավազանում ընթացող խաղերրը, որոնք ընդհատվել էին Թովմասի հայտնվելուն պես, նոր թափ առան։
— Նրանք լեզու կգտնեն,– ասաց Էմինեն, որի ամբողջ կյանքը նվիրված էր երեխաներին։
Սաֆիյեն տիրացավ Մարոյի ուշադրությանը և վերադարձավ իրեն հետաքրքրող թեմային.
— Այդ հին ժողովուրդների կապակցությամբ... Ես այնքան եմ ուզում, որ ինձ սովորեցնես այն, ինչ գիտես։
— Ես շատ բան չգիտեմ։ Այդ ամենը այն գրքերում է, որոնցով սովորել եմ դպրոցում։
Սաֆիյեի դեմքը լուսավորվեց.
— Գրքե՞ր։ Ռըզայի գրադարանը շատ հարուստ է։ Նա գրքեր ունի ֆրանսերենով, որ բերել է Փարիզից։ Դու կկարողանաս կարդալ։ Մենք կարող էինք... Եթե դու ուզում ես...
Նախադասությունը, որը խնդրանքի էր նմանվում, կիսատ մնաց։ Հայացքը աղերսում էր։ Մարոն զգաց այդ կնոջ գիտելիքների անհագ ծարավը և գլխով արեց։ Սաֆիյեն սեղմեց նրա թևը և չթաքցրեց ուրախությունը.
— Դու չես կարող պատկերացնել, թե ինչ հաճույք ես ինձ պատճառում։ Մենք սքանչելի ժամեր կանցկացնենք միասին։
Էմինեն, որը նույնպես հիացած էր, խնդրեց առաջին կնոջը.
— Պատմիր նրան տարօրինակ նկարներով այն գրքի մասին։ Այն մեկը, ուր պատկերված են հեքիաթային կենդանիներ և զարհուրելի հրեշներ։
— Ինչպե՞ս կարող եմ դրա մասին խոսել,– հրաժարվեց Սաֆիյեն կարմրելով, քանի որ այդ գրքում կային քրիստոնեական խաչի պատկերներ։– Ես մտածում եմ, տեսնես ինչի՞ մասին է այդ գիրքը։
Մարոն այլևս նրանց չէր լսում։ Նա ականջ դրեց ավազանից եկող ձայներին, ուր երեխաները հետապնդում էին միմյանց և իրար վրա ջուր էին շփում։ Այո՛, Թովմասի ծիծաղն էր, որ լսվում էր ճիչերի ու բացականչությունների միջից։ Անկեղծ ու լուսավոր մի ծիծաղ, որը նա վաղուց արդեն չէր լսել։ Վերջին անգամ նա այդ ծիծաղը լսել էր մեկ ամիս առաջ, նրա տարեդարձի օրը, երբ նա հեծնել էր իր պոնիին։ Ծիծաղը նորից լսվեց և ցնցեց Մարոյին, նրա աչքերը լցվեցին։ Մյուս երկու կանայք նայեցին երեխաներին և հասկացան Մարոյի հուզմունքը։ Սաֆիյեն շոյեց նրա այտը և սրբեց արցունքները։
— Կյանքն ավելի հզոր է, քան մնացած ամեն ինչը,— սահմանեց դայակը, որին այդ տեսարանն ուրախացնում էր։

Մաս 47


Այնթապի արվարձանում գտնվող մեծ տանը կյանքն ընթանում էր արտաքուստ անփոփոխ ռիթմով։ Օրերն անցնում էին դանդաղ, միապաղաղ։
Թովմասն ընտելանում էր երեխաներին, ընկերացել էր Քենանի և Էմելի հետ, որոնք մոտավորապես իր հասակակիցներն էին։ Ռըզա բեյը նրան ձի էր հատկացրել, որպեսզի կարողանար ուղեկցել իր բարեկամներին կալվածքի տարածքում Աբդուլայի ուղեկցությամբ կատարվող զբոսանքների ժամանակ։ Երեխայի գիտակցության մեջ այդ խայտախարիվ ձին ինչ-որ չափով նույնանում էր իր Կայծակ պոնիի հետ և դա նրան հնարավորություն էր տալիս մոռացության շղարշ գցել այդ երկու ձիերի միջև ընկած ժամանակաշրջանի վրա։ Թովմասը ևս մեկ անգամ երազում Վարդանին էր տեսել։ Երազում հայրը նրան նորից ասել էր, որ իրեն սպասեր, և դա երեխային ապագայի նկատմամբ աներեր հավատ էր ներշնչել։ Այդ վստահությամբ սրտապնդված` նա անց էր կացնում իր օրերը անհոգ կերպով խաղերին տրվելով, ինչպես կարող են անել միայն երեխաները։
Մարոն քաջալերում էր որդու կեցվածքը, չնայած դա խորացնում էր նրա մեկուսացման զգացումը։ Նա միայնակ պետք է պահպաներ շուտափույթ կերպով մայրաքաղաք մեկնելու իր ցանկությունը։ Կատարվելիքը լիովին կախված էր Ռըզա բեյից, քանի որ, կիսելով նրա կանանց ճակատագիրը, Մարոն չէր կարող իր ցանկությամբ դուրս գալ տնից։ Զբաղված լինելով գավառապետի իր պարտականություններով՝ Ռըզա բեյը մոռանում էր հեռագրել Մեսրոպ քեռուն։ Եվ երբ Մարոն բարձրացնում էր այդ հարցը, լսում էր հետևյալ պատասխանը.
— Վստահիր ինձ։ Ես սպասում եմ հարմար պահի։ Օրինակ վերցրու քո որդուց, Մարո, և լիարժեք օգտվիր իմ տան հյուրասիրությանից։ Ո՞վ գիտի, թե վաղը մեզ ինչ է սպասում։
Եթե Ռըզան Այնթապում էր, ապա նա օր չէր բաց թողնում Մարոյին այցելելու և նրա հետ մի քանի ժամ զրուցելու համար։ Նա նրան նվերներ էր անում, որոնցից Մարոն հնարավորություն չուներ հրաժարվելու, նա ուշադիր էր և սիրալիր։ Ավելի ու ավելի սիրալիր էր դառնում։ Եվ մի երեկո, երբ Ռըզան Մարոյին զբոսանքի էր հրավիրել, այն, ինչից Մարոն փորձում էր խուսափել բոլոր միջոցներով, տեղի ունեցավ։
— Ես քեզ հիմա ցույց կտամ այն վայրը, ուր գնում էի երազելու, երբ երիտասարդ էի,— ասաց նա։
Առաջին անգամն էր, որ Մարոն դուրս էր գալիս կալվածքի տարածքից այնտեղ ժամանելուց հետո։ Երկու զինված մարդկանցով պահպանվող դարպասից դուրս գալուց հետո նրանք աջ թեքվեցին և անցան մզկիթի առջևով։ Անապատի քամին դադարել էր, և օդը կամաց-կամաց զովանում էր։ Լիալուսինն արծաթազօծում էր ձիթենիների սաղարթը և նրանց ոտքերի տակ կապտավուն ստվերներ էր գցում։ Ռըզա բեյը Մարոյին առաջնորդեց դեպի մի արահետ, որը կիսում էր պիստակների այգին։ Ռըզան ասաց, որ իր ընտանիքը ավելի քան երկու հարյուր տարի մշակում էր այդ ծառերը և արտահանում էր դրանց պտուղները Փոքր Ասիայի տարածք։
Արահետն ավելի քարքարոտ դարձավ, և Ռըզա բեյն իր ձեռքն առաջարկեց իր ուղեկցին։ Մարոն ձևացավ, թե չէր նկատել նրա շարժումն ու արագացրեց քայլերը։ Քառորդ ժամ քայլելուց հետո նրանք հասան բլրի գագաթին, ուր աճում էր ժայռին թիկնած, ծռմռված բնով մի սոճի։ ժայռի մեջ մի գոգավորություն հնարավորություն էր տալիս նստելու։
— ժամանակին կարծում էի, որ սա հնում ապրած մի թագավորի գահ է։ Նայիր, ամեն ինչ կա. բարձր մեջք, արմնկակալներ, գետնախարիսխ ոտքերը դնելու համար։
Նա ափով խփեց սոճու բնին.
— Այս ծառը ես եմ տնկել քառասուն տարի առաջ։ Գիտես, այս վայրը ոչ մեկին ցույց չեմ տվել։ Սա իմ գաղտնիքն էր։
Տեսնելով, որ Ռըզա բեյը այդ վայրին այդքան մեծ նշանակություն էր տալիս, և նրան չհիասթափեցնելու համար Մարոն մատների ծայրով շոշափեց ծառի կեղևը։
—— Նստիր գահի վրա, և դու կտեսնես այնտեղից բացվող տեսարանը։
Մարոն նստեց դեռ տաք քարի վրա։ Նրան պարուրեց սոճու բուրմունքը։ Ներքևում երևում էր ստվերի մեջ ընկղմված դաշտավայրը, Ինջիրլի գետը, որի ոլորանները փայլում էին լուսնի լույսի ներքո։ Ձախ կողմում Այնթապի երեք բլուրներն էին։ Տներում լույսեր էին վառվում, և մարդիկ տոնախմբություններ էին կազմակերպում ծոմի գիշերային ընդհատման կապակցությամբ։ Հեռվում հաչում էին շները։
Ռըզա բեյի սպիտակ հագուստն առանձնանում էր սոճու մուգ ֆոնի վրա։ Նա ցածրաձայն խոստովանեց.
— Երեխա ժամանակ երևակայում էի, որ ես թագավոր կդառնայի այն օրը, երբ շատ ճիշտ կնստեի գահին և իմ առջև տարածվող բոլոր հողերն ինձ կպատկանեին։
Նա ցույց տվեց դաշտը մինչև հորիզոն և ծիծաղեց.
— Որպեսզի իմ երազանքն իրականանար, ես գնեցի այդ հողերը։ Այն ամենը, ինչ դու տեսնում ես այստեղից մինչև գետը, ինձ է պատկանում։
— Լավ է, երբ երազանքներն իրականանում են,— ցրված տոնով պատասխանեց Մարոն ոտքի կանգնելով։
Ռըզան նրան ձեռքով նշան արեց.
— Նստած մնա, խնդրում եմ քեզ։ Ձեռքերդ դիր արմնկակալներին, գլուխդ հենիր մեջքին։ Այնտեղ... Այս գահը քեզ շատ է սազում։ Չշարժվես։
Ռըզա բեյը մոտեցավ և հանեց նրա փարաջան։ Բաճկոնի գրպանից նա հանեց մի ապարոշ, որը նա դրեց Մարոյի գլխին, իսկ ինքը հետ գնաց հեռվից նայելու։ Մարոն, դժկամությամբ, ենթարկվեց այդ խաղին։ Շրթունքները սեղմած նա հեռուն էր նայում։ Լուսնի սառը լույսը երիտասարդ կնոջ դեմքին մարմարի ճերմակության էր հաղորդել և բոցավառել էր ապարոշի ակնեղենը նրա ճակատին։
— Թագուհի՜,– ոգեշնչվեց Ռըզա բեյը։– Իսկակա՜ն թագուհի։
Նա ծնկեց կնոջ դիմաց և նրա ոտքը տանելով իր շրթունքներին համբուրեց։
— Ի՜մ թագուհի...
Մարոն արագորեն հետ քաշեց ոտքը։ Ռըզան ոտքի կանգնեց և հայտարարեց.
— Ես սիրում եմ քեզ, Մարո։ Սիրում եմ քեզ առաջին իսկ օրվանից, այն պահից, որ քեզ տեսա։
— Ոչ,— ասաց Մարոն ցանկանալով հեռանալ։
Ռըզան նրբորեն նրան նորից քարին նստեցրեց։
— Լսիր ինձ, Մարո։
— Ես չեմ ուզում ոչինչ լսել։
— Թույլ տուր խոսեմ,– ասաց նա հաստատակամորեն:
Մարոն ձայնը բարձրացրեց.
— Ռըզա բեյ, դուք գիտեք, որ ես պատկանում եմ այլ տղամարդու։
— Դրանից չի փոխվում այն փաստը, որ ես քեզ սիրում եմ և ցանկանում եմ քո երջանկությունը։
— Իմ երջանկությունը հնարավոր է միայն Վարդանի հետ։
— Դու չես կարող ինձ արգելել քեզ սիրել։
Ռըզան ձեռքերը տարածեց ի նշան իր անկարողության և ասաց.
— Ես գլուխս եմ կորցրել և չկա այնպիսի միջոց, որն ինձ կբուժեր այս հիվանդությունից։
— Մի միջոց կա. թույլ տվեք, որ ես մեկնեմ հնարավորինս շուտ։
Ռըզա բեյը շրջվեց և, մի քանի քայլ անելով, նայեց դեպի դաշտավայրը։ Նրա ուրվագիծը փակեց բնապատկերի մի մասը և նրա նուրբ կիսադեմը ուրվագծվում էր Այնթապի լույսերի ֆոնի վրա նմանվելով ստվերների թատրոնի գործող անձանց։ Մարոն վաղուց էր վախենում այս պահից և նախապատրաստվում էր, սակայն այդքան էլ հեշտ չէր վանել մի մարդու, որին ինքն ու իր որդին պարտական էին իրենց փրկությամբ։ Անհրաժեշտ էր նախ և առաջ խնայել նրա ինքնասիրությունը։
— Ինձ ճիշտ հասկացեք, Ռըզա բեյ։ Դա ձեզ հետ կապ չունի։ Իմ սիրտն արդեն զբաղված է։
Նա վերադարձավ Մարոյի մոտ և ասաց ղողացող ձայնով.
— Ես գիտեմ, հետևաբար չեմ պահանջում քո սերը։ Թույլ տուր պարզապես, որ ես քեզ սիրեմ, Մարո, սիրեմ քեզ, իմանալով, որ իմ զգացմունքը երբեք փոխադարձ չի լինելու։ Թույլ տուր, որ ես Փայփայեմ քեզ ու շփացնեմ։
— Ռըզա բեյ,— պնդեց Մարոն մեղմորեն,– դուք ինձ անտանելի վիճակի մեջ եք դնում։ Ես անընդհւստ կգիտակցեմ, որ տառապանք եմ պատճառում մեծահոգի մի մարդու, որն ինձ փրկել է անխուսափելի մահից։
Ձեռքը սրտին դնելով՝ նա խոնարհվեց Մարոյի առջև։ Նա մեջքով դեպի լուսինն էր կանգնած, և Մարոն վատ էր տեսնում նրա դեմքը, սակայն նրա շնչառությունը անհավասար էր։
— Ինչպե՞ս կարող եմ տառապել, եթե ոչինչ չեմ սպասում քեզնից։ Մի քիչ բարեկամություն, մի քիչ ջերմություն, մի քիչ զգացմունք։ Մի քանի օր... մի քանի շաբաթ... Դա այնքան քիչ է քո կյանքի կտրվածքով և այնքան շատ է ինձ համար։ Ինձ, որ սիրելու եմ քեզ մինչ իմ օրերի ավարտը։ Չէ՞ որ դու այնքան դաժան չես լինի, որ ինձ մերժես երջանկության այդ փշուրները։
Լսելով նրա աղերսող ձայնը՝ Մարոն չգիտեր, թե ինչ պատասխաներ։ Մինչդեռ նա պատասխան էր փնտրում, Ռըզան շարունակեց արևելյան քնարականությամբ.
— Ոչինչ մի ասա, դու կփշրես իմ երազը, ես դա զգում եմ։ Թող քո դյութիչ ձայնը, ի՜մ փերի, չկործանի այն երջանկությունը, որով լեցուն է սիրտս։ Հոգին թովելու համար պարգեիր իմ հայացքին քո համր գեղեցկությունը։
Մարոն փակել էր աչքերը և շփոթված էր այդ իրավիճակից։
— Վերադառնանք տուն, խնդրում եմ,— ասաց նա։
Երբ Մարոն ուզեց վերադարձնել ապարոշը, Ռըզան պատասխանեց. «Դեռ ոչ»: Գոհ մնալով, որ Մարոն այլևս չէր հակաճառում, Ռըզան նրան մեկնեց ձեռքը և օգնեց ոտքի կանգնել։
— Վերադառնանք, քանի որ այդպիսին է քո ցանկությունը։ Գնանք լուռ, այս գիշերվա կախարդանքն ըմբոշխնելու համար։
Առանց Մարոյի ձեռքը բաց թողնելու, Ռըզան նրան առաջնորդեց վերադարձի ճանապարհին։ Սակայն լռություն չկար։ Հազարավոր միջատների բզոցը, ինչպես նաև չոր խոտի խշշոցը ձայնային ֆոն էին կազմում, որը խլացնող էր դառնում, երբ դրա վրա ուշադրություն էիր դարձնում։ Նապաստակը վազում էր, բուն ճչում էր, ծառը ճռռում էր։ Զբոսնողների քայլերից զարթնած մի լոր կչկչաց անտառում։
Ռըզա բեյը ցնծում էր։ Վերջապես նա բացել էր սիրտը Մարոյի առջև և այսուհետ կկարողանար իր զգացմունքներն ազատորեն արտահայտել։ Միգուցե իր հիշողությունների հետ կապված վայրի պատճառով և այդ կնոջ նկատմամբ իր հակման էությունից՝ հիացմունքով երանգավորված սեր, Ռըզա բեյին թվում էր, որ նա կրկին դարձել էր այն ռոմանտիկ պատանին, որ եղել էր ժամանակին։ Տարիներն անհայտանում էին, և ինքը նորացում էր ապրում։ Այս կնոջ հետ ինքն առանց վարանելու իրեն բացահայտում էր այնպիսին, ինչպիսին ինքը կար։ Մտերմիկ իրավիճակում նա կարող էր հրաժարվել կարծր ու անդրդվելի մարդու կերպարից, որ նա ստեղծել էր իր համար առաջնորդ դառնալու համար։
Երբ արահետը նեղացավ, Մարոն առաջ անցավ, և Ռըզա բեյը համակվեց ամենազոր տենչով։ Նրան թվաց, որ ինքն արու էր, որը հետապնդում էր էգին։ Նա սեղմեց Մարոյի մեջքը, որը փորձեց ազատվել նրա ձեռքերից։ Ռըզան գրկեց նրան և իրեն սեղմեց։ Լուռ և անհավասար պայքար սկսվեց։ Ազատվելու համար Մարոյի արած ամեն մի շարժումը դրդում էր տղամարդուն ավելի ամուր գրկելու նրան և ավելի ուժեղ իրեն սեղմելու։
— Ռըզա բեյ...– աղերսեց Մարոն։
Խուլ մնալով այդ աղերսին, նա բարձրացրեց Մարոյի մազերը, և համբուրեց նրա ծոծրակը և պարանոցը։ Նա ծանր էր շնչում, նրա ձեռքերը տենդագին փաղաքշում էին Մարոյի մարմինը։ Մարոն շարունակում էր դիմադրել, սակայն ոչինչ չէր կարող անել Ռըզայի ուժի դեմ։ Ռըզան հետ տարավ նրա գլուխը և շրթունքներով փնտրեց կնոջ շուրթերը։ Մարոյի դիմադրությունը գրգռում էր նրան և ուժգնացնում նրա տենչը։ Նա բարձրացրեց Մարոյին և պառկեցրեց անհարթ գետնին և անշարժացրեց դիմադրող կնոջն իր մարմնի ծանրությամբ։ Շտապելով նրան մերկացնել, նա պատռեց Մարոյի հագուստը։ Պայքարն անիմաստ համարելով՝ Մարոն հնազանդվեց։ Նրան առնելիս Ռըզան երկար հոգոց հանեց։ Նա բռնել էր Մարոյի դաստակները և համբուրում էր նրան տենդագին ձայնով սիրո խոսքեր շշնջալով։ Կամաց-կամաց Մարոյի մկանները թուլացան, իսկ Ռըզայի մեջքը սկսեց շարժվել.
— Անձնատուր եղիր,– ասաց նա խռպոտ ձայնով։– Դու ինձ տենչում ես, մարմինը չի խաբում։
Մարոն գլուխը մի կողմ թեքեց։ Նրա քթի տակ իր արբեցնող հոտն էր տարածում ուրցի թուփը։ Ուրցի սուր հոտից արբենալով՝ Մարոն ցածրաձայն լալիս էր:
Последний раз редактировалось Lusine1101 29 апр 2017, 01:02, всего редактировалось 10 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#14  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 14:48

ԳԼՈՒԽ 9


Մաս 49


Վարդանի առջև հայտնվեց հողմնահարված գագաթով գետնահար հրաբխի ուրվագիծը։ Հրաբխի եզրերին մնացել էին չհալված ձյան կղզյակներ, որոնք նմանվում էին լավայի գետերի, որոնք դուրս էին հոսել խառնարանից։ Դա Արգե լեռն էր։ Ինքը գրեթե հասել էր իր նպատակին։ Կեսարիան գտնվում էր այս լեռան հյուսիսում, հազիվ քսան կիլոմետրի վրա։ Ինչ համեմատություն իր անցած երեք հարյուր հիսուն կիլոմետրի հետ։
Դատելով արևի դիրքից, կեսօրն անց էր։ Վարդանը նստեց մի ժայռի ստվերում։ Նա քրտնած էր, սակայն դողում էր։ Կանոնավոր կերպով նրան տանջող ջերմի նոպաները տևում էին մեկ-երկու ժամ, որից հետո նա ուժասպառ էր լինում և տառապում էր ծարավից։ Ազդրի վերքի հետևանքն էր։ Այն չէր լավանում, և վարակը տարածվում էր մարմնով մեկ։ Պետք էր հուսալ, որ Կեսարիայի ամերիկյան վարժարանի տնօրեն Էնտոնի Բլեյկը դեղորայք կունենար։ Եթե, իհարկե, նա ստիպված չէր եղել հեռանալ քաղաքից...
Վարդանը որոշակի հուսահատություն էր ապրում։ Ճանապարհորդության չորրորդ օրը նրա ձին՝ Յըլդըզը, կոտրել էր ոտքը, և նա ստիպված էր եղել սպանել ձիուն և շարունակել ճանապարհը ոտքով։ Գրեթե երեք շաբաթ ճանապարհին էր։ Երեք շաբաթ շարունակ նա հեռանում էր այն շրջանից, ուր ամենայն հավանականությամբ գտնվում էին Մարոն ու Թովմասը։ Անցած շաբաթների պատճառով հարազատներից իրեն բաժանող տարածությունը Վարդանին ավելի մեծ էր թվում, քան իրականում կար և դա նրան ավելի էր տանջում, քան հոգնածությունը, սովն ու ծարավը։
Շվեյցարական մանկատանը անցկացրած երեք օրերից հետո Վարդանը գիշերով հեռացել էր Մալաթիայից՝ օրիորդ Լանգլեին վստահելով իր գրած նամակների և հոդվածների առաքումը։ Քաղաքում և նրա մերձակայքում հսկողությունը թուլացել էր, սակայն բանակն ու ոստիկանությունը վերահսկում էին բոլոր ճանապարհները և Վարդանը ստիպված էր եղել շարժվել Տավրոսին հյուսիսից հարող բարձր սարահարթի ճանապարհով։ Մատչելի կապաններով և նեղ կիրճերով հարուստ սարահարթը վեհ պատկեր էր ներկայացնում, որի վրա սավառնում էին միայնակ արծիվները։ Հազվադեպ գետակները հոսում էին դեպի Միջերկրական ծովը, իսկ սարերի լանջերին երբեմն հանդիպում էին ոչխարների հոտեր։ Հարավ-արևմտյան ուղղությամբ լեռները կուտակվում էին մինչև անսահմանություն՝ նմանվելով հսկաների, և նրանց տեղ-տեղ կանաչին տվող կարմիր գույնը բացվում էր՝ ընդունելով վարդագույնի և մանուշակագույնի տարբեր երանգներ, և վերջապես ձուլվում էր երկնքի կապույտին։
Քարին թիկնած՝ Վարդանը զննեց իր առջև տարածվող բլրապատ հարթավայրը։ Լանջին աճող խաղողի այգիները, խնձորենիները հեղեղատում, բարդիների շարքերը և վարսակի արտի ոսկեզօծ ուղղանկյունը վկայում էին բնակավայրի առկայության մասին։ Նա տուն կամ ագարակ էր փնտրում, ուր կարող էր հյուրընկալվել։ Իր ներկայիս տեսքով՝ կեղտոտ, երկար մորուքով և պատռված համազգեստով, Վարդանը Կեսարիայում կարող էր կասկածներ հարուցել, և նրանից փաստաթուղթ կպահանջեին։ Հարկավոր էր նախ ներկայանալի տեսք ընդունել։ Նա բնակավայր չտեսավ, սակայն հեռվում զգացվող մի շարժում գրավեց նրա ուշադրությունը։ Գյուղացին հող էր վարում։
Նա կաղալով ճանապարհ ընկավ։ Ամեն քայլից ազդրը ցավում էր։ Կես ժամ անց նա հասավ ակոսների եզրին, ուր մի մարդ բռնել էր փայտե արորի միակ կոթը, որը երկու նիհար եզներ ալարկոտ ընթացքով քարշ էին տալիս արտով։ Տղամարդը կրում էր Անատոլիայի գյուղացիների համար հատկանշական տարազ, վարդագույն շապիկ, սպիտակ բամբակյա լայն շալվար ու կաշվից պատրաստված տրեխներ։ Տասներկու տարեկան մի տղա քայլում էր եզների կողքից և ժամանակ առ ժամանակ ճիպոտով հարվածելով ստիպում էր նրանց արագացնել ընթացքը։ Երեխան նկատեց օտարականին և զգուշացրեց հողագործին, որը կանգնեցրեց լծկաններին։
— Էվալլահ, համշարի,— բղավեց նա։
— Ողջույն, բարեկամս,— պատասխանեց Վարդանը մոտենալով։
Ցածրահասակ և թիկնեղ գյուղացին իր մազոտ ձեռքերը քսեց շալվարին։ Այդ մոտ քառասուն տարեկան տղամարդու ձախ այտին անհավասար եզրերով հին սպի կար։ Կզակը կապտին էր տալիս մի քանի օր չսափրած մորուքից, իսկ հաստ բեղերը թաքցնում էին վերին շրթունքը։ Վարդանի տեսքը նրան զգաստացրեց.
— Վիրավո՞ր ես։
— Այո, և ոտքի վրա եմ մի քանի օր։
Սև և թավ հոնքերի տակից տղամարդու հայացքը խոժոռ էր թվում։
— Ի՞նչ ես անում այս կողմերում։
— Սարերում իմ գնդի վրա անհավատներ հարձակվեցին, և միայն ես փրկվեցի։
Գյուղացին շարունակում էր չհավատալ։ Նա փորը քորեց, և այդպիսով նրա ձեռքը հայտնվեց գոտու հետևը խրած ատրճանակի մոտ։ Վստահություն հարուցելու համար Վարդանը ցույց տվեց իր տրեխները.
— Հանգստացիր, դասալիք չեմ։ Ես լեյտենանտ Ակդարն եմ։ Վերադառնամ եմ Կեսարիա իմ գնդապետին զեկուցելու համար։
— Որևէ թուղթ ունե՞ս, որը կհաստատեր քո ինքնությունը։
Վարդանը մեկնեց իր առաքելության թուղթը, որը հողագործը բացեց, ուսումնասիրեց գլխիվայր պահելով և վերադարձրեց, ասելով.
— Կարդալ չգիտեմ։
Վարդանը հույսը հենց դրա վրա էր դրել, քանի որ փաստաթղթում գրված էր Շաքիր Իսմայելի անունը։ Նա ցույց տվեց փաստաթղթի մի տողը և Հալիթ փաշայի կնիքը։
— Նայիր, սա սուլթանի անունն է։
— Ինչպե՞ս է նրա անունը։
— Դու չգիտե՞ս,— հարցրեց Վարդանը զարմացած։
Վախենալով, որ լեյտենանտը իրեն կհանդիմանի տգիտության համար, գյուղացին վիճակից դուրս եկավ քահքահ ծիծաղելով։
— Ես վատ հիշողություն ունեմ։ Մոռանում եմ նույնիսկ իմ երեխաների անունները։
— Դու շա՞տ երեխաներ ունես։
Գյուղացին ինը մատ ցույց տվեց՝ հպարտությունից փքվելով։
— Քանի՞ կին ունես։
— Երկու,– պատասխանեց գյուղացին, որն այդ թիվը գիտեր։– Իսկ դո՞ւ։
— Չորսը, ինչպես թույլ է տալիս Մարգարեն։
Այդ թիվը մեծ տպավորություն թողեց զրուցակցի վրա։ Մարդ պետք է հարուստ լիներ այդքան կին պահելու համար։
— Իմ անունն է Սուլեյման Ղարաբըյըկ։ Արի իմ տուն հանգստանալու։
— Հաճույքով։ Թող Աստված քեզ օրհնի, Սուլեյման։
Գյուղացու տղան գնաց ու թփերի միջից մի կուժ ջուր բերեց։ Խմելու փոխարեն գյուղացին ջուրը գլխին լցրեց ու դեմքը թրջեց, և դա Վարդանին տարօրինակ թվաց։
— Ջուրը խմելու չէ՞։ Ես չե՞մ կարող դրանից խմել,– հարցրեց նա, երբ Սուլեյմանը կուժն իրեն տվեց։
Վերջինս ցնցվեց, ճակատը կնճռոտեց ու նորից լարվեց.
— Խմե՞լ։ Բայց ռամադան է։
Վարդանն արագորեն սխալն ուղղեց։
— Կարծում էի, որ այն ավարտվել է։ Ասացի, որ մոլորվել եմ և օրերի հաշիվը կորցրել։
Այս պատասխանը բավարարեց գյուղացուն։ Չնայած իրեն տանջող ծարավին, Վարդանը բավարարվեց ճակատն ու ծոծրակը թարմացնելով։ Սուլեյմանը եզներին վստահեց որդուն և հյուրին տուն տարավ։ ճանապարհին նա նկատեց, որ Վարդանը դողում էր։
— Դողո՞ւմ ես։
— Մի քիչ ջերմություն ունեմ։
— Հաստատ ջերմախտ է։
— Ազդրիս վերքից է։
— Ոչ, ոչ, ջերմախտ է։ Ինձ ծանոթ է այդ հիվանդությունը։ Ես դրանից տառապել եմ։ Երկրորդ կինս միակն է, որ կարողանում է այն բուժել։ Բախտդ բերել է։ Ալլահն է քայլերդ այս կողմ ուղղել։
Վարդանը գերադասեց չհակաճառել նրան իր հիվանդության կապակցությամբ։ Ավելի լավ, եթե գյուղացին համարում էր, որ իրենց հանդիպումն Աստծու կամքով էր տեղի ունեցել։ Ի դեպ, նրա վարքագիծն այդ պահից փոխվեց, և նա ձեռքը դրեց լեյտենանտի ուսին, նրա ձայնը բարեկամական դարձավ։
— Քեզ հենց հիմա ջուր կտան։ Հիվանդները ծոմ չեն պահում։ Հենց որ տեղ հասնենք, կուտես ու կխմես, որքան կուզես։
— Կուզենայի նաև լողանալ ու սափրվել։ Եթե դու թել ու ասեղ ունենաս, ես կարգի կբերեմ համազգեստս։ Տես, թե ինչի եմ նման, ես՝ օսմանյան բանակի լեյտենանտս։ Ես ինձ խայտառակված կզգամ, եթե այս վիճակում ներկայանամ իմ հրամանատարներին։ Ես կվճարեմ։
— Փո՜ղ,– բացականչեց գյուղացին վիրավորված։— Սուլեյման Ղարաբըյըկի հյուրասիրությունը չի վաճառվում, նա այն բաշխում է, ինչպես պատվիրել է Մարգարեն։
— Ներիր ինձ, չէի ուզում քեզ վիրավորել։
Սուլեյմանը ժպտաց և նշան արեց, որ քեն չէր պահում։
Նրանք մի արտի մոտով անցան, ուր կանայք ու երեխաները մանգաղներով ցորեն էին հնձում։
— Իմ արտն է,– հայտարարեց Սուլեյմանը, նույն շարժումով ցույց տալով և արտը, և այնտեղ աշխատող մարդկանց։
Հպարտությունից դողացող ձայնով նա ցույց տվեց քարքարոտ, սակայն կանաչ մարգագետինը, ձիթենու այգին, եգիպտացորենի դաշտը և ոռոգվող այգին։ Նա ձեռքը կրծքին խփեց։
— Այս ամենը ես աղայից չեմ վարձակալում։ Այս ամենը պատկանում է ինձ և եղբորս՝ Նազիմին։
Նա թվարկեց իր ունեցած անասունը. երկու եզ, մեկ երինջ, մեկ ավանակ իր քուռակի հետ և անհամար ոչխարներ, այծեր ու հավեր։ Անատոլիայի չափանիշներով Սուլեյմանը բարեկեցիկ գյուղացի էր։ Տան կողքին գոմ կար, որի հետևում շարված էին խոտի երեք դեզերը։ Երկու կավաշեն տները կանգնած էին կողք կողքի։ Սուլեյմանը ցույց տվեց ձախ կողմի տունը, որի փոքր լուսամատները պատված էին փայտյա ճաղերով։
— Սա հարեմն է, ուր ապրում են իմ և եղբորս կանայք։
Երեք տարեկանից փոքր երկու երեխա խաղում էին հարեմի դռան առջև, իսկ նրանց շուրջը փոշու մեջ թաղված ննջում էին հավերը։ Գոմի ստվերում կանգնած ավանակը ծանր շնչելով դաշտերին էր նայում, իսկ նրա քուռակը մորն էր ծծում։ Օդում տարածվել էր թխվող հացի բուրմունքը, որը խառնվում էր աթարի հոտի հետ։
Սուլեյմանը Վարդանին տարավ աջ կողմի տունը, որը մեկ մեծ սենյակ ուներ։ Հողե հատակի մեկ երրորդը զբաղեցնում էին ներքնակներն ու փալասները։ Տանը համեմատաբար ավելի զով էր։ Դեռևս տան շեմից գյուղացին բղավեց երկրորդ տան ուղղությամբ.
— Այշա, Այշա։
Նա իր հյուրին նստել առաջարկեց և ալյումինե թասով օղի մատուցեց։ Ինքը նույնպես դեմ չէր լինի խմելու, որից հետո մեկ—երկու ծխախոտ կծխեր, բայց նա դիմադրում էր գայթակղությանը և սպասում էր մութն ընկնելուն։
— Թող կյանքդ երկար լինի, իսկ զավակներդ էլ բազում,— ասաց Վարդանը կենացի փոխարեն։
— Շնորհակալություն։
Կոճերի վրա հավաքված լայն վարդագույն շալվարի վրա բաց կանաչ զգեստ հագած մի կին սենյակ մտավ։ Նրա ոտքերին ոչխարի մորթուց կարված հողաթափեր կային, իսկ գլուխն ու դեմքը ծածկում էր սպիտակ փարաջան։ Նշաձև աչքերը, խիտ հոնքերը և երկար արտևանունքները վկայում էին չերքեզյան ծագման մասին։ Նա ծածուկ և հետաքրքրասիրությամբ Վարդանին նայեց։
— Հյուրին ուտելիք ու ջուր բեր։
Նա նայեց ամուսնուն ու տատանվեց։ Նա չէր հասկանում։ Իսկ ռամադա՞նը։
— Լեյտենանտը հիվանդ է,– բացատրեց Սուլեյմանը,— չի կարող ծոմ պահել։ Դու նրան կբուժես։ Քննիր նրան։ Համոզված եմ, որ ջերմախտ ունի։
Կինը մոտեցավ հյուրին և կռացավ նրա վրա։ Նրա դարչինով ներկված ձեռքը իջավ Վարդանի ճակատին։ Վարդանը զգաց, որ կնոջ քրտնած ափը դողում էր։ Հետո կինը մատով ձգեց Վարդանի կոպը, սակայն աչքի սպիտակուցը ուսումնասիրելու փոխարեն, ինչպես նա հավակնում էր, նա անամոթաբար զննում էր Վարդանի դեմքը, և դա նրան շփոթեցրեց։
— Ջերմախտ է,— հաստատեց նա իր ամուսնու ախտորոշումը։— Ես նրան կբուժեմ։
Կինը հեռացավ, իսկ Սուլեյմանը հիացած բացականչեց.
— Տարբեր վայրերից մարդիկ են գալիս նրա մոտ բուժվելու։
— Կկարողանա՞ նա բուժել իմ վերքը,— հարցրեց Վարդանր հպվելով իր ցավացող ազդրին։
— Ոչ, Այշայի ունակությունները սահմանափակվում են ջերմախտով, սակայն կտեսնես՝ երեք օրում ուժերդ կվերականգնես։
— Ես հենց այս երեկո պետք է գնամ։
Սուլեյմանը վեր թռավ.
— Դրա մասին խոսք անգամ լինել չի կարող։ Դու որոշ ժամանակ կհանգստանաս ինձ մոտ։ Խոսք չի կարող լինել այն մասին, որ թույլ տամ մեր քաջ սպաներից մեկին ճամփա ընկնել հիվանդ վիճակում։
Սուլեյմանի փոքր, ժիր աչքերը զննում էին իր հյուրի աչքերը։ Այս մարդն ավելի խորամանկ էր, քան կարող էր թվալ առաջին հայացքից։ Վարդանը չէր կարող հրաժարվել նրա հյուրասիրությունից և անիմաստ բուժումից՝ առանց վիրավորելու հյուրընկալողին և առանց կասկած հարուցելու։
— Ես զգացված եմ քո մեծահոգությունից, Սուլեյման,— ասաց Վարդանը գրպանից մի քանի դրամ հանելով։— Քանի որ փող չես ուզում վերցնել, կուզենայի, որ իմ անունից այս փողը նվիրեիր մզկիթին։
Գյուղացին լայն ժպտաց՝ բացելով ծխախոտից դեղնած իր բոլոր ատամները, և փողը գրպանը դրեց։ Այս լեյտենանտը իսկապես արժանավայել մարդ էր։
Այշան պղնձե սկուտեղ բերեց, որի վրա նա դրել էր տաք հաց, մի աման մածուն և ծիրանի չիր։ Նա հեռացավ ամուսնու հետ։ Վարդանն ախորժակով ուտում էր, երբ Սուլեյմանը վերադարձավ ածելիով, սև օճառի կտորով և մի կուժ ջրով։ Նրա ձեռքին նաև մի շալվար ու մի շապիկ կար։
— Հանիր համազգեստդ կանայք կմաքրեն ու կկարկատեն այն։ Կար ու ձևը տղամարդու գործ չէ։
Վարդանը հանվեց, և Սուլեյմանի դեմքը ծռմռվեց նրա աջ ազդրի սևին տվող վերքից։
— Տեսքն ավելի վատ է, քան իրական վիճակը,– ասաց Վարդանը անհոգ տեսքով։
Իրականում վերքի վիճակը նրան անհանգստացնում էր։ Վերքի մանուշակագույն եզրերը իրարից հեռացել և այտուցվել էին, կեղևը տեղ-տեղ պոկվում էր։ Ամրողջ ոտքն էր այտուցվել, և կոշիկը սեղմում էր։ Անհրաժեշտ էր մշակել վերքը և ախտահանել վիրակապելուց առաջ։
— Սպիրտ ունե՞ս։
Սուլեյմանը ցույց տվեց գետնին դրված օղու շիշը։
— Ես նկատի ունեմ այն սպիրտը, որ այրում են սպիրտայրոցներում։
— Ոչ։ Ուզում ես գյուղի կախարդին կանչեմ։ Նա հմայիլ կսարքի։
— Դրա կարիքը չկա։ Երբ ես Կեսարիա կհասնեմ, բանակի վիրաբույժը մեկ րոպեում վերքս կարգի կբերի։
— Դու գիտես,– պատասխանեց գյուղացին։– Ես արտ եմ վերադառնում, իսկ դու հանգստացիր մինչև երեկոյան աղոթքը։ Հյուրերի եմ սպասում ծոմից դուրս գալու կապակցությամբ և կուզենայի, որ դու մեզ միանայիր։
— Զգացված եմ։
Սուլեյմանը գնաց։ Սափրվելուց ու լվացվելուց հետո Վարդանը ներքնաշորերով պառկեց սենյակի խորքում դրված ներքնակին։ Նա փակեց աչքերը, սակայն անմիջապես բացեց ոտնաձայներ լսելով։ Այշան էր։ Վարդանը ձեռքը մեկնեց կողքին դրված շալվարի կողմը։
— Մի անհանգստացեք,– ասաց Այշան,– ես երկար ժամանակով չեմ եկել։ Պառկած մնացեք։
Նա արագ մոտեցավ Վարդանին ու ծնկի իջավ։ Գլխին անփույթ գցած քողը սահեց ուսերին՝ բացելով նրա դեմքը։ Նա ծամածռեց լիքը շուրթերով բերանը և ուսերը թոթվեց, կարծես պատասխաներ ինքն իրեն արված հանդիմանությանը։ Նա քողը չբարձրացրեց։ Այդ ազատությունը մահմեդական կնոջ պահվածքում զարմացրեց Վարդանին։
Այշան քսան տարեկան էր։ Շատ լավ գիտակցելով իր գեղեցկությունը՝ նա չէր համակերպվում այն մտքի հետ, որ ինքն այն պետք է թաքցներ ամուսնանալուց հետո՝ արդեն չորս տարի։ Նա ափսոսանքով էր հիշում տղամարդկանց վավաշոտ հայացքները իր հայտվելուն պես և ձանձրանում էր այս առանձնացած ագարակում, որտեղից շատ հազվադեպ էր դուրս գալիս գյուղի շուկան գնալիս։ Չարսավի մեջ փաթաթված՝ նա նմանվում էր այլ գեղջկուհիների մուգ և լուռ ուրվագծերին, որոնք հնազանդ հետևում էին իրենց ամուսիններին։
Նա շատ էր կարոտում իր ծննդավայրի՝ լեռնային գյուղի տոներին ու աշխուժությանը, ընկերուհիներին, որոնց հանդիպում էր աղբյուրի մոտ։ Հոր տանը միշտ երաժշտություն էր հնչում և ծիծաղ, իրենք հաճախ պարում էին, մինչդեռ այստեղ, արևից խարկված այս հարթավայրում, խոսում էին միայն բերքից և անասունից, մտածում էին միայն հողը մշակելու մասին և այն պաշարների մասին, որ պետք էր պարենավորել ձմռան համար։ Տաղտկալի կյանք։ Երեխաներ ծնել, անասուն խնամել, աշխատել դաշտում, ճաշ եփել, բուրդ մանել, գործել։ Մութ ու ծխոտ տանը փակված մնալ վեց ամիս շարունակ, իսկ մնացած վեց ամիսը արևի տակ մաշվել։ Այշան իրեն արդեն ծեր էր զգում։ Սուլեյմանն իրեն այլևս չէր տեսնում։ Նրա համար Այշան ընդամենն իր էր՝ ոչ ավել, ոչ պակաս, քան իր հոտի անասուններից մեկը։ Միայն թե աշխատեր ու երեխա բերեր, ավելին չէր պահանջվում։
Եթե Սուլեյմանն իմանար, որ նա քողը հանել էր օտարի առջև, ապա այնքան կծեծեր, որ ատամները թափվեին։ Միևնույն է՝ ինքը կանի այն, ինչ ուզում է։ Նա անսահման ցանկություն ուներ դեռևս գեղեցիկ թվալ տղամարդկանց աչքերում։ Այս լեյտենանտը, որը լրիվ այլ աշխարհից էր և տարբերվում էր այս կորած-մոլորած անկյունի դանդալոշներից, իրեն ընձեռում էր իր երազած հնարավորությունը։ Նա շատ բան չէր սպասում։ Ուզում էր ընդամենն արձանագրել, որ այս օտարն իրեն ցանկալի էր համարում։ Միգուցե հաճոյախոսություն էր նրանից սպասում, որպեսզի ձևանար, որ կարմրում էր։
— Ահա ջերմախտի դեմ դեղը,– ասաց նա, թարմ ձուն ցույց տալով։
Նա կոտրեց ձուն և ճարպկորեն հեռացրեց կեղևը առանց վնասելու ձվի սպիտակուցն ու դեղնուցը պարուրող թաղանթը։ Նա թաղանթը ծակեց և պարունակությունը լցրեց ափսեի մեջ, հետո դատարկ թաղանթը թաթախեց կիտրոնի հյութի մեջ։ Դեղագործ լինելով՝ Վարդանը հետաքրքրվում էր ժողովրդական միջոցներով և զվարճացած հետևում էր Այշայի գործողություններին։ Այդ ընթացքում երիտասարդ կինը նրան հարցեր էր տալիս։ Որտե՞ղ էր նա ծնվել։ Որտե՞ղ էր ապրում։ Ամուսնացա՞ծ էր, թե ոչ։ Այդ ընթացքում Վարդանը հորինեց լեյտենանտ Սալահեդդին Ակբարի կենսագրությունը։
— Ձեր ձախ ձեռքը տվեք,– ասաց կինը։
Այշան հպվեց Վարդանի ափին և զարմացավ։ Նա երբեք չէր տեսել առանց կոշտուկների տղամարդու ձեռք, մինչդեռ լեյտենանտի ափը հարթ էր, ինչը նշանակում էր, որ նա երբեք ֆիզիկական աշխատանք չէր կատարել։ Հարուստ մարդու ձեռք էր։ Ի՞նչ էր մտածում այդ տղամարդը իր մասին։ Նկատո՞ւմ էր արդյոք իր գեղեցկությունը։ Այշան ոչինչ չէր կարողանում հասկանալ նրա անթափանց դեմքից։ Նա ձվի թաղանթը փաթաթեց Վարդանի ճկույթին։
— Ահա,– ասաց նա առանց բաց թողնելու Վարդանի ափը։
— Վերջացրի՞ք։
— Այո, թող մատի վրա չորանա։ Կցավի, բայց դուք կապաքինվեք։
— Շնորհակալություն, խանում,– ասաց Վարդանը հետ քաշելով ձեռքը և ազդրին դնելով։
— Ուրիշ բան չե՞ք ուզում։
Վարդանն ասաց՝ ոչ։ Երիտասարդ կինը վերջապես հեռացավ, երբ նա ասաց, որ ինքը քնել է ուզում, և իսկապես քնեց, երբ կինը քողը գլխին գցելով՝ դուրս եկավ սենյակից։
Նա ցավից արթնացավ մեկ ժամ անց։ Թաղանթը չորացել էր և աքցանի պես սեղմում էր նրա ճկույթը։ Ձեռքը թմրել էր, և ցավը տարածվում էր ամբողջ մարմնով մեկ։ Նա փորձեց ազատվել մատը սեղմող թաղանթից։
— Ոչ,– բղավեց Այշան։
Անակնկալի գալով՝ Վարդանը ցնցվեց։ Այշան վերցրեց Վարդանի ձեռքը, սակայն արդեն ուշ էր, քանի որ նա վնասել էր թաղանթը եղունգներով։ Այշան հանդիմանեց.
— Դուք չպետք է այդպես անեիք։ Լավանալու համար պետք էր սպասել, որ թաղանթն ինքը ճաքեր և ընկներ։
Նրա դեմքը բաց էր և, Վարդանի կողքին պպզած, նա հյուրին էր նայում խորհրդավոր ժպիտը երեսին, որից նրա երիտասարդ գեղեցկությունը գրգռիչ էր դառնում։ Անհանգստանալով՝ Վարդանը ծածուկ նայեց դռան կողմը։
— Բոլորը դաշտում են,– շշնջաց Այշան նրան հանգստացնելու համար։
— Դու վաղո՞ւց ես այստեղ։
— Ես հետևում էի ձեր քնին։ Դուք այնքան խորն էիք քնել։
Նրա ջերմությունը ստուգելու պատրվակով, կինը ձեռքը դրեց Վարդանի ճակատին։ Այդ հպումը Վարդանին փաղաքշանք թվաց, և նստելով՝ նա ազատվեց կնոջ ձեռքից։
— Ես ինձ ավելի լավ եմ զգում,— ասաց նա սառը ձայնով։– Ես շնորհակալ եմ քեզնից։
— Դուք դեռ հիվանդ եք։ Վաղը պետք է բուժումը շարունակել։
Վարդանը ցանկություն չուներ վերսկսելու ցավոտ փորձը.
— Դրա անհրաժեշտությունը չի լինի, խանում։
— Սուլեյմանը կբարկանա, եթե ձեզ ջերմախտից չբուժեմ։
Երիտասարդ կնոջ ձայնում վախ էր զգացվում, սակայն կարելի էր նշմարել նաև հեգնանքի երանգ։ Վարդանը կասկածեց, որ նա գիտեր, որ ինքը ջերմախտով հիվանդ չէր։ Կինն ուշադիր նայում էր Վարդանին դեմքին տարօրինակ արտահայտությամբ, որի իմաստը վերջինս չէր կարողանում հասկանալ, իսկ նրա անպատշաճ պահվածքը դուր չէր գալիս Վարդանին, քանի որ Սուլեյմանը պետք է որ շատ բծախնդիր լիներ իր կանանց պատվի հարցում։
Վարդանն ուզեց հագնել Սուլեյմանի տված շալվարը։ Նա իր ազդրին շագանակագույն մի սպեղանի նկատեց։
— Ի՞նչ է սա։
— Ցեխ է ու այծի կտտոր,– պատասխանեց Այշան։– Բուժում է վերքերը։
Վւսրդանր ծամածռվեց՝ մտածելով փայտացում ստանալու վտանգի մասին, ոտքի կանգնեց, որպեսզի հողի ու թրիքի խառնուրդը վայր ընկներ, և վերքը լվաց կժի մեջ մնացած ջրով։ Նա պետք է որ շատ խորը քնած լիներ, որպեսզի չարթնանար սպեղանին տեղադրելիս։ Նրա վարտիքի կոճակը բացված էր։ Կարո՞ղ էր պատահել, որ... Նա հայացքն արագ բարձրացրեց Այշայի վրա, որն արդեն հագել էր գլխաշորը, և երևում էին միայն նրա նշաձև աչքերը։ Նա խոնարհվեց ու գնաց։
Այս կինը կարող էր իր գլխին փորձանք բերել: Վարդանն ուզում էր հնարավորինս շուտ հեռանալ այդտեղից։ Նա հագնվեց և նստեց դռան դիմաց՝ սպասելով Սուլեյմանի վերադարձին։
Բակում ստվերներն արդեն երկարում էին։ Վարդանի համազգեստը փռած էր սայլի կողին, որի տակ կչկչում էին հավերը։ Հեռվում, դաշտերից մեկում չորս կին և տասներկու տարեկան մի տղա դիզում էին խոտը։ Ավանակն ու իր քուռակը շրջանցեցին տունը, գնացին մինչև ջրհորը և խանչեցին այնքան ժամանակ, մինչև Այշան եկավ և նրանց ջուր տվեց։ Ծծկեր երեխան գրկին նա իր գործն արեց՝ առանց աչքը Վարդանից կտրելու։
Կանայք դաշտից տուն եկան և, զարմանալով օտարականի ներկայությունից, շտապեցին հարեմ՝ Այշայից մանրամասներ իմանալու համար։ Երեխաներն իրար հրմշտելով ջրհորից ջուր խմեցին և իրար ջրեցին։ Յոթ աղջիկ էին և վեց տղա՝ չորսից մինչև տասներեք տարեկան։ Նրանց դեմքերն ու ձեռքերը կեղտոտ էին, ոտքերը՝ բոբիկ։ Քանի մայրերը ճաշ էին պատրաստում, նրանք խաղում էին բակում, և այդ խաղը պատրվակ էր հյուրին ուսումնասիրելու համար։ Շուտով յոթ կամ ութ տարեկան շիլ մի տղա, չդիմանալով, մոտեցավ և, համազգեստը ցույց տալով, հարցրեց.
— Դու զինվո՞ր ես։
— Այո՛, սպա։
— Ճանաչո՞ւմ ես ավագ եղբորս։ Նա կռվում է բանակում։
— Ոչ։ Զինվոր շատ կա։
Բոլոր երեխաները հավաքվեցին Վարդանի շուրջը, և նրա վրա հարցերի տարափ տեղաց։ Որտեղի՞ց էր գալիս։ Ո՞ւր էր գնում։ Երեխաներ ունե՞ր։
Այդ վերջին հարցը համընկավ Վարդանի մտքերի հետ։ Տղաներից մեկը նրան Թովմասին էր հիշեցնում՝ թե՛ տարիքով, թե՛ կեցվածքով։ Ինքը շատ բան կզոհաբերեր՝ միայն թե իր որդին այս երեխաների պես անհոգ լիներ։ Զգացմունքները դժվարությամբ թաքցնելով՝ նա պատմեց Կոստանդնուպոլսի, Կապույտ մզկիթի, նավահանգստի մասին, ուր հեռու երկրներից նավեր էին գալիս։ Նրա շուրջը նստոտած երեխաները լսում էին մինչև մի կին նրանց կանչեց ճաշելու։
Արևը մայր էր մտնում, երբ եկավ Սուլեյմանը իրեն շատ նման մի տղամարդու հետ։ Իր եղբայր Նազիմն էր։ Վերջինս կասկածամտորեն զննեց Վարդանին և իրեն զուսպ պահեց։ Քիչ անց երեք տղա եկան՝ տասնչորսից տասնվեց տարեկան պատանիներ։ Ադամամութն ընկավ, և հարևան գյուղից լսվեց մուեզզինի թույլ ձայնը։ Վարդանը գիտեր, որ նա կանչում էր «Ալլահու ակբար՝ Աստված մեծ է։ Ալլահու ակբար։ Ալլահու ակբար։ Ես վկայում եմ, որ չկա ուրիշ աստված Ալլահից բացի։ Եկեք աղոթելու։ Եկեք աղոթելու։ Ալլահու ակբար։»։ Նույնիսկ քրիստոնյայի ականջի համար այս վեհ ուղերձը հիշեցնում էր Աստծու ներկայության մասին։ Հզոր կանչը հրավիրում էր բոլոր հոգիներին հաղորդակցվելու կյանքի խորհրդավոր ակունքների հետ և Վարդանը կեղծելու զգացում չունեցավ, երբ մնացածների հետ դարձավ դեպի Մեքքան և, նրանց շարժումները կրկնելով, ներքուստ աղոթեց։
Մութն ընկնելուց հետո ներքնակները փռեցին բակում՝ անհավասար շրջան կազմելով, որի կենտրոնում կրակ վառեցին։ Եկան հյուրերը, որոնց Սուլեյմանն ու Նազիմն ընդունեցին համբույրներով և բարեմաղթանքներով։ Սուլեյմանը Վարդանին ներկայացրեց նրանց՝ հագուրդ տալով ձևականություններին։ Եկել էին Բորհանեղդինը, որը մետաղագործ էր, Թեքգյոզ Սեդաթը՝ հացթուխը, որի մականունը ցույց էր տալիս, որ նա միակնանի էր, Օսմանը՝ ջորեպանը, որը գյուղերում ածուխ էր վաճառում, Նազիմի աներձագը և հարևան երկու ագարակապաններ՝ Սրըլըկ Սիտկին և Բելի Կըրըկ Ռահմին։ Նրանք բոլորը իրար նման էին իրենց սև բեղերով, արևակեզ դեմքերով, սափրած գլուխներին դրված իրենց ֆեսերով և բամբակյա սպիտակ շապիկներով, որոնք հավաքված էին գոտկատեղին լայն բրդյա գոտիներով։ Վերջին հյուրը՝ ղուրանական երգեցող Հաֆիզ Շևֆիկը, ճաղատ էր և գրեթե կույր։ Նրա սպիտակ մորուքը շրթունքների շուրջը դեղնել էր ծխախոտի ծխից, որ նա փաթաթում էր զարմանալի արագությամբ և առանց մի փշուր կորցնելու։
Նրանք թեք ընկան ներքնակներին, իսկ կանայք բերեցին օղու շշերը, ջրով կժերը և ուտեստները։ Սուլեյմանն ու նրա եղբայրը ճաշկերույթը շռայլորեն էին կազմակերպել։ Մատուցեցին խորոված գառ, խորոված սմբուկ, փլավ, լցոնած լոլիկներ և պղպեղ, սխտորամածուն։
Սուլեյմանի պնդմամբ, Վարդանը ստիպված եղավ մանրամասնորեն պատմել իր գնդի վրա ապստամբների հարձակման մասին, թե ինչպես ինքը միակ ողջը մնալով՝ ստիպված էր եղել մահացած ձևանալ, ինչպես էր փախել, օրեր շարունակ քայլել տափաստանով և սնվել բույսերի արմատներով ու սոխուկներով։ Նրա պատմությունը հիացրեց այդ մարդկանց, որոնք երեխաների պես հեքիաթներ էին սիրում, և նրանք մի քանի թունոտ մեկնաբանություններ արեցին «սուլթանի պատերազմի» մասին, որից կարգին բան չէին հասկանում, բացի այն, որ այդ պատերազմի պատճառով բանակը կանոնավոր կերպով բռնագրավումներ էր իրականացնում։ Նրանք շուտով վերադարձան մթերքի գներին և անպարկեշտ պատմություններին, որոնք նրանց զրույցների հիմնական նյութն էին կազմում։
Վարդանը լուռ էր և մտացրիվ հետևում էր նրանց զրույցին։ Ճաշկերույթն աշխուժացավ։ Հյուրերը զրուցում էին, միևնույն ժամանակ ուտում և խմում էին։ Այս անգրագետ մարդիկ, որոնք իրենց գյուղից դուրս աշխարհ չէին տեսել, ապրում էին բնական կյանքով և դա շարժեց Վարդանի նախանձը։
Երբ գիշերն արդեն բավական առաջացել էր, երեք պատանիները հեռացան և վերադարձան գոմից փամփշտակալներով և հրացանով։ Նրանք հրաժեշտ տվեցին հյուրերին և անհայտացան մթության մեջ։ Վարդանի հարցին Սուլեյմանը պատասխանեց.
— Նրանք հսկում են ագարակը մինչև լուսաբաց և կրակում են թափառաշրջիկներ տեսնելիս։ Վերջերս մեզ վրա հարձակվել էին։
— Հարձակվե՞լ։
— Այո, դասալիքներ կամ անհավատներ, որոնք անասուն են գողանում։
— Ինձ վրա էլ են հարձակվել,– հաստատեց ագարակապաններից մեկը։— Եվ նրանք...
Նազիմը նրան ընդհատեց և բաժակը բարձրացրեց.
— Խմենք։ Լուրջ բաներից վաղը կխոսենք։
Մնացածները հետևեցին նրա օրինակին, և տոնախմբությունը շարունակվեց էլ ավելի աշխույժ կերպով։ Զինված տղաների ներկայությունը դաշտերում ստիպեց Վարդանին հրաժարվել տանտերերի քնելուց հետո հեռանալու գաղափարից։
Սուլեյմանը նայեց իր բարեկամներին, որոնք սրտանց ուրախանում էին, ու իրեն շատ հպարտ զգաց, քանի որ ուտելիքն ու խմիչքը առատ էր։ Նա մտածեց իր բերրի հողերի մասին, հարեմում գտնվող իր կանանց մասին, երեխաների մասին, որոնք ուժեղ կլինեին, վերջերս գնված շապիկի և ֆեսի մասին, պատերազմից հետո Մեքքա կատարվելիք ուխտագնացության մասին։ Եվ նա ուրախացավ։
— Ով, Ալլահ։ Մենք ապրում ենք քո օրհնությամբ լի դրախտում։ Երգիր մեզ համար, Հաֆիզ, երկար մի երգ երգիր։
Ծերունին ջուր խմեց և մի քանի անգամ խորը շունչ քաշեց։ Լսվեց նրա խորը և մաքուր ձայնը։ Տղամարդիկ դադարեցին ուտել և աչքերը հառեցին կրակին։ ժամանակ առ ժամանակ լսվում էր «Ամա՜ն։ Ամա՜ն» բացականչությունը, որը շշնջում էր նա, ով հուզվում էր մեղեդուց։ Վարդանը կարոտին տրվեց։ Ծերունին, որը կարծես ներշնչման մեջ լիներ, սիրով էր երգում սկզբում արաբական, հետո թուրքական երգեր։ Նազիմը նրան ուդ բերեց։ Հաֆիզ Շևֆիկը գործիքը գետնին դրեց ու ներողություն խնդրեց.
— Իմ մատները փայտացել են ամբողջ օրը պարտեզում աշխատելուց։
— Ինձ տվեք, ես կփորձեմ։
Նազիմը, զարմանալով, նրան մեկնեց ուդը, որը Վարդանը ծնկներին դրեց լարերը ստուգելու և մի քանի ակորդ վերցնելու համար։ Նա երկար իմպրովիզացիա արեց։ Շատ արագ նա մոռացավ տեղն ու ժամանակը, վշտերը, դժբախտությունները, անորոշ ապագան։ Մեղեդին սավառնում էր դաշտերի վրայով, հաղթահարում էր լեռները և իրեն տանում էր իր հետ։
Հյուրերից և ոչ մեկը չէր լսել այդպիսի հմուտ կատարում։ Երբ ուդը լռեց, Հաֆիզ Շևֆիկը սկսեց երգել։ Եվ երբ քիչ անց դադար տվեց շունչ առնելու համար, նա նշան արեց Վարդանին իրեն փոխարինելու։ Որոշ ժամանակ երաժշտությունն ու երգը հաջորդում էին միմյանց, կարծես երկու երաժիշտները իրար հետ ծանոթանային։ Հետո առանց պայմանավորվելու նրանք միացրեցին իրենց տաղանդները, և ուդը ցածրաձայն նվագակցում էր երգողին։ Նրանց երաժշտությունը մեղմությամբ լցրեց գիշերը։ Տղամարդիկ շունչները պահել էին, և նրանց հոգիների վրա ողորմածություն էր իջել։ Հարեմի լուսամուտների ճաղերի հետևում կանանց աչքերն արտացոլում էին կրակի լույսը։
Երբ տոնախմբությունն ավարտվեց, Հաֆիզ Շևֆիկը շնորհավորեց Վարդանին.
— Որտե՛՞ղ եք այդքան լավ նվազել սովորել, լեյտենանտ Սալահեդդին։
— Ուդի Թաթարը ինձ դասեր է տվել։
— Ես հիմա հասկանում եմ։ Դա ամենամեծ ուդահարն է։
— Դուք աստվածային կերպով եք երգերը կատարում, Հաֆիզ։
— Շնորհակալություն։ Սակայն գործի մեծ մասը ձեր ուդն արեց։
Հյուրերի գնալուց հետո Սուլեյմանն ու Նազիմը Վարդանին իրենց երախտագիտությունը հայտնեցին իրենց հյուրերին այդպես հմայելու համար։
— Դու մեզ հետ կմնաս, որքան կուզես,– բացականչեց Սուլեյմանը նրան համբուրելով։– Կուզենայի քեզ պահել մինչև ռամադանի վերջին տոնախմբությունները։
Երկու տղամարդիկ անհայտացան կանանց տանը, իսկ Վարդանը դրսում մնաց՝ նայելով հանգչող կրակին։ Օգոստոսի կեսի դեռևս կարճ այդ գիշերն արդեն ավարտվում էր։ Հոգնածությունից ջախջախված և դարձյալ ջերմող Վարդանը քնելու ոչ մի ցանկություն չուներ, քանի որ ապրել էր մարդասիրական մի պահ, որը կուզեր երկարաձգել։ Լեռների մեջ կորած ագարակը նրան խաղաղության հանգրվան էր թվում։ Հեռվում մի կրակոց լսվեց, և Վարդանին սթափեցրեց։ Փախստականը չէր կարող իրեն հանգստացնել նման պատրանքներով։ Նա տուն գնաց քնելու։ Գետնին խառնիխուռն պառկած երեխաներին շրջանցելով՝ նա ազատ տեղ գտավ մի փալանի վրա պառկած փոքր տղայի կողքին։ Երեխան սեղմվեց նրան, և Վարդանը տեսավ իր որդու դեմքը։

Մաս 50


— Ոտքի՛, ծույլիկներ,– բացականչեց Սուլեյմանը ծիծաղելով։– Օրը ճաշ է դարձել։
Վարդանը բացեց աչքերը։ Ագարակապանը իրեն չէր դիմում, այլ պատանիներին, որոնք ամբողջ գիշեր հսկել էին ագարակի շրջակայքը։ Նրանք վեր կացան՝ հորանջելով և ձգվելով։ Սուլեյմանի կոպերը նույնպես ուռած էին քնից։ Ռամադանի ժամանակ ընդունված էր հնարավորինս ուշ արթնանալ, որպեսզի ցերեկային ծոմի ժամերը կարճ թվային, այդուհանդերձ հարկավոր էր կատարել այն անհետաձգելի աշխատանքները։
Վարդանը ոտքի կանգնեց։ Նա գլխապտույտ ուներ, թույլ էր և այրվում էր ջերմից։
— Պառկիր,– ասաց Սուլեյմանը։– Այշան ասաց, որ դու ժամանակից շատ ես պոկել ձվի թաղանթը։ Նա կկրկնի բուժումը։
— Ես մաքուր օդի դուրս գամ,– պատասխանեց Վարդանը։
Նրա վիրավոր ոտքը վատ էր ծալվում, և նա դժվարությամբ էր քայլում։ Նա այնպիսի տպավորություն ուներ, որ մկանները վերքի շուրջը բռնվել էին, և արած մի քանի քայլից նա ուժասպառ եղավ։ Նա նստեց դռան մոտ՝ ստվերում։ Սուլեյմանը անհանգստացած կռացավ նրա վրա։ Լավ չէր լինի, եթե այս սպան մեռներ իր տանը։ Նա հարցրեց.
— Ուզո՞ւմ ես բանակին զգուշացնեմ, որ փոխադրամիջոց ուղարկեն քո հետևից։
— Նեղություն մի քաշիր,— շտապեց պատասխանել Վարդանը։– Ընդամենը ջերմի նոպա է։ Ջերմախտ։ Երևի գիշերային տոնախմբությունից հոգնել եմ։ Քո կնոջ բուժումից հետո ես ինձ ավելի լավ կզգամ։
Սուլեյմանը գլուխը տմբտմբացրեց.
— Հաստատ... Ախ, ինչ տոնախմբություն էր։ Իմ բարեկամները այն երկար կհիշեն։
Երեխաները մոտեցել էին Վարդանին՝ հույս ունենալով, որ Վարդանն իրենց նոր պատմություններ կպատմեր։ Սուլեյմանը նրանց քշեց.
— Թողեք, հյուրը հանգստանա։ Բացի դրանից, պետք է աշխատել։
Հիսաթափված երեխաները միացան չորս կանանց, որոնք նրանց էին սպասում մյուս տան մոտ, և գնացին քարքարոտ արահետով։ Նազիմն ու երեք պատանիները գոմից դուրս հանեցին կամը և դրեցին բակի կենտրոնում։ Տղաներից մեկը, հրացանը ուսին, իսկ մանգաղը ձեռքին, գնաց կանանց հետևից, իսկ Նազիմն ու մնացած երկուսը շարժվեցին այլ ուղղությամբ՝ իրենց հետևից քարշ տալով սայլին լծված եզներին։
Սուլեյմանն ու Նազիմը միասին տասնինը երեխա ունեին, ներառյալ ավագին, որը ծառայում էր բանակում։ Իրենց հինգ կանանց հետ միասին նրանք բավականաչափ աշխատող ձեռք ունեին բերքահավաքի ժամանակ բանվորներ չվարձելու համար։
Բոլորն էլ աշխատում էին դաշտում, բացառությամբ Այշայի, որը երեք ամսական երեխա ուներ։ Նա զբաղվում էր տնային տնտեսությամբ, ճաշ էր պատրաստում և պահում էր ևս երկու երեխաների, որոնք շատ փոքր էին արտերում օգտակար լինելու համար։
Այշան եկավ և ամուսնու հիացած հայացքի ներքո կճպեց մի ձու, որի թաղանթը փաթաթեց հիվանդի ճկույթին։ Ամուսնու ներկայությամբ նա սառը զսպվածություն էր ցուցաբերում։ Վարդանը ներքուստ բարկանում էր, որ չէր կարողացել միջոց գտնել այդ անիմաստ և ցավոտ բուժումից խուսափելու համար, հատկապես երբ Սուլեյմանին մեջքով կանգնած կինը աչքով արեց իրեն։
— Համոզվա՞ծ ես, որ ջերմախտ է,— հարցրեց գյուղացին։
— Իհարկե,– պատասխանեց նա առանց աչքը թարթելու։
Հանգստանալով՝ նա ծիծաղեց ու մատը թափ տվեց Վարդանի վրա։
— Այս անգամ չես պոկի ձվի թաղանթը։ Կտեսնենք, թե մեր սպաները որքան են դիմացկուն։
Վարդանի շրթունքները ճաքճքել էին, իսկ կոկորդը չորացել էր։ Այշան նրա համար ջուր բերեց և վերադարձավ հարեմ։ Սուլեյմանը կամն էր վերանորոգում։ ժամանակ առ ժամանակ նա ընդհատում էր աշխատանքը և Վարդանի վրա հայացքներ էր նետում և բարձրաձայն հղկված նախադասություններ ասում, որոնք ամփոփում էին նրա կենսամտածողությանը։
— Հողը շռայլ է նրանց նկատմամբ, ովքեր իրեն սիրում են։
Կամ.
—Մարդ անում է այն, ինչ կարող է, իսկ Ալլահը զբաղվում է մնացածով։
Եվ էլի.
— Փայտ, քար ու քրտինք, հացը դրանով են վաստակում։
Վարդանը ձեռքն արևի տակ էր պահել, որ թաղանթն արագ չորանար։ Այն ավելի ու ավելի էր սեղմվում, և շուտով ամբողջ ձեռքը թմրեց։ Ցավն ահագնանում էր և Վարդանը սեղմեց ատամները, որպեսզի չտնքար։ Նա առատորեն քրտնել էր։
— Հը՞, դիմանում ես,— հարցրեց Սուլեյմանը ծաղրական տոնով։
— Դիմանում եմ,– ասաց Վարդանն ատամները սեղմելով։
Երբ Սուլեյմանն իրեն չէր նայում Վարդանը շարժում էր մատը, որպեսզի թաղանթը ճաքեր։ Թաղանթի մակերեսին ճաքեր էին գոյանում, սակայն շատ ժամանակ անցավ մինչև այդ ճաքերը թափանցեցին թաղանթի խորքը։ Վերջապես թաղանթը բացվեց, և Վարդանի մատն ազատվեց։ Նա այնպիսի հզոր հոգոց հանեց, որ գյուղացին լսեց այն։
— Ապրես,– ասաց Սուլեյմանը, ջրհորի կողմը գնալով։– Երբեմն հիվանդներն ուշագնաց են լինում։
Նա մի դույլ ջուր հանեց և լցրեց իր գլխին արտը գնալուց առաջ թարմանալու համար։ Նրա հագուստը թաց էր։ Նա մոտեցավ Վարդանին։
— Լավ կլիներ, եթե քնեիր, որպեսզի բուժումն իր ազդեցությունն ունենար։
Նա օգնեց Վարդանին ոտքի կանգնելու և նրան տուն տարավ։
— Սուլեյման, դու բարի մարդ ես։
Գյուղացին նրա ուսին թփթփացրեց.
— Քո ներկայությունն իմ տանը երջանկություն է ինձ համար։
Դուրս գալուց առաջ ավելացրեց.
— Եթե այսօր երեկոյան քեզ բավականաչափ լավ զգաս, ապա էլի ուդ կնվագես։ Եթե վատ զգաս, վաղը կնվագես կամ էլ վաղը չէ՝ մյուս օրը։
Ամենայն հավանականությամբ Սուլեյմանը մտադիր էր իրեն երկար օթևանել, սակայն Վարդանը գիտակցում էր, որ հանգիստն ու սնունդը չէին բարելավում իր վիճակը։ Վարակը տարածվում էր, և ինքը թուլանում էր։ Որքան ավելի երկար սպասեր, այնքան ավելի կնվազեին ճամփա ընկնելու իր հնարավորությունները։ Արդեն իսկ նա չէր պատկերացնում, թե ինչպես էր հաղթահարելու Կեսարիայից իրեն բաժանող քսան կամ երեսուն կիլոմետրերը։ Ինքը պետք է Սուլեյմանին խնդրեր, որպեսզի նա իր համար սայլ վարձեր։
Չնայած հեղձուցիչ շոգին Վարդանը քնեց։ Քիչ անց վեր թռավ՝ այտին հպում զգալով։ Այշան, Վարդանի վրա կռացած, շոյում էր նրա դեմքը։ Վարդանն այնքան ապշահար տեսք ուներ, որ կինը շտապ հետ քաշեց ձեռքը։ Վարդանի խիստ հայացքից երիտասարդ կնոջ բաց դեմքը մի պահ մռայլվեց, հետո նա ժպտաց ու բաժակը մեկնելով ասաց.
— Ձեզ համար լորու թուրմ եմ սարքել։
Վարդանը նստեց և, բաժակը վերցնելով, զուսպ տեսքով շնորհակալություն հայտնեց։ Վարդանը զգուշավոր էր։ Առանց խոսք ասելու Այշան Վարդանի բերանին մոտեցրեց մի կտոր շաքար և դրեց նրա շրթունքների միջև։ Սուլեյմանն այդ թանկարժեք մթերքը պահում էր հատուկ դեպքերի համար։ Մինչդեռ Վարդանը փոքր կումերով խմում էր տաք հեղուկը, Այշան ուշադիր նրան էր նայում։ Նա արագ էր շնչում, և նրա ռունգերը թրթռում էին։ Հանկարծ նա ասաց խռպոտ ձայնով.
— Դու գեղեցիկ ես։
Հեղուկը Վարդանի կատիկը թռավ, և նա սկսեց հազալ։ Կինը շարունակեց նրա հետ դու-ով խոսել։
— Լեյտենանտ, ես քո դուրը չե՞մ գալիս։
Վարդանն ընդդիմացավ, շարունակելով դուք-ով խոսել.
— Խանում, դուք պետք է հեռանաք։
Այշան դարձավ և բարձրացրեց իր մազերը.
— Նայիր իմ պարանոցին։ Դու երբևէ տեսե՞լ ես այսպիսի բարակ պարանոց։
Մի քիչ թատերական շարժումով նա բացեց ծոցը և լույս աշխարհ հանեց իր կլոր և ձիգ, պրկված պտուկներով ստինքները։
— Նայիր։ Տես, թե ինչ եմ քեզ առաջարկում։
Վարդանն ուզեց ոտքի կանգնել, սակայն կինը իր քաշով մեկ նետվեց նրա վրա։ Թուրմով բաժակը շրջվեց։ Դեմքը մոտեցնելով տղամարդու դեմքին՝ կինն աղերսեց.
— Ասա ինձ, որ ես գեղեցիկ եմ։
— Դու գեղեցիկ ես,— պատասխանեց նա անհամբեր և ագրեսիվ տոնով։– Իսկ հիմա ինձ հանգիստ թող։
Նա փորձեց ազատվել կնոջ գրկից, որը կառչում էր իրենից։
— Վերցրու ինձ, գեղեցիկ լեյտենանտ։ Մենք ժամանակ ունենք։ Փոքրիկները քնած են, իսկ մնացածները տուն կգան միայն երեկոյան։
— Ոչ։ Քո ամուսինը մեծահոգաբար ինձ օթևան է տրամադրել իր օջախում։
— Սուլեյմանը դանդալոշ է և ինձ անուշադրության է մատնում,— ասաց կինը նեղացած ձայնով։— Ես այլ կյանքի մասին էի երազում...
Նրա ձայնից ու տեսքից Վարդանը հասկացավ, որ նա դժբախտ էր։ Նա բռնեց նրա դաստակները, հեռացրեց նրան առանց կոպտության և մեղմորեն ասաց.
— Աղերսում եմ, Այշա, մի պնդիր։ Ես չեմ կարող դա անել։
Կինը կկոցեց աչքերը և հեգնանքով ժպտաց.
— Կարող ես չվախենալ, որ ես կհայտնաբերեմ, որ դու մահմեդական չես։ Ես դա արդեն հայտնաբերել եմ։
Այդ խոսքերն այնքան ապշեցրին Վարդանին, որ Այշան դա նկատեց։ Երիտասարդ կինը փռթկաց.
— Երեկ, երբ դու քնած էիր... տեսա, որ դու թլփատված չես։
— Դու լավ չես հասկացել,– հակաճառեց Վարդանը տենդագին կերպով փնտրելով որևէ արժանահավատ թվացող պատճառաբանություն։
Կինը շշնջաց հաղթական տեսքով.
— Ես ոչ մեկին չեմ ասի, որ դու անհավատ ես։ Դա կլինի մեր երկուսի գաղտնիքը։
Նրա քողարկված սպառնալիքը հասկանալի էր, և Վարդանը մտածեց, որ միգուցե, զգուշությունից ելնելով, պետք էր ընդառաջել նրա ցանկությանը։ Սակայն նա հասկանում էր, որ նա առանց վարանելու կչարաշահեր այդ գաղտնիքը և իր անհանգստությունը թաքցնելու համար խորամանկորեն ժպտաց.
— Իսկ ինչպե՞ս կբացատրես Սուլեյմանին, որ տեսել ես իմ արվանդամը։
Մի պահ կինը շփոթվեց, իսկ հետո թոթվեց ուսերը.
— Մի բան կհնարեմ։ Նա պարզամիտ է և կհավատա այն ամենին, ինչ կասեմ։
Նա ոտքն անցկացրեց Վարդանի վրայով և հեծավ նրան։ Վերջնականապես կորցնելով ամոթխածությունը՝ նա թափ տվեց ուսերը, որպեսզի ստինքները շարժվեին, և բարձրաձայն ծիծաղեց։ Նա երբեք չէր կարծել, որ ինքը կարող էր որևէ տղամարդու այդպես տենչալ, և այն փաստը, որ նա գյաուր էր, ավելի էր գրգռում։ Նրան գրգռում էր նաև վտանգը.
— Դու ընտրություն չունես,– ասաց նա վճռական տեսքով։
— Ես հիվանդ եմ ու վիրավոր։
— Դու ջերմախտով հիվանդ չես։ Քո ջերմությունը կնոջ պակասից է։ Ես տեսա տենչը քո աչքերում, երբ ինձ էիր նայում։
— Դու հորինում ես,– բացականչեց Վարդանը։– Ստում ես։
Կինը գունատվեց և ասաց գրգռված տոնով.
— Ինչ, ուզում ես ասել, որ ես գրավիչ չե՞մ։ Ես բավականաչափ լավը չե՞մ։
Նրա կկոցած աչքերից հուր էր թափվում, և նա շրթունքներն էր կրծոտում։ Վարդանը հասկացավ, որ ինքը չպետք է նրան իր դեմ լարեր, այլ հակառակը՝ պետք է շողոքորթեր։ Նա բռնեց կնոջ ձեռքը.
— Ես դա չէի ուզում ասել, Այշա։ Դու շատ գեղեցիկ ես։ Դու ունես այն ամենը, ինչի մասին կարող է երազել տղամարդը։
Հանգստանալով, Այշան իր շրթունքները մոտեցրեց Վարդանի շրթունքներին, և վերջինս նրան երկար համբուրեց՝ կծոտելով նրա լեզուն։
Կինը գլուխը բարձրացրեց.
— Ինձ երբեք այսպես չեն համբուրել։
Նրա աչքերը սառել էին։ Վարդանը շոյեց նրա այտը, պարանոցը, ուսն ու կուրծքը։ Շուրթերը կիսաբաց՝ նա ծանր էր շնչում։
— Գեղեցիկ Այշա, կուզենայի քեզ պատիվ անել, սակայն այս վիճակում ես անկարող եմ։ Մարմինս չի ենթարկվում իմ տենչին։
Այշան հպվեց Վարդանի արվանդամին։ Համոզվելով, որ ճիշտ էր ասում, նա հիասթափված հառաչեց։
— Համբուրիր ինձ նորից։
Համբույրից հետո նա ոտքի կանգնեց և կոճկեց իր զգեստը։ Նա վստահորեն հայտարարեց.
— Մենք էլի կփորձենք։ Մենք դեռևս հնարավորություն կունենանք։
Վարդանը նստեց ներքնակի վրա և հաստատող նշան արեց։ Նրան հակաճառելը վտանգավոր էր։
— Ես քոնը կլինեմ որքան կուզես,– ասաց նա նվաղած ձայնով և օդային համբույր ուղարկեց Վարդանին։
Մենակ մնալուն պես Վարդանը հանեց Սուլեյմանի տված շալվարն ու շապիկը և իր համազգեստը հանեց կախիչի վրայից։ Պատռվածքները խնամքով կարված էին։ Նա չէր կարող երկար քայլել, սակայն պետք է հեռանար այդ կնոջից հնարավորինս շուտ, նույնիսկ եթե հեռանալու լիներ ագարակից ընդամենը երկու կիլոմետր։ Հատկապես չպետք է սպասեր Սուլեյմանի վերադարձին, որը կջանար իրեն հետ կանգնեցնել իր որոշումից։ Վաղը կամ հաջորդ օրը Այշան կրկին ոտնձգություններ կաներ իր նկատմամբ, և ինքը չէր կարողանա այդքան հեշտ խույս տալ։ Մանավանդ հաշվի առնելով այն, ինչ նա գիտեր իր մասին...
Բնազդն Այշային քշեց դեպի տուն և ոտքերի ծայրերին կանգնելով, նա լուսամատից ներս նայեց։ Վարդանը, մեջքը դեպի դուռն արած, հագնում էր իր տաբատը։ Նա լքում էր իրեն։ Նա հեռանում էր իրենից։ Նա իրեն խաբել էր։ Նրա շրթունքները դողացին կատաղությունից, և նա ճչալու ցանկություն ունեցավ։ Մի քանի րոպե, ներքին պայքարով համակված, նա քարացած մնաց։ Նրա մարմինը տառապանք էր զգում այն մտքից, որ ինքն այլևս երբեք չէր տեսնելու այդ տղամարդուն, որ ինքը կորցնելու էր նրան առանց ճաշակելու նրա սերը։ Այդպիսի առիթ այլևս չէր ներկայանա։ Սակայն ինչի՞ վրա էր ինքը հույս դրել։ Ինքը այս անծայրածիր դաշտի հավերժ բանտարկյալն էր։ Նրա ուսերը հակվեցին, և նա անձայն քայլերով հեռացավ։
Նույնիսկ հագնվելու ջանքերից Վարդանն ուժասպառ էր եղել։ Նա ոտքից գլուխ քրտնել էր։ Մի պահ նա պատին հենվեց։ Կոշիկները հագնելն ավելի հեշտ չէր, հատկապես աջ ոտքի այտուցի պատճառով։ Ուսապարկն ուսին գցելիս զգաց, որ այն չափից ավելի թեթև էր։ Ջրի շիշն այնտեղ էր, ինչպես նաև քսակը, դաշույնն ու փաստաթղթերը, սակայն ատրճանակի պատյանը դատարկ էր։ Սուլեյմանը երևի երեխաներից հեռու էր պահել։ Ինչ արած։ Քսակն ու փաստաթղթերը դրեց բաճկոնի գրպանը և դուրս եկավ տնից։ Այշան չէր երևում։ Հավանաբար զբաղված էր փոքր երեխաներով, կամ էլ ճաշ էր պատրաստում։ Արևը զենիթի և հորիզոնի մեջտեղում էր, հետևաբար մոտավորապես ժամը հինգն էր։
Առանց աղմկելու Վարդանը գնաց ջրհորի մոտ, մի դույլ ջուր հանեց և խմեց մինչև հագենալը, ջրի շիշը լցնելուց առաջ։ Երբ կափարիչն էր հագցնում, կրակոց լսվեց։ Մի գնդակ անցավ նրա գլխավերևով. Սուլեյմանն իր կողմն էր վազում՝ ատրճանակն իր վրա պահելով։
— Չշարժվես,– բղավեց նա։
Փախչելու հնարավորություն չկար։ Գյուղացին կանգ առավ գոմի մոտ, օրորվելով, դեմքն արնակոխ։ Նա հեգնանքով ասաց.
– Գնո՞ւմ ես... պարոն լեյտենանտ։ Գողի պես... առանց հրաժեշտ տալու։
— Ես հենց գալիս էի քեզ զգուշացնելու, որ...
– Լռի՛ր,– ոռնաց Սուլեյմանը։– Շա՛ն որդի։
Նրա դեմքը կարմրել էր, և վզի ջլերը դուրս էին պրծել։ Առանց աչքը Վարդանից կտրելու, նա նստեց պատի տակ ստվերում և բառաչեց.
— Պայուսակդ ցած դի՛ր, անհավա՛տ շուն։
Վարդանը ենթարկվեց.
— Լսիր, դա այն չէ, ինչ կարծում ես,– ասաց նա առաջ գալով։
— Ձայնդ կտրի՛ր։
Նա հրամայեց, որ Վարդանը կանգ առներ իրենից տասնհինգ քայլ այն կողմ և նստեր գետնին արևի տակ։ Նա իր բանտարկյալին էր նայում արնակոխ աչքերով և թքեց նրա ուղղությամբ։
— Կեղտոտ խո՛զ։ Դու անպատվել ես իմ տունը և կվճարես դրա համար։
Սուլեյմանը խաղացնում էր իր զենքը, և Վարդանը սպասում էր, որ ցանկացած պահի նա կարող էր իրեն սպանել։
— Ես պետք է քեզ սպանեի, ինչպես դու սպանել ես այն սպային, որից գողացել ես նրա համազգեստը։
— Սո՛ւտ է։
— Ասացի՝ լռի՛ր։ Ուժերդ խնայիր հարցաքննության համար։ Դու ապստամբ ես, և այդ պատճառով ես քեզ կհանձնեմ բանակին։ Նրանք քեզ կստիպեն խոսել, և դու քո հանցակիցների անունները կտաս։
Այս խոսքերից հետո Վարդանը հանգստացավ իր ճակատագրի համար։ Արևը կիզիչ էր, սակայն անիմաստ էր գյուղացուց թույլտվություն խնդրել ստվերում նստելու։ Աչքի պոչով Վարդանը տեսավ Այշային, որը տուն էր մտնում։ Անպիտա՜նը։
Տղամարդիկ երկար ժամանակ լուռ միմյանց էին նայում։ Վարդանն ապարդյուն փորձում էր պատմություն հորինել, որը կբացատրեր իր չթլփատված լինելը։
— Իմ ավագ որդին կյանքն է վտանգում քեզ պես գյաուրների դեմ կռվելով։
Սուլեյմանի ձայնում վրդովմունքը տեղը զիջել էր ընկճվածությանը։ Նա ափսոսում էր, որ իր բարեկամությունն էր վատնել այդ մարդու համար, սակայն հատկապես հուզված էր, որ չէր կարողացել տարբերել հավատացյալին անհավատից։ Հաֆիզ Շևֆիկը նույնպես խաբվել էր։
— Երբ մտածում եմ, որ քեզ եղբոր պես եմ ընդունել...— բողոքեց Սուլեյմանը։
Նրա ձայնը Վարդանին հույս ներշնչեց, որ դեռևս ամեն ինչ կորած չէր։ Նա ձեռքերը պարզեց դեպի իր պահապանը։
— Ուշ է,– բացականչեց Սուլեյմանը ոտքի կանգնելով։
Նրա եղբայր Նազիմն ու երկու որդիները գալիս էին երեք ոստիկանների ուղեկցությամբ։ Վարդանը դժվարությամբ ոտքի կանգնեց։ Նազիմը թքեց նրա երեսին և դարձավ ոստիկաններին.
— Ես ձեզ չեմ խաբել։ Ահա նա։
Սուլեյմանը հետ քաշվեց բանտարկյալի շուրջը գոյացած շրջանից։ Նա համարում էր, որ ինքն այդ միջադեպի զոհն էր, սակայն, զարմանալիորեն, համակված չէր վրիժառության ցանկությամբ, որը նրա համար հատկանշական կլիներ ցանկացած այլ դեպքում։ Այս մարդը, որը քիչ էր մնում իր բարեկամը դառնար, նրա սրտում խղճահարություն էր հարուցում։ Ինքը պետք է նրան սպանած լիներ քիչ առաջ ջրհորի մոտ, երբ իր բարկությունը դեռևս չէր ցնդել։ Հիմա նա դիտում էր այդ տեսարանը մի տեսակ օտարացած տեսքով։
Ենթասպան՝ քառասուն տարեկան միակնանի մի մարդ, շփոթված նայեց բանտարկյալին։ Վարդանը նրան ողջունեց ու վստահ հայտարարեց.
— Այստեղ սխալմունք կա, սերժանտ։
— Խաբեբա,— ոռնաց Նազիմը՝ հրացանը նրա վրա ուղղելով։
Առանց շփոթվելու Վարդանը հանեց զինվորական գրքույկը և ցույց տվեց ոստիկանին, առանց նրա ձեռքը տալու.
— Ես օսմանյան բանակի լեյտենանտ եմ։ Տար ինձ վերադասներիդ մոտ։
— Մենք հենց դա էլ անելու ենք, պարոն լեյտենանտ– պատասխանեց սերժանտը, որը տպավորված էր բանտարկյալի ինքնավստահությունից։
Նազիմը բռնեց ոստիկանի ուսից և նրան ստիպեց շրջվել.
— Ի՞նչ,– պայթեց նա։– «Պարոն լեյտենանտ» ես նրան անվանո՞ւմ։ Սա ինքնակոչ է, անհավա՛տ։
Ենթասպան ուսի շարժումով ազատվեց նրա ձեռքից.
— Ինձ ձեռք չտաս։ Ես իշխանության ներկայացուցիչ եմ և ասում եմ, որ մենք նրան կտանենք կապիտանի մոտ, որը և որոշում կընդունի։
— Թող քո կապիտանը գրողի ծոցը գնա,– ասաց Նազիմը։– Ես ոչ մեկի կարիքը չունեմ ապացուցելու համար, որ սա գյաուր է։
Կայծակնային արագությամբ նա նետվեց բանտարկյալի վրա, և նրան գետնին տապալեց։ Վերջինս հուսահատ պայքարում էր, սակայն Նազիմն ուժեղ էր, իսկ որդիները միացան իրենց հորը՝ Վարդանին անշարժացնելու համար։ Նազիմը հանեց դանակը, կտրեց զինվորական գոտին, իջեցրեց բանտարկյալի վարտիքը և, ցույց տալով նրա արվանդամը, ոռնաց.
— Ապա մի այստեղ նայեք և համարձակվեք ինձ ասել, որ սա քրիստոնյա չէ։
Սերժանտն ու նրա մարդիկ համոզվեցին, որ Վարդանը թլփատված չէր։
— Դուք հիմա համոզվեցի՞ք։ Սա ապստամբ է կամ վնասարար։
— Եվս մեկ պատճառ, որպեսզի կապիտանը նրան հարցաքննի։ Մեզ հանձնիր նրան։
Երկու տղաները շարունակում էին բանտարկյալի ուսերը գետնին սեղմած պահել, իսկ Նազիմն իր քաշով մեկ ընկել էր նրա ոտքերի վրա և թափահարում էր դանակը։
— Նա ինձ ողջ է պետք,– բղավեց սերժանտը։ Ոստիկանները չհասցրեցին միջամտել, երբ Նազիմը կռացավ, ձախ ձեռքով ձգեց թլիփը և, մինչդեռ Վարդանը բղավում էր, երկու ճշգրիտ շարժումով այն հատեց։ Արյունը հոսեց և երեք դահիճները քահ-քահ ծիծաղեցին։ Նազիմը ոտքի կանգնեց հաղթական տեսքով և թափահարեց իր ավարը ենթասպայի քթի առջև, որը ճպճպացնում էր իր միակ աչքը։
— Կեր, եթե դեռ չես համոզվել։
Այդ անպատկառությունից վրդովվելով՝ երկու ոստիկանները հրացաններով սպառնացին Նազիմին։ Պատանիները բաց թողեցին Վարդանին, որը, ցավից ծամածռվելով՝ ձեռքերը տարավ դեպի իր արվանդամը։
— Հերիք է,– հրամայեց սերժանտը, որը բարձրացրել էր գետնին ընկած զինվորական գրքույկը և դժվարությամբ կարդում էր։
Շաքիր Իսմայել... Այս անունը անծանոթ չէր։ Այս մարդը հետախուզության մեջ էր։ Նրան բռնելու համար խոշոր պարգև էին խոստացել, և հարկավոր էր, որ այս գյուղացիներն այդ բանը չիմանային, քանի որ կարող էին հավակնել պարգևատրության մի մասին։ Նա զինվորական գրքույկը դրեց գրպանը և ոտքի մի հարված հասցրեց գերվածի կողերին։
— Ոտքի։
— Սպասեք,– աղերսեց Վարդանը, որը դեռևս գտնվում էր վայրագ թլփատման շոկի ներքո։
Նա իր շապիկի փեշից մի կտոր պաստեց և արվանդամը դրանով վիրակապելուց հետո զգուշորեն տեղավորեց վարտիքի մեջ։ Վարդանը դժվարությամբ ոտքի կանգնեց Նազիմի ու նրա որդիների կատակների ներքո։ Սերժանտը նրան հրեց դեպի արահետը, որը ձգվում էր դեպի արևմուտք եգիպտացորենի դաշտի միջով։ Իր ուրախությունը ցուցադրելու համար Նազիմն օդ կրակեց, և երկու պատանիները հետևեցին նրա օրինակին։ Սուլեյմանը նայում էր, թե ինչպես էր իր «հյուրը» կաղալով հեռանում։ Հիասթափությունը թոթափելու համար նա գնաց հարեմ Այշայի մոտ և մի լավ ծեծեց նրան։
Վարդանն օրորվում էր և ամեն քայլափոխի խուլ տնքում։ Վիրավոր արվանդամն այրվում էր, և վիրակապն այն վատ էր պաշտպանում տաբատի հետ հպվելուց։
— Արագ շարժվիր,— ասաց ոստիկաններից մեկը՝ բարակ բեղերով մի երիտասարդ, և խոսքին շարժում հավելեց։
Հրացանի կոթով մեջքին հարված ստանալով՝ Վարդանը գետնին տապալվեց։ Սերժանտն իրեն հաշիվ տվեց, որ բանտարկյալն իրեն լրջորեն վատ էր զգում։
— Օգնիր նրան, որ ոտքի կանգնի,– հրամայեց նա վայր գցողին։
Ոստիկանը դժկամությամբ կատարեց հրամանը։ Քիչ անց Վարդանն այլևս ուժ չուներ շարժվելու, և անհրաժեշտ եղավ նրա կողքից քայլել և նրան պահել։ Նրանք դանդաղ էին առաջ շարժվում և միայն կես ժամից հասան արահետի և վատ ճանապարհի հատման վայրին։ Հոգնած ոստիկանները վայր գցեցին բանտարկյալին։ Երեք ոստիկաններից ամենատարեցը՝ ալեխառն մազերով նիհար մի մարդ, բացականչեց.
— Մենք սրան մինչև գյուղ շալակա՞ծ պիտի տանենք։
Ենթասպան նրանց մի կողմ տարավ և հայտնեց դրամական պարգևատրության մասին, որը խոստանում էին այդ մարդու ձերբակալության համար։ Նրանց դեմքերը լուսավորվեցին, սակայն ամենատարեցը անմիջական տոնով ասաց.
— Մենք այդ դրամը չենք էլ տեսնի։ Պարգևատրությունն ու պատիվը բաժին կընկնեն կապիտանին, իսկ մեր ուսը կթոթվեն։
— Ճիշտ է ասում,— համաձայնեց երկրորդը։– Այդպես արդեն մեկ անգամ եղել է, հիշո՞ւմ ես։
Սերժանտն իր վնասված աչքը տրորեց, որը միշտ քոր էր գալիս, երբ ջղայնանում էր։ Նա շատ լավ էր հիշում այն անարդարությունը, որի մասին ակնարկում էր իր ենթական։ Ի դեպ, այդ միտքը նրա գլխում ծագել էր մի քանի րոպե առաջ։ Նա ֆեսը հանեց՝ սափրած գլուխը սրբելու համար։
Վարդանը լսել էր նրանց խոսակցությունը։ Նա վճռեց իր վերջին հնարավորությունն օգտագործել և, հաղթահարելով տառապանքը, գրպանից հանեց քսակը և այն զնգացրեց։ Ոստիկանները վազելով մոտեցան։
— Սա ոսկի է,– ասաց Վարդանը,– թողեք ինձ այստեղ և այն ձերն է։
Ոսկի։ Նրանց աչքերը ագահությունից փայլեցին։ Սերժանտը խորամանկ ծիծաղեց.
— Մենք կարող ենք վերցնել, իսկ քեզ, միևնույն է, տանել պահակակետ։
— Այդ դեպքում ես դա կպատմեմ ձեր կապիտանին, որը ձեզնից դրամը կխլի և իրեն կպահի։
Բոլորի դեմքերին մտահոգություն հայտնվեց։
— Անենք այնպես, ինչպես նա ասում է,– ասաց երիտասարդը։
Սերժանտը դեռևս տատանվում էր։ Վարդանն ավելացրեց.
— Բացի դրանից, ես այն մարդը չեմ, որին փնտրում են։ Այս համազգեստը գողացել եմ, և ոչ ոք պարգևատրություն չի ստանա։
Երկրորդ ոստիկանը ենթասպայի ուշադրությունը հրավիրեց այն փաստի վրա, որ բանտարկյալը վիրավորված էր և որ նա, անկասկած, մեռնելու էր։
— Մենք համաձայն ենք,– ասաց սերժանտը՝ վերցնելով քսակը։
Նա քսակը դատարկեց ափի մեջ և ճիչ արձակեց՝ տեսնելով, թե ինչպես էին ոսկե դրամները փայլում արևի տակ։ Դրանք վեցն էին։
— Երկու ոսկի ամեն մեկին։
Դրամը գրպանելուց հետո ենթասպան մտահոգվեց։ Նա կզակով ցույց տվեց Վարդանին.
— Իսկ եթե նրան գտնեն, ու նա մեզ մատնի։
Վարդանն առարկեց, սակայն նիհար ոստիկանի ձայնը խլացրեց նրա խոսքը.
— Եկեք սպանենք։
Նա լցրեց հրացանը։ Սերժանտը նրան թույլ չտվեց կրակել.
— Կրակոց չլինի։ Ճանապարհով կարող են մարդիկ անցնել։
Նրանք սկսեցին բանտարկյալին հարվածել իրենց հրացանների կոթերով։ Վարդանը մարմինը պաշտպանում էր թևերով, սակայն քունքին ստացած մի հարվածից ուշագնաց եղավ։ Ոստիկանները շարունակում էին հարվածել, ջանալով դիպչել գլխին և կրծքավանդակին։
— Սա իր բաժինը ստացավ։
Արնաշաղախ Վարդանը անշարժ պառկած էր։ Նրանք հանեցին նրա կոշիկներն ու համազգեստը, որպեսզի դրանցից ազատվեին ավելի ուշ։ Եթե դիակը գտնեին, ապա չէին իմանա, թե ով էր նա։
— Քարերով չծածկե՞նք։
— Շներն ու ուրուրները կզբաղվեն նրանով,– եզրափակեց սերժանտը՝ իր մարդկանց նշան անելով իրեն հետևելու։
Նրանք բռնեցին գյուղի ճանապարհը՝ հիանալով մի ամբողջ կարողություն կազմող իրենց ոսկեդրամներով։ Յուրաքանչյուրը պատկերացնում էր, թե ինչ էր անելու այդ գումարը։
— Նա ոսկե ատամ ուներ,– հանկարծ հիշեց ամենաերիտասարդը և կանգ առավ։
— Թող,— ասաց ենթասպան նրա թևից քաշելով։
Նա շտապում էր հեռանալ դեպքի վայրից։
Երեկոյան ավանակը դիմացը գցած մի զույգ էր անցնում ճանապարհով։ Կինը փոսում մարմին տեսավ, և նրա ուղեկիցը մոտեցավ մարմնին։ Տղամարդը ձեռքը դրեց Վարդանի կրծքին։
— Ո՞ղջ է,– հարցրեց կինը դողդոջուն ձայնով։
Последний раз редактировалось Lusine1101 29 апр 2017, 02:10, всего редактировалось 6 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#15  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 14:50

Մաս 51


— Դուք գնո՞ւմ եք այրու մոտ, պարոն։
Աչքաբաց և կատակասեր Մեմոյի՝ ինը տարեկան տղայի այս հարցի վրա Քերիմին շրջապատող ութ երեխաները ծիծաղեցին։
Ուսուցիչը, որը երեսուն տարեկան ամուրի էր, չկարողացավ ժպիտը զսպել։ Նա ընտելացել էր այդ կատակին։ Ողջ Ուրգուպը կասկածում էր, որ ինքը սիրային կապի մեջ էր Հալիդեի հետ, որի մականունն էր «այրի», քանի որ երեք տարի առաջ իր ամուսնու մահանալուց հետո նա հրաժարվում էր ամուսնության բոլոր առաջարկներից։ Քերիմը շրջվեց և ծափ տվեց.
— Փախե՛ք։ Շո՛ւտ։ Փոքրիկ հրեշներ։
Երեխաները, որոնք նրան պաշտում էին, չխաբվեցին նրա խիստ ձայնից և կիտած հոնքերից։ Նրանք գիտեին նրա բարության ու համբերատարության, ինչպես նաև մեծահոգության մասին։ Աղքատ գյուղացիների զավակներ լինելով՝ նրանք անվճար մասնակցում էին նրա դասերին։ Սրճարանի հետնամասում գտնվող մի սենյակում գործող աշխարհիկ դպրոցը գոյատևում էր այդ շրջանում ապրող բազմաթիվ հույն վաճառականների և հայ արհեստավորների իրենց երեխաների կրթության նպատակով կատարվող վճարումների շնորհիվ։ Դա առաջ էր, իսկ հետո նրանց դաժանորեն քշել էին շրջանից։
Քերիմն այդ ազգային դժբախտությունն ընկալում էր որպես իր անձնական դժբախտությունը։ Նույն դասարանում հավաքելով մահմեդականների և քրիստոնյաների, աղքատների և հարուստների երեխաների, նա տարիներ շարունակ հանդուրժողականության և փոխադարձ հարգանքի օրինակ էր մատուցում։ Նրա ջանքերը կարծես թե զուր էին անցել։ Նորից գլուխ էր բարձրացնում հալածանքն ու անհանդուրժողականությունը, որից ինքն էլ էր տառապել մանուկ հասակում։ Նրա ծնողները Ղրիմի թաթարներից էին և ստիպված էին եղել փախչել Անատոլիա, երբ Ղրիմը նվաճել էր ռուս ցարը նախորդ դարավերջին։
Բնակավայրի եզրին երեխաները բաժանվեցին ուսուցչից՝ հարգալից հրաժեշտ տալով նրան։ Վազելով և բղավելով նրանք գնացին դեպի հրաբխային ծագում ունեցող սարը, ուր կային բազմաթիվ քարանձավային բնակավայրեր և որի ստորոտում էին գտնվում Ուրգուպ քաղաքի հարթ կտուրներով տները։ Քերիմը շարժվեց հարևան Սինանոս գյուղը տանող ճանապարհով։ Նա նրբակազմ էր և քայլելիս այնպես էր կռանում և թևերը թափ տալիս, կարծես քամու դեմ պայքարելիս լիներ։ Սակայն ամռան ավարտի այդ շոգ երեկոյան օդը հանդարտ էր։ Նա եվրոպական հագուստ էր կրում՝ սև տաբատ և սպիտակ շապիկ, որի թևքերը ծալված էին մինչև արմունկները։ Ուղիղ քթով և տխուր աչքերով նրա նիհար դեմքր ջղային արտահայտություն ընդունեց։ Հիմա նա գիտեր, թե ո՞վ էր այն մարդը, որին ինքն ու Հալիդեն գտել էին ճամփեզրին կիսամեռ վիճակում։ Նրա հենց նոր թլփատված արվանդամից Քերիմը հասկացել էր, որ քրիստոնյա էր, և ապարդյուն կերպով փորձում էր համոզել Հալիդեին, որ վիրավորին չթաքցնեին նրա տանը։ Սակայն երբ Հալիդեն համակվում էր որևէ գաղափարով, նրան համոզելը հեշտ չէր լինում։
Անտաշ քարից կառուցված տունը ճանապարհից հեռու էր և թիկնել էր բլրի արևկող մասին։ Բլրի փափուկ հրաբխային ապարի մեջ մի քարանձավ էր փորված և ծառայում էր որպես գոմ ու մառան։ ժամանակին դա դարբնոց էր, ուր երիտասարդ կնոջ ամուսինը դարբնություն էր անում։ Ամուսնու մահից հետո Հալիդեն այնտեղ վառարան էր շարել, ուր թրծում էր կավե ամանները, որոնցից ստացած եկամտով նա ապրում էր։ Վաստակը լրացնելու նպատակով նա մետաքսյա գորգեր էր գործում Կեսարիայի հարուստ ընտանիքների համար։
Երիտասարդ կինը, տանիքին կանգնած, տեղավորում էր ծիրանի չիրը երկու զամբյուղների մեջ։ Վախենալով, որ ամպրոպը իրեն կկանխեր, նա հաճախակի երկնքին էր նայում։ Աշնանամուտն իրեն զգալ էր տալիս անձրևներով։ Կուրտը՝ սարթ և խիտ բրդով խաշնարած շունը, սկսեց հաչել՝ նայելով ճանապարհի ուղղությամբ։ Հալիդեն ճանաչեց Քերիմի քայլվածքը։ Նա ուղղվեց և նրան ձեռքով արեց։ Սևազգեստ այրին ձեռքերն իր լայն կոնքերին դրեց։ Կտրից նա տեսնում էր իր ամբողջ ունեցվածքը, որով շատ էր հպարտանում։ Ուղիղ մարգերով բանջարանոցը, մեծ ծառի հովանու տակ ջրհորը, չորս ծիրանենին, երկու խնձորենին, խաղողի վազերի շարքը, խոտի դեզը, փոքրիկ մարգագետինը, ուր խաղաղ ապրում էին ավանակը, հավերն ու հնդկահավերը, մի քանի ոչխար և երկու այծ իրենց ուլերով։
— Իջիր, քեզ հետ խոսելիք ունեմ,— ասաց Քերիմը՝ հասնելով պատին հենած սանդուղքին։
— Ավելի լավ է դու գաս և օգնես ծիրանը անձրևից առաջ ներս տանելու։
Քերիմը բարձրացավ, և կինը նկատեց, որ նա լարված էր։
— Բան է պատահե՞լ։
— Նախ չիրը պահենք։
Զամբյուղն ուսին դնելով՝ նա սանդուղքով իջավ և գնաց մինչև գոմը։ Մինչ նրա վերադառնալը, Հալիդեն արդեն լցրել էր երկրորդ զամբյուղը։
— Ինչպե՞ս է նա,– տեղեկացավ Քերիմը։
— Դեռ աչքերը չի բացել, սակայն վերքերը լավ են փակվում։
Նրա նուրբ և կենսուրախ ձայնը վկայում էր քսանչորս տարեկան կնոջ բնածին լավատեսության մասին։ Նրան երբեք և ոչինչ անհնար չէր թվում, և նա շուտ չէր հուսահատվում։ Ցած իջնելով՝ նա սանդուդքը պառկեցրեց պատի տակ։ Նա գլխաշորն իջեցրեց ուսերին։ Նրա երկար, սև և փայլուն մազերը, որոնք գանգրանում էին ճակատին և խիտ ալիքներ էին կազմում, հետ էին սանրած և հավաքված էին մի հյուսի մեջ, որը գցված էր ուսին։ Նրա մաշկը թուխ էր։ Նեղ դեմքը, փոս ընկած այտերը և բարակ պարանոցը նրան փխրուն տեսք էին տալիս, որը չէր համապատասխանում իրականությանը։ Լայն ուսերով,պնդակազմ Հալիդեն չէր խուսափում ծանր աշխատանքից։
Նա գնաց դեպի գոմը, ուր կանգնած էր Քերիմը։ Քերիմը, որ մի գլուխ բարձր էր նրանից, համբուրեց կնոջ այտերը։
— Ի՞նչ կա։
Քերիմը շուրջը նայեց։ Շապիկի բացվածքում երևում էին նրա կուրծքը ծածկող խիտ մազերը, որոնք բարձրանում էին մինչև պարանոց։ Նա ծոցից հանեց ութ տակ ծալված հաստ մի թուղթ։ Դա հայտարարություն էր։ Հալիդեն արաբական տառերը չգիտեր, սակայն սպայի լուսանկարը գրավեց նրա ուշադրությունր։ Նա աչքերին մոտեցրեց հայտարարությունը, որպեսզի համոզվեր, որ կոպի վրա երևացող խալը ընդամենը վատ տպագրության հետևանք էր։ Իրենց վիրավորը նման նշան ուներ աչքի վրա։ Գլխի ձևը... ականջները... շրթունքները... կզակի ուղղահայաց փոսիկը...
— Նրա լուսանկարն է,– բացականչեց նա։
— Այո։
Լուսանկարի վրա նա շատ գեղեցիկ թվաց Հալիդեին, սակայն այդ գեղեցկության հետքերն անհնար էր հայտնաբերել նրա այտուցված և նիհարած դեմքին։
— Ի՞նչ է գրված։
— Մահվան դատապարտված հայ է։ Նա հետախուզվում է որպես ապստամբ և դավաճան։ Կեղծ փաստաթղթեր ունի Շաքիր Իսմայելի անունով։ Իրականում նրա անունն է Վարդան Պալյան։ Մայոր է։
— Մայոր,– ասաց Հալիդեն չհավատալով։
Կինը ժպտում էր։ Այն փաստը, որ այդ մարդը հալածված էր, էլ ավելի էր արժևորում նրան փրկելու իր պատրաստականությունը։
— Չեմ հասկանում, թե ինչն է քեզ ուրախացնում,– փնփնթաց Քերիմը՝ նյարդային շարժումներով ծալելով թերթիկը։– Ես իրավացի էի, երբ չէի ուզում նրան այստեղ բերել։
Կինը բացականչեց.
— Փոսո՞ւմ թողնեինք։
— Իհարկե, ոչ։ Սակայն նրան հարկավոր էր թաքցնել Գորեմեի ստորգետնյա եկեղեցում։ Ինչպես մնացածներին։
— Ո՞վ պետք է նրան խնամեր։ Նա այնտեղ կմեռներ։
Քերիմը ստիպված էր համաձայնել։
— Մենք չէինք կարող իմանալ, ճիշտ է, սակայն հիմա... Նրան անհրաժեշտ է տեղափոխել։
—— Այդ մասին խոսք անգամ լինել չի կարող,—— ասաց կինը առարկություն չհանդուժող ձայնով։– Նա դեռևս չի սթափվել, նա բարձր տաքություն ունի։
Քերիմը պնդեց.
— Գթասրտությունը չափ ունի, Հալիդե։ Հասկացիր ինձ, արածդ չափազանց վտանգավոր է։
Երիտասարդ կնոջ աչքերը կատաղությամբ լցվեցին։
— Դա իմ գործն է։ Ի վերջո, սա իմ տունն է։
— Եթե նրան գտնեն, ապա ինձ էլ կկասկածեն։ Եվ այն ամենը, ինչ մենք փորձում ենք անել, կվարկաբեկվի։ Պահեր են լինում, երբ դու քեզ հիմարի պես ես պահում, Հալիդե։
Կինը ծիծաղեց և ափով հարվածեց նրա ուսին.
— Իսկ դու չափից ավելի նյարդային ես, իմ սիրելի Քերիմ։ Ոչ ոք չի իմանա, որ նա այստեղ է։ Գյուղի մարդիկ ինձնից խուսափում են, և դու գիտես, թե ինչու։ Ո՞վ կմտածի նրան այստեղ փնտրելու մասին։
— Ո՞վ։ Ոստիկանները։
— Եթե նրանք գան, կասեմ, որ ամուսինս է և ցույց կտամ նրա փաստաթղթերը։ Այս մայորն անճանաչելի է իր երկշաբաթյա մորուքով։
Քերիմը հառաչելով ուսերը թոթվեց։ Պնդելն անիմաստ էր։ Հալիդեն բոլոր հարցերի պատասխանը գտնում էր։ Քերիմն ափսոսաց, որ այդքան խելացի կինը կրթություն չէր ստացել։ Սակայն... կրթություն ստանալով, արդյո՞ք նա ավելի երջանիկ կլիներ։ Նա կասկածում էր։ Նա իր ճակատագիրը փիլիսոփայաբար էր ընդունում և կարծես թե բավարարություն էր ստանում իր կյանքից։ Չնայած իր կրթությանը, Քերիմն իր մասին նույնն ասել չէր կարող։ Նա ապրում էր անբավարարվածության մշտական զգացումով, որի ակունքները չէր հասկանում։ Այնպիսի տպավորություն ուներ, որ ինքը ինչ-որ բանի էր սպասում, առանց իմանալու, թե ինչի։
Հալիդեն հետևում էր Քերիմին։ Նրա հայացքը դատարկ էր, ինչպես հաճախ էր պատահում։ Ինչի՞ մասին էր մտածում։ Այս երկու տարիների ընթացքում, երբ նրանք հանդիպում էին շաբաթը մի քանի անգամ, Հալիդեն այդպես էլ նրան չէր ճանաչել։ Նա կռահում էր, որ այդ ամաչկոտ մարդու էության մեծ մասն իր համար անհասկանալի էր մնալու։ Օրինակ, նրա զգացմունքները: Նա իր հետ մեղմ էր, ջերմ և մտերմիկ, սակայն իրեն որպես քույր էր ընկալում։ Քերիմը միակն էր, որից ինքը կընդուներ ամուսնության առաջարկը։ Սակայն այդ առաջարկը երբեք չէր հնչել։
Հալիդեն բռնեց նրա ձեռքը.
— Ճաշի մնա։
Տղամարդը հետևեց նրան։ Տունը միայն մեկ քառակուսի սենյակ ուներ, որի երկու լուսամուտները հարավ էին նայում։
Ձախ կողմում պատին էր հենած գորգի դազգահը, իսկ աջ կողմում կավից պատրաստված հարթակը մահճակալ էր ծառայում։ Դրա վրա, այծի մորթիներով ծածկված, պառկած էր մի տղամարդ։ Պատի տակ շարված էին կավե կժերը, իսկ պատին փայտե կախիչներից կախված էին խոհանոցային պիտույքները և հագուստը։ Փոքրիկ սեղանի վրա դրված էր ամանեղենը։ Առաստաղի հաստ գերաններից կախված էին սոխի և չրեղենի շարաններ։ Կահույքը կազմում էր միայն մի ցածր սեղան ու փայտե սնդուկ։
— Քո տանը շոգ է, ինչպես բաղնիքում,– բացականչեց Քերիմը։
— Բարձր մի խոսիր,– շշնջաց Հալիդեն, նայելով մահճակալի կողմը։ Նա պետք է շատ քրտնի, որ հիվանդությունը միջից դուրս գա։
Սենյակի կենտրոնում գտնվող թոնիրը կարմրին էր տալիս։ Ի տարբերություն գյուղացիների, որոնք թոնրում աթար էին վառում, Հալիդեն փայտածուխ էր այրում, որը գնում էր իր պատրաստած խեցեղենը թրծելու համար: Հենց թոնրի եզրին տաքանում էր ջրով լի կուժը, իսկ թոնրի վրայի եռոտանուն դրված կաթսայից դեղաբույսերի բուրմունք արձակելով գոլորշի էր բարձրանում։
— Հավ եմ եփել։ Արգանակը միակ բանն է, որ նա կարողանում է կուլ տալ։
Քերիմը պատռեց հայտարարությունն ու ծվենները գցեց օջախի մեջ։ Կրակ ելավ, որը սևացրեց կաթսայի տակը։
Հարթակի եզրին նստելով՝ Հալիդեն թրջում էր հիվանդի չորացած շրթունքները։ Քերիմը կռացավ նրա ուսի վրայից, որպեսզի զններ վնասված և քրտինքից փայլող դեմքը։ Իրավացի էր Հալիդեն, երբ ասում էր, որ դժվար էր նմանություն գտնել այս պառկած մարդու և հայտարարության մեջ պատկերված մայորի միջև։
— Խոսե՞լ է։
— Երբեմն զառանցում է։ Անիմաստ բարբաջանք։
— Միգուցե նա մեզ լսո՞ւմ է։
— Չեմ կարծում,– պատասխանեց Հալիդեն։
Երբ երիտասարդ կինը ոտքի կանգնեց, Քերիմը շրթունքները մոտեցրեց հիվանդի ականջին։
— Դուք բարեկամների մոտ եք,– շշնջաց նա։– Կարող եք չվախենալ, հանգստացեք։
Քերիմի այդ արարքը հուզեց Հալիդեին։ Քերիմը շփոթվելով ասաց.
— Ինչ իմանա՞ս։
Հալիդեն հետ գցեց այծի մորթին, հետո բրդյա հաստ վերմակը։ Կար նաև մի սավան։
— Նա շնչահեղձ կլինի։
— Այսքան ծածկել եմ, որ քրտնի,— ասաց կինը՝ վերցնելով խոնավ սավանը, որը նա մեկնեց իր բարեկամին։— Տար և փռիր այգու ցանկապատին։
Երբ Քերիմը վերադարձավ, Հալիդեն զգուշորեն լվանում էր Վարդանի մարմինը։ Մթնշաղի մեջ գունատ մարմինը շատ մեծ էր թվում։ Անրակի կոտրվածքի պատճառով նրա աջ թևը ֆիքսված էր վիրակապով, որը հատում էր նրա կրծքավանդակը։ Մի վիրակապ էլ ազդրին կար։
— Մարզիկի մարմին ունի,– ցածրաձայն հիացավ ուսուցիչը։
Նա գլանակ փաթաթեց՝ հետևելով Հալիդեի շարժումներին, որն իր գործն էր անում ակնհայտ հաճույքով։ Նրա շարժումները նմանվում էին փոքր երեխային խնամող մոր շարժումներին։
— Չէի՞ր ուզենա երեխաներ ունենալ։
— Դե, իհարկե։ Ես մեկին կորցրել եմ։ Իսկ հետո էլ Յաշարը մահացավ։
Նա ուղիղ նայեց Քերիմի աչքերին ու ավելացրեց.
— Հիմա երեխա ունենալու համար ես կրկին պետք է ամուսնանամ...
Քերիմը հասկացավ ակնարկը, սակայն չարձագանքեց։ Ո՞վ կհասկանար, որ ինքը կամավոր կերպով ընտրել էր ամուրու կենսակերպը իրեն անմնացորդ ուսուցչի գործին նվիրելու համար, քանի որ այդ աշխատանքով նա երբեք չէր կարող ընտանիք պահել։
Հալիդեն լվաց հիվանդի մարմինը։ Հետո հանեց ազդրի վիրակապը։ Վերքը շրջապատող մաշկը կորցրել էր սևին տվող գույնը, սակայն վերքի եզրերը դեռևս այտուցված և մանուշակագույն էին։ Վերքը բորբոքված էր։ Հալիդեն թարախը հեռացրեց վերքը սեղմելով և մաքրեց լաթով, որը նա նետեց օջախի ուղղությամբ։ Այն գետնին ընկավ։ Քերիմը վերցրեց և օջախը գցեց։ Կինը վերքը սպիրտով մշակեց։
— Վստա՞հ ես, որ անում ես այն, ինչ պետք է,— հարցրեց Քերիմը։
Բարկանալով, որ իր գործողությունները կասկածի տակ էին առնվում, կինը չոր տոնով պաւոասխանեց.
— Անում եմ այն, ինչ պատվիրել է բժիշկը։
Նրանք հիվանդի մոտ էին հրավիրել բժիշկ Լեոնիդասին՝ հույն մի բժշկի, որին կարող էին վստահել։ Քանի որ Կեսարիայում էր ապրում, նա ընդամենը երկու անգամ էր եկել, նախ հեռավորության պատճառով և, հատկապես, Ուրգուպի բնակիչների մոտ կասկած չհարուցելու համար։
— Բեր սարդոստայնները։ Սեղանի վրա են, բաժակների մոտ։
Քերիմը նրան տվեց շագանակագույն թղթից պատրաստված մի ծրար։ Հալիդեն այնտեղից հանեց սադափի պես սպիտակ մի նյութ, ճարպկորեն բացեց և դրեց վերքի վրա, իսկ վերքը նորից կապեց։ Սարդոստայնի հակաբորբոքային հատկությունները բոլորը գիտեին։ Միայն թե հարկավոր էր այն ճարել։ Դրանով Քերիմն էր զբաղվում իր աշակերտների օգնությամբ, որոնց համար դա խաղ էր դարձել։
— Ինձ էլի սարդոստայն պետք կգա։
Քերիմը ծիծաղեց.
— Ուրգուպի բոլոր սարդերը չեն հերիքի այդ գործի համար։ Եվ բացի դրանից, հարևանները ինձ արդեն վատ աչքով են նայում։
Նա ակնարկում էր այն փաստը, որ մարդիկ լավ էին վերաբերվում սարդերին, որոնք, ըստ ավանդության, փրկել էին Մարգարեին՝ սարդոստայնով պատելով այն քարանձավի մուտքը, ուր նա թաքնվել էր հետապնդողներից։
Թլիփի շուրջը արված կտրվածքը մշակելուց հետո Հալիդեն այն պարուրեց սարդոստայնով։
— Սավանը պետք է որ չորացած լինի,— ասաց նա։
Սենյակից դուրս գալիս Քերիմը ծխախոտի մնացորդը գցեց թոնրի մեջ։
Հիվանդի վերքերը մշակելուց հետո նրան նորից ծածկեցին։ Ձեռքը մեջքի տակ անցկացնելով, Հալիդեն առանց զգալի ջանքի բարձրացրեց նրա իրանը։ Նա թասի եզրով բացեց տղամարդու շրթունքները և մի քիչ արգանակ լցրեց նրա բերանը։ Ապա հիվանդի կոկորդը շփեց մատով, որպեսզի նա կուլ տար։ Այդպես խմեցրեց երկու բաժակի պարունակությունը։ Հետո կինը նրա գլուխը զգուշորեն վայր դրեց բարձին և սրբեց նրա բերանն ու մորուքը։ Մատների ծայրով սանրեց նրա մազերը։
— Հրեշտակի պես է քնած,— հիացավ նա գոհունակությամբ ուղղվելով։— Նայիր, Քերիմ, կարծես նուրբ երեխա լինի։
Ուսուցիչը հիշեց հիվանդի մեծ և մկանուտ մարմինը և մտածեց, որ նա ավելի շուտ աչքի ընկնող առնականությամբ էր օժտված։

Մաս 52


Մոտ մեկ տասնյակ ոստիկաններ շրջապատել էին Վարդանին և սպառնում էին նրան իրենց սվիններով։ Նրան կապել էին, և նա չէր կարողանամ փախչել։ Սվինների շեղբերը մխրճվում էին նրա մարմինը։ Նա վայր էր ընկնում, արյունը հոսում էր վերքերից, սակայն ինքը չէր մեռնում։ Մի զինվոր հարձակվում էր վրան և դանակի մեկ շարժումով ամորձատում էր։
Վարդանը ցնցվեց և դուրս եկավ մղձավանջից։ Նա մրսում էր, չնայած քրտնած էր։ Գլուխը ծանր էր։ Մշուշի մեջ նա մի սենյակ տեսավ և սևազգեստ մի կին։ Նրան թվաց, որ նորից հայտնվել է գյուղացու տանը, և Այշան հսկում է իրեն։ Այդ տեսիլքից նա նորից ընկավ անգիտակից վիճակի մեջ։ Նա խորասուզվեց անհանգիստ քնի մեջ, որը լեցուն էր սարսափելի տեսիլքներով և դաժան տեսարաններով։ Արդեն մեկ շաբաթ էր, ինչ նա ունենում էր այդ կարճ սթափության պահերը և նմանվում էր ջրում խեղդվողի, որը մի քանի վայրկյանով դուրս էր գալիս մակերևույթ, իսկ հետո երազները նրան տանում էին իրենց գիրկը։
Վերջապես մի առավոտ նա արթնացավ պարզ գիտակցությամբ։ Որտե՞ղ էր ինքը։ Նա պահպանել էր իր վրա կռացող դեմքերի աղոտ հիշողությունը։ Մերթ դա Մարոն էր, մերթ իր մայրը, որը օրորոցային էր երգում։ Նրա մարմինը ցավում էր։ Հանկարծ նա ամեն ինչ հիշեց, իր ուղևորությունր դեպի Կեսարիա, թլփատումը, երեք ոստիկաններին, որոնք փորձեցին իրեն սպանել։ Նա ուզեց աջ ձեռքը գլխին տանել, սակայն թևը կապված էր։ Ձախն ազատ էր։ Նա շոշափեց իր դեմքը, որը ծածկված էր խիտ մորուքով։ Նա գլուխը թեքեց։ Սևազգեստ մի կին, որին նա մեջքից էր տեսնում, խալի էր գործում։
Նա ուզում էր բարձր ձայնով կանչել, սակայն կոկորդից շշուկ դուրս եկավ։ Կինն արագ վեր կացավ և մոտեցավ թեթև քայլվածքով։ Թուխ դեմքի վրա ժպտում էին խոշոր սև աչքերը։
— Փառք Աստծու,– բացականչեց նա՝ վերցնելով կուժն ու բաժակը։
Վարդանը չէր կարողանում գլուխը բարձրացնել։
— Մի շարժվիր, դու դեռևս շատ թույլ ես։
— Որտե՞ղ եմ ես։
— Ուրգուպի մոտակայքում։
— Ուրգո՞ւպ։
— Կեսարիայից ոչ հեռու։ Այլևս մի խոսիր, կհոգնես:
Նա նստեց մահճակալին, ձախ ձեռքն անցկացրեց Վարդանի ուսերի տակ, օգնեց նստել և նրա գլուխը հենեց իր ուսին։ Վարդանն իրեն շատ թույլ էր զգում։
— Խմիր,— ասաց նա՝ Վարդանի շրթունքներին մոտեցնելով այծի կաթով լի բաժակը։
Վարդանը խմեց։ Կինը ափը հպեց նրա ճակատին և ուրախ ձայնով ասաց.
— Ջերմություն գրեթե չկա։
Վարդանը զարմացավ նրա մտերմիկ պահվածքից։
— Որքա՞ն ժամանակ եմ ես այստեղ։
— Երեք շաբաթ։
Երեք շաբաթ։ Պետք է որ սեպտեմբեր ամիսը լիներ։ Նրա գլխում բազմաթիվ հարցեր էին խռնվել, սակայն ուժգին գլխացավը չէր թողնում, որ խոսեր և նույնիսկ մտածեր։ Նա պառկեց, փակեց աչքերը ու երկար ժամանակ լուռ մնաց։ Երբ կրկին բացեց աչքերը, երիտասարդ կինը նրա կողքին էր և նրան էր նայում ջերմությամբ։ Սակայն նա դեռ չէր հանգստացել և կասկածանքով զննեց սենյակը։ Գուշակելով նրա մտքերը՝ Հալիդեն ասաց.
— Կարող ես չվախենալ։ Ես գիտեմ, որ դու մայոր ես։
Ապշելով, Վարդանը չարձագանքեց։
— Իսկ դո՞ւք։ Ո՞վ եք դուք։
— Մի կին, որն ատում է բռնությունն ու անարդարությունը,— պատասխանեց նա խուսափողական տոնով։— Դու շատ ես խոսում, մի վատնիր ուժերդ։
Այս խոսքերի մեջ որոշակի իմաստնություն կար, սակայն Վարդանը չէր կարողանում զսպել իր հետաքրքրասիրությունը։
— Ինչո՞ւ է ձեռքս իրանիս կապված։
— Բժշկի պահանջն է։ Կոտրվածք ունես։ Այստեղ։
Նա ցույց տվեց անրակը։
— Բժի՞շկ,– անհանգստացավ Վարդանը։
— Բարեկամ է։ Հույն։
— Շա՞տ մարդ գիտի, որ ես այստեղ եմ։
— Քերիմը։ Ես նրա հետ էի, երբ քեզ գտա։
Վարդանը հևում էր խոսելիս։ Նա բաց բերանով երկար շնչեց նոր հարցեր տալուց առաջ։
— Ո՞վ է այդ Քերիմը։ Նա՞ էլ է հույն։
— Ղրիմի թաթարներից է; Նա գյուղի ուսուցիչն է։
— Նա գիտի՞, թե ես ով եմ։
— Հայտարարությունը նա է տեսել։ Շատ վստահելի բարեկամ է։
Նա Վարդանին պատմեց, որ նրա լուսանկարը փակցված էր ոստիկանության բաժանմունքներում, շուկաներում ու սրճարաններում և որ նրա համար փրկագին էին խոստացել։
— Ավելի լավ կլինի, եթե դու մորուքդ չսափրես,– եզրակացրեց կինը։
— Քո հարևաննե՞րը։
— Գյուղը հեռու է, և նրանք այդպես էլ անտեղյակ կմնան քո ներկայությանը։
Վարդանը խորը հառաչեց։ Նա ելք չուներ և ստիպված էր ապավինել այս անծանոթ կնոջ խնամքին։ Նրա կոպերը ծանրացել ու այրվում էին։
— Դու պետք է քնես,– ասաց կինը կուժը վերցնելուց և հեռանալուց առաջ։
Վարդանն ուզում էր վերջին հարցը տալ, սակայն անմիջապես քնեց։ Սովորական մղձավանջները չվերադարձան, և նա քնեց խաղաղ քնով։ Նա զարթնեց տապակած սոխի հոտից, և նրա բերանը ջրով լցվեց։ Նա քաղցած էր։ Թոնրի վրա կռացած երիտասարդ կինը ճաշ էր պատրաստում։ Արևի շեղ ճառագայթները ներս էին թափանցում սենյակ երկու լուսամուտներից։ Իրիկնամուտ էր։
Տեսնելով, որ իր հիվանդը բացել է աչքերը, Հալիդեն նրան ջուր տվեց։
— Ես քեզ շնորհակալություն չհայտնեցի։ Այն, ինչ դու արել ես...
Կինը մատը շրթունքներին դրեց՝ լռելու նշան անելով։ Վարդանը շարունակեց.
— Ես չեմ կարող քեզ հատուցել, գոնե այս պահին։
— Աստված ինձ կհատուցի հարյուրապատիկը,— պատասխանեց կինը անկեղծ համոզմունքով։
— Եթե դուրս պրծնեմ այս պատմությունից և այս պատերազմում կենդանի մնամ, ապա դու այդքան երկար ստիպված չես լինի սպասել հատուցմանը։
Կինը բարձրաձայն ծիծաղեց։
— Հիմարություններ մի ասա։ Շնորհակալություն հայտնեցիր, և դա բավական է։ Այլևս դրա մասին չխոսենք։
Նա վերադարձավ իր կաթսաների մոտ և սկսեց ցածրաձայն երգել։
Ձախ ձեռքով Վարդանը շոշափեց իր մարմինը, որը նրան սարսափելի նիհար թվաց։ Հպվելիս արվանդամը դեռևս զգայուն էր, սակայն ոչ ավելին։ Ազդրի վերքը փակվել էր։ Նա փակեց աչքերն ու մկանները թուլացրեց։ Ինչո՞ւ էր այս թրքուհին իրեն վտանգի ենթարկում՝ ապաստան տալով հետախուզման մեջ գտնվող մարդուն։ Իսկ այդ Քերի՞մը։ Նրանց վարքագիծն անբացատրելի էր թվում, իսկ Վարդանը չէր սիրում անբացատրելին։ Սեպտեմբեր։ Ինչ ճակատագրի էին արժանացել Մարոն ու Թովմասը։ Անկասկած, նրանք մտածում էին, որ ինքը մահացել էր։ Նա չէր կարողանա մոտ ապագայում գնալ նրանց փնտրելու։ Գտնե՞լ նրանց։ Որտե՞ղ և ինչպե՞ս։
Տխուր մտքերի մեջ խորասուզված Վարդանը վեր թռավ, երբ Հալիդեն ասաց.
— Քերիմը երջանիկ կլինի, երբ իմանա, որ դու սթափվել ես։ Մենք վախենում էինք, որ դու չէիր ապաքինվի քո վերքից։ Նույնիսկ բժիշկն առանձնապես հույս չուներ։ Ամուր առողջություն ունես։
Նա ճաշի համը տեսավ և շարունակեց.
— Քերիմն այսօր ճաշի է գալու։ Ուլի միս եմ պատրաստել ճաշի համար։ Սակայն ավելի լավ կլինի, եթե դու բավարարվես ապուրով ու բրնձով։ Քո ստամոքսը հետ է վարժվել ծանր կերակուրներից։
Նրան ամեն ինչ պարզ էր թվում։ Նա իրեն այնպես էր պահում, կարծես Վարդանին շատ վաղուց և շատ մոտից էր ճանաչում, մինչդեռ Վարդանին նա բոլորովին անծանոթ էր։
— Ես նույնիսկ քո անունը չգիտեմ,– ասաց Վարդանը։
— Հալիդե։
Վարդանը մի կողմ էր հրում այծի մորթիները և բրդյա վերմակը։ Կինը օգնության հասավ։
— Շոգո՞ւմ ես։ Տես, չմրսես։
— Ես պետք է դուրս գամ։
— Դու դեռ շւստ թույլ ես,— պատասխանեց նա՝ կռանալով և գետնից մի աման վերցնելով։—— Մենակ կկարողանա՞ս։
Վարդանը զարմացավ այդ հարցի վրա, իսկ հետո մտածեց, որ ահա քանի շաբաթ էր, որ նա երեխա էր եղել մոր հոգածության ներքո։ Կախվածության այդ վիճակը նրան զայրացնում էր։
— Կկարողանամ,— ասաց նա վերցնելով ամանը։
Նա պառկեց ձախ կողքին, մեջքով դեպի կինը և թեթևացավ։ Վարդանը կուզեր, որ կինը դուրս գար, սակայն նա մնաց մահճակալի մոտ կանգնած։ Նրան ծանոթ էին այդ տղամարդու մարմնի բոլոր մանրամասները և քանի որ գեղջկուհի էր, ապա ոչ մի ամոթալի բան չէր տեսնում մարմնի բնական կենսագործունեության մեջ։ Վարդանի համար իրավիճակը լրիվ տարբեր էր, և նա տանջվում էր, որ չէր կարող որևէ լաթով ծածկել ամանը նրան վերադարձնելուց առաջ։
Այդ գործողությունից Վարդանը ուժասպառ եղավ։ Նա հևալով հարցրեց.
— Ինչո՞ւ։
— Ի՞նչը։
— Ինչո՞ւ ես այդքան բարի և հոգատար անծանոթի նկատմամբ։
Հալիդեն կասկածամտություն նշմարեց նրա ձայնում, և իր անշահախնդրության վերաբերյալ այդ կասկածը նրան ցավ պատճառեց։ Նա գնաց բաց դռան ուղղությամբ։
— Կո՛ւրտ, Կո՛ւրտ։
Քիչ անց ներս եկավ մի մեծ շուն։ Նա շոյեց շան գլուխը։
— Երկու տարի առաջ այս շանը գտա ձյան մեջ։ Նրան գզել էին գայլերը։ Ես նրան խնամեցի և բուժեցի։ Եվ նա ինձ երբեք չի հարցրել, թե ինչո՞ւ։
Վարդանը չկարողացավ ժպիտը զսպել.
— Ես չէի ուզում քեզ վիրավորել, Հալիդե։ Ես համարում եմ, որ քո արարքը վկայում է անսահման բարությանդ մասին, սակայն...
— Սակա՞յն։
— Եթե ինձ հայտնաբերեն այստեղ...
Նա ուսերը թոթվեց՝ ցույց տալու համար, որ այդ հեռանկարը իրեն բոլորովին չի վախեցնում։ Վարդանն ինքն իրեն հարցնում էր, թե արդյոք երիտասարդ կինը կատարյալ անհոգություն չէր ցուցաբերում։ Չէ՞ որ նա գիտեր, որ Վարդանը հետախուզման մեջ էր։
— Այստեղ ոչ ոք չի՞ գալիս։ Ինձ թվում է, որ գյուղացիներն իրար հաճախ են այցելում։
— Ամենամոտ տունը երկու կիլոմետրի վրա է։ Ես մնացածներից հեռու եմ մնում։
— Ամուսինդ բանակո՞ւմ է։
— Ես այրի եմ։
— Ծնողնե՞րդ։
— Ես ընտանիք չունեմ։
Չոր պատասխաններից Վարդանը հասկացավ, որ նա չէր ցանկանում իր մասին խոսել։ Նրա հայացքը ցրված էր դարձել, և հասկանալի էր, որ իր անցյալի հիշատակումը տհաճ էր նրան։ Վարդանը չպնդեց։
— Ես այգի եմ գնում,— ասաց նա շան ուղեկցությամբ դուրս գալով։
Քերիմը եկավ ադամամութին։ Նա ուրախացավ, որ վիրավորը սթափվել էր։ Հակված ուսերը, կորացած մեջքը, նոսրացած մազերը ծերացնում էին նրան, սակայն նրա անկեղծ ու պայծառ աչքերը լի էին պատանեկան միամտությամբ։ Չէր կարելի ասել, որ գեղեցիկ էր, սակայն նա անմիջապես համակրանք էր հարուցում։ Վարդանը սեղմեց նրա ձեռքը՝ հայտնելով իր երախտագիտությունը։
— Ամեն ինչ Հալիդեն է արել,— պատասխանեց նա համեստորեն։
— Ինչո՞ւ։
Հալիդեն, որը ծնկի էր իջել օջախի առջև, աչքերը երկնքին հառեց և գլուխը թափ տվեց։ Դարձյալ այդ հարցը։ Սև զգեստի փոխարեն նա հագել էր նարնջագույն գեղջկական տարազ, որի վրա կապույտ ու կանաչ ծաղկանախշեր էին գործված։
Քերիմը ձեռքը մեջքին դրեց, ինչպես անում էր դասերի ժամանակ։
— Ինչո՞ւ,– կրկնեց նա ոգեշնչված ձայնով։– Որովհետև դուք հայ եք։ Այս պահին մեր երկրում զազրելի հանցագործություն է իրականացվում, և ես չեմ ուզում դրա մասնակիցը լինել։ Ուզում եմ տարանջատվել կառավարությունից և բոլոր նրանցից, ովքեր ենթարկվում են նրան վիզը ծռելով։ Կգերադասեի, որ ինձ դատեին որպես դավաճանի։
— Կգա մի օր, երբ մնացածները դավաճան կհամարվեն, իսկ դուք՝ հերոս։
— Ինձ դա պետք չէ,– պատասխանեց Քերիմը ամոթխած ծիծաղելով։— Ինձ լրիվ բավարարում է այն, որ խիղճս հանգիստ է։
Նա խորը շունչ քաշեց, որպեսզի այտերի կարմրությունն անցներ, հետո ասաց.
— Տգիտություն։ Ամեն ինչի պատճառը տգիտությունն է։ Այս երկիրն առաջընթաց չի ապրի քանի դեռ...
Հալիդեն նրան ընդհատեց և մեղմորեն հանդիմանեց.
— Քերիմ։ Դու ճա՞ռ ես արտասանելու։ Ո՛չ այս երեկո։ Մայորը հազիվ է սթափվել։
Ուսուցիչը խեղճացած ժպտաց վիրավորին.
— Հալիդեն, ինչպես միշտ, իրավացի է։ Ներեցեք ինձ։
Վարդանն օգնության եկավ ուսուցչին։
— Ձեր գաղափարներն ինձ հետաքրքրում են, Քերիմ։ Ես հաճույքով կլսեմ ձեզ, երբ իմ ուղեղը մի քիչ կպարզի։
— Ես հաճույքով կզրուցեմ ձեզ հետ,— պատասխանեց տղամարդը պայծառացած դեմքով։– Մենք դեռևս առիթ կունենանք։
Ճաշի ժամանակ Վարդանին նստեցրին մահճակալին, իսկ մեջքի տակ դրեցին այծի մորթիները։ Հալիդեն ուզում էր նրան կերակրել, սակայն նա փորձեց ինքնուրույն ուտել ձախ ձեռքով։ Հալիդեն և նրա հյուրը նստեցին ցածր սեղանի մոտ՝ գորգերի վրա։ Երկու կավե ճրագներում այրվող ձիթապտղի յուղը սուր հոտ էր արձակում, և սենյակը թույլ էր լուսավորված, իսկ անկյուններն ընկղմված էին խավարի մեջ։ Խոսում էին կենցաղային հարցերի մասին, աղքատություն, բերքի սղություն, որը ձմռան ընթացքում դժվարություններ էր հարուցելու, գյուղի բամբասանքներ։ Վարդանը Քերիմին հարցրեց.
— Ճանաչո՞ւմ եք դոկտոր Բլեյկին, որը ղեկավարում է Կեսարիայի Ամերիկյան վարժարանը։
— Անունն եմ լսել։ Կառավարությունը փակել է վարժարանը, և նա մեկնել է։
Վարդանն ափսոսանքի հոգոց հանեց։ Միակ հույսը, որին ինքը կառչել էր, նույնպես ցնդեց։
— Կհսարիայից հայերը տեղահանվե՞լ են։
— Դժբախտաբար, այո,— պատասխանեց ուսուցիչը՝ գլուխը կախելով։
Հալիդեն շրթունքներն էր կծոտում, և նրա վշտահար տեսքը չվրիպեց Վարդանի ուշադրությունից։ Սակայն կինը շարունակեց չեզոք տոնով.
— Ձմեռը խիստ է լինելու, դրա մասին է վկայում սոխի կճեպը։
Տղամարդիկ հասկացան, որ նա ուզում էր փոխել խոսակցության նյութը, և հարգեցին նրա ցանկությունը։ Ճաշից հետո երիտասարդ կինը թեյ մատուցեց։ Քերիմը ծխախոտ փաթաթեց և տվեց Վարդանին։ Հալիդեն այն վառեց ճրագի կրակից։ Վաղուց էր, ինչ նա չէր ծխել, և առաջին անգամ ծուխը ներս քաշելով, հազաց, երկրորդ անգամ գլուխը պտտվեց, իսկ երրորդ անգամ հոգին երանությամբ լցվեց։ Նա նայում էր սպիտակ պատերին, որոնց վրա պարում էին ստվերները, և իր փրկիչներին, որոնք ժպտում էին իրեն, և նա զգաց, որ ինքը կարող էր նրանց վստահել։
Այդ բարեկամական մթնոլորտը մոռացում բերելու փոխարեն կենդանացրեց Վարդանի հիշողությունները։ Առանց նրանց խնդրանքի, նա նրանց վստահեց իր պատմությունը, համենայն դեպս անուններ չտալով։ Հալիդեն ու Քերիմը լուռ լսում էին։ Նա խոսում էր հուսահատ ձայնով՝ անտեսելով ուժասպառությունն ու այն ցավը, որ նրան պատճառում էին իր արտասանած խոսքերը։ Նա կարիք ուներ կիսվելու և ազատվելու այն բեռից, որը ծանրացել էր հոգու վրա։
Երբ ավարտեց իր պատմությունը, լռություն հաստատվեց։ Լսվում էր միայն իր մորը կանչող ուլի մկկոցը։ Կնոջ դեմքով արցունքներ էին հոսում.
— Ես պատկերացնում եմ կնոջդ և որդուդ վիճակը,— ասաց նա աչքերը պատին հառած։
Ասես նրա աչքերի առաջ մի պատկեր էր, որը նրան տառապանք էր պատճառում։ Քերիմը, սարսափած, սեղմեց Վարդանի ձեռքը։ Եթե չամաչեր, կհամբուրեր նրան։ Նա ձեռքի շարժումով հրաժեշտ տվեց Հալիդեին ու հեռացավ։ Երիտասարդ կինը օգնեց Վարդանին պառկելու անկողնում։ Նա մի քիչ ավելի հանգիստ էր, սակայն աչքերը դեռևս կարմրած էին։
— Ճիշտ ես անում, որ չես հուսահատվում։ Համոզված եմ, որ դու կգտնես նրանց։
Կինը պառկեց գորգի վրա, օջախի մոտ և փաթաթվեց բրդյա վերմակի մեջ։ Սակայն չկարողացավ քնել, և գիշերը Վարդանն արթնացավ նրա լացի ձայնից։ Վարդանը չէր հասկանում, թե ինչու էր կինն այդքան ազդվել իր պատմությունից։

Մաս 53


Այնթապի գավառապետարանի իր շքեղ կահավորված գրասենյակում Ռըզա բեյը եռում էր։ Նա վերծանում էր Գանի բեյի՝ Ստամբուլից ստացված երկար հեռագիրը։ Հանդիմանա՜նք։ Հանդիմանանք, որին ինքը արժանի չէր։
Ճիշտ էր, որ բազմաթիվ հայեր շարունակում էին ապրել Այնթապում։ Դրանք բողոքական հայեր էին, որոնց հովանավորում էին ամերիկացի և գերմանացի միսիոներները, և արհեստավորներ, որոնք զինագործներ էին և աշխատում էին զինամթերք արտադրող գործարանում։ Այդ մարդկանց տեղահան չանելու վճիռը, որը նա Մարոյին էր ներկայացրել որպես գթասրտություն, նախ և առաջ թելադրված էր երկրի շահերով։ Եվ նա պատրաստ էր այդ վճիռը պաշտպանել իր վերադասի առջև։ Սակայն մնացա՞ծը։
Մեղավո՞ր էր նա արդյոք, որ ֆրանսիական զրահանավը ապաստանել էր չորս հազար հայերի, որոնք հուլիս ամսից դիմադրում էին Մուսադաղում և նրանց տեղափոխել էր Պորտ Սաիդ՝ Եգիպտոս։ Իսկ ինչպե՞ս կարող էր ինքը խոչընդոտել տեղեկությունների արտահոսքը երկրից։ Գանի բեյն անարդարացի էր իր նկատմամբ։ Ռըզան նորից կարդաց հեռագրի մի հատվածը։
«Գերմանական հետախուզական ծառայությունները հայտնել են ներքին գործերի նախարարին որոշ փաստեր, որոնք վերջինս անթույլատրելի է համարում։ Հոկտեմբերի 4-ին մի կազմակերպություն, որն իրեն անվանում է Ամերիկյան քննչական կոմիտե, հրապարակել է մանրամասն զեկույց հայերի ճակատագրի վերաբերյալ Անատոլիայում։ Երկու օր անց ոմն լորդ Բրյուս Լոնդոնում՝ Լորդերի պալատում մանրամասն զեկույց է ներկայացրել նույն թեմայով։ Ինձ թվում է, որ նրանք կապեր ունեն Անատոլիայում և, հատկապես, ձեր շրջանում ապրող մարդկանց հետ։ Հետևաբար, դուք պետք է հնարավորինս սահմանափակեք օտարերկրացիների, միսիոներների և դիվանագետների տեղաշարժը և բոլոր միջոցները ձեռնարկեք կայսրության սահմաններից դուրս թափանցող և մեր կառավարությանը վարկաբեկող վկայությունների արտահոսքը խոչընդոտելու համար»։
Միջոցներ։ Միջոցներ։ Գիտենք նրա միջոցները։
— Եթե նա դժգոհ է, ապա թող ինձ ազատի իմ պարտականություններից,– փնթփնթաց Ռըզա բեյը։– Եվ ես կզբաղվեմ իմ կալվածքներով։ Ես նրան կպատասխանե՜մ։
Հեռախոսի զանգը հնչեց։ Երկու երկար զանգ, երկու կարճ։ Նրան կանչում էին գեներալի մոտ։ Հեռախոսացանցը, որը վերջերս էր հայտնվել Այնթապում, ուներ ընդամենը քսան բաժանորդ և սամանափակվում էր քաղաքի տարածքով։
Ռըզա բեյը վերադարձավ հեռագրի ընթերցանությանը։ Նա կարդում էր մեկ այլ հատված, որն ավելի անհանգստացնող էր։
«Արտասահմանյան լրագրերը հրապարակել են մի քանի հոդվածներ, որոնք ամենայն հավանականությամբ պատկանում են Վարդան Պալյանի գրչին, որը գտնվում է հետախուզության մեջ։ Այնտեղ կա, մասնավորապես, Մալաթիայի ճամբարի նկարագրությունը, ուր ձեր օգնականը հայտնաբերել էր հիշված մարդուն։ Անհրաժեշտ է նրան վնասազերծել։ Հետախուզությունն ավելի ակտիվ դարձրեք։ Քանի որ նախարարը տեղյակ չէ այդ պատմությանը, ապա դուք պետք է խուսափեք ակնարկներից և չպետք է հիշատակեք այդ Պալյանի անունը ձեր պաշտոնական նամակագրության մեջ»։
Կատաղելով՝ գավառապետը ճմռթեց հեռագիրը և այրեց մոխրամանի մեջ։ Գերմանացի սպայի նվիրած տուփից նա սիգար վերցրեց։ Մարոյի ամուսինը... Ինքը մոռացել էր նրա մասին։ Ռըզան նրանից չէր վախենում։ Պալյանը ոչինչ չէր կարող անել Ռըզայի դեմ, և ամեն դեպքում՝ նա չգիտեր, թե որտեղ էին իր կինն ու որդին։ Ռըզային անհանգստացնում էր այլ բան՝ Մարոն կարող էր իմանալ, որ իր ամուսինը ողջ էր։ Նա կարծես թե համակերպվում էր այն մտքի հետ, որ մնալու էր Այնթապում իր որդու հետ, որը, իր հերթին, արագ էր վարժվում նոր կյանքին։ Բնական է, որ Մարոն շարունակում էր հույս փայփայել, որ Ռըզան իրեն կօգներ մայրաքաղաք վերադառնալ։ Նա դրա մասին չէր խոսում, միայն ակնարկում էր, սակայն Ռըզան նրա աչքերում կարդում էր լուռ աղերսը։ ժամանակի հետ Ռըզայի սերը կհաղթահարեր նրա վերջին դիմադրությունը և նա կկորցներ մեկնելու նույնիսկ աննշան ցանկությունը՝ անձնատուր լինելով երջանկությանը։
Աչքերը փակելով՝ նա տեսավ Մարոյի հիասքանչ դեմքը, խելացի աչքերը, հեշտալի շուրթերը և պատկերացրեց, թե ինչպես Մարոն առաջին անգամ իրեն կասեր «ես քեզ սիրում եմ»։ Նրա երջանկությունը երկար չտևեց, և Մարոյի ամուսնու դիմագծերը հայտնվեցին նրա աչքի առջև։ Ոչ թե հետախուզության հայտարարության մի քիչ աղոտ լուսանկարում պատկերված դեմքը, որը նա, զգուշությունից դրդված, արգելել էր կախել Այնթապում, այլ Մարոյի կուլոնում զետեղված ժպտացող ղեմքը։
Նա խանդի խայթ զգաց։ Իրեն պատկանած բոլոր կանայք անփորձ էին սիրո մեջ։ Այն միտքը, որ Մարոն պատկանել էր այլ տղամարդու, նրան ցավ էր պատճառում, իսկ միտքը, որ նա շարունակում էր սիրել այդ մարդուն, նրա համար անտանելի էր։ Նա նրան պատկերացնում էր իր ամուսնու հետ, նրա գրկում հառաչելիս։ Նա նույնիսկ այդ մարդուն որդի էր պարգևել։ Ինչպիսին էլ լիներ Ռըզայի ապագան Մարոյի հետ, միևնույն էր, նրանց միջև կար անցյալի ստվերը։
Նա կտրուկ ոտքի կանգնեց։ Կանաչ բազկաթոռի ոտքերը ճռնչացին մարմարյա հատակի վրա։ Նա կանգնեց Անատոլիայի մեծադիր քարտեզի առջև, որը գծել էին գերմանացի քարտեզագիրները։ Մգացված գոտիները լեռների պատրանք էին ստեղծում։ Ռըզայի հայացքը հետևեց գետերի հոսանքին, կանգ առավ քաղաքների և գյուղերի անվանումների վրա, զննեց հովիտները և անցավ սարահարթերի վրայով, կարծես վախենալով հայտնաբերել փախուստի մեջ գտնվող տղամարդուն։
— Որտե՞ղ կարող է նա թաքնված լինել։
Ոստիկանության ու բանակի կողմից հետախուզվող այդ Պալյանը, որը միայնակ էր, կայսրության համար մեծ վտանգ չէր ներկայացնում։ Ոչ էլ Ռըզայի համար։ Սակայն նրա սոսկ գոյությունը կատաղեցնում էր նրան։ Ռըզան մեծ նշանակություն չէր տալիս Գանի բեյի կողմից նրան վերագրվող հոդվածներին։ Սակայն այդ հոդվածները մարտահրավեր էին, որ իրեն էր նետում Պալյանը։ Դրանցով նա Ռըզա բեյին ասում էր՝ ես դեռ ողջ եմ։ Եվ հիշեցնում էր. այն կինը, որին դու սիրում ես, իմն է։
Նա սիգարը դրեց թղթի վրա և ուղերթ գծեց Մալաթիայից մինչև ռուսական սահմանը։ Մեկ այլ ուղերթ մինչև Պարսկաստան։ Երրորդը՝ Բաղդադի ուղղությամբ և դեպի Մքիջագետքի այն տարածքները, որոնք բրիտանացիների հսկողության տակ էին։ Դրանք այն ուղղություններն էին, որոնց պետք է հետևեր ցանկացած բանական մարդ, որը կհայտնվեր Պալյանի իրավիճակում։ Այո։ Նա, անկասկած, հեռացել էր Անատոլիայից ռուսների կամ անգլիացիների մոտ ապաստան գտնելու համար։ Եթե, իհարկե, չէր խառնվել տեղահանվածների շարասյուներին, իսկ այդ դեպքում նա իր վերջը կգտներ Սիրիական անապատում։ Մնում էր նաև մեկ հնարավորություն. նա կարող էր Հալեպ հասած լինել, ուր հազարավոր հայեր խառնվել էին արաբներին։ Հալեպ։ Այնթապից ընդամենը հարյուր կիլոմետր հեռավորության վրա։
Մինչդեռ նա այդ գաղափարն էր ծանր ու թեթև անում, դուռը երեք անգամ ծեծեցին, որը բացվեց՝ կանխելով իր պատասխանը։ Կարծելով, որ իր քարտուղարն է կամ էլ որևէ պաշտոնյա, Ռըզան առանց շրջվելու բղավեց.
— Ես ասել էի, որ ինձ չանհանգստացնեին։
— Ներեցեք, Ռըզա բեյ, կարևոր բան կա։
Պետրին մոտեցավ տիրոջը, որը նրա կողմը դարձավ և անհամբեր հարցրեց.
— Ի՞նչ է պատահել։
Պետրին մատն անցկացրեց իր պարանոցի և պարանոցը սեղմող օձիքի միջև և ուզեց այն լայնացնել։ Գավառապետի պաշտոնում Ռըզա բեյի նշանակվելուց հետո Պետրիի հեղինակությունը նույնպես ծանրակշիռ էր դարձել, և քաղաքի աչքի ընկնող քաղաքացիները նրա հետ հարգալից էին վարվում։ Այժմ նա սև կոստյում և փողկապ էր կրում, չնայած այդ հագուստը նրան անհարմար էր թվում։ Վատ կարված կոստյումը նրան չէր սազում։
— Լրտեսի հետքերը գտնվել են,— բւսցականչեց նա՝ ուրախությամբ թափահարելով մի հեռագիր։
Գավառապետը վեր թռավ.
— Որտե՞ղ։
— Կեսարիայում։
Ռըզան դարձավ դեպի քարտեզը։ Կեսարիա։ Դա չէր համապատասխանում իր ենթադրություններին։ Ի՞նչ էր այդ անիծյալ Պալյանն անում Կեսարիայում։
— Նրան ձերբակալե՞լ են։
— Ոչ։ Նրա զինվորական գրքույկը Շաքիր Իսմայելի անունով տարել են Կեսարիայի ոստիկանատուն։ Մի վաճառական այն հանձնել է ինչ-որ զինվորի։ Ասել է իբր գտել է ճամփեզրին։
Պետրին հայացք նետեց հեռագրին՝ համոզվելու համար, որ ոչինչ բաց չէր թողել։
— Հայտնի է այսքանը։
Աչքերը կկոցած, նա հետևում էր իր տիրոջը։ Թեթևություն զգալով, որ Պալյանն անմիջապես իր շրջանում չէր, Ռըզան շարունակում էր ուշադիր զննել քարտեզը։ Նյարդայնացած՝ նա ծամում էր սիգարի ծայրը։ Նորությունը հայտնեցին հենց այն պահին, երբ ինքը նրա մասին էր մտածում։ Այդ զուգադիպությունը նրան շատ էր հուզում։ Ինքը երբեք հանգիստ չէր ունենալու, քանի դեռ այդ մարդը ողջ էր։ Նա դարձավ դեպի Պետրին, որին զարմացրեց նրա մտահոգ տեսքը։
— Ի՞նչ ես մտածում այս պատմության մասին։
Պետրին քորեց նեղ օձիքից կարմրած ծոծրակը։ Ինքր կանխատեսել էր այդ հարցը և մտածել էր դրա մասին, սակայն հապաղեց պատասխանել։
— Նա ազատվել է զինվորական գրքույկից,— ի վերջո ասաց նա։– Կասկածից վեր է, որ մեկ այլ անուն է վերցրել։
— Սակայն ինչո՞ւ Կեսարիա։
— Իսկ ինչո՞ւ ոչ,– պատասխանեց Պետրին՝ ուսերը թոթվելով։
Ռըզա բեյը, մտահոգ մոտեցավ իր գրասեղանին, վառեց սիգարը և կանգնեց դեպի բակ նայող լուսամուտի առջև, ուր մի քանի զինվոր զրույց էին անում։ Նա վերադարձավ իր օգնականի մոտ։
— Շրջանը խուզարկվո՞ւմ է։
— Կարծում եմ։
— Կարծո՞ւմ ես,— բացականչեց Ռըզան բարկացած՝ սիգարի մոխիրը գետնին թափ տալով։– Պետք է յուրաքանչյուր քարը խուզարկել, հարցաքննել յուրաքանչյուր բնակչին։
— Նա, անկասկած, այլևս այնտեղ չէ,– պատասխանեց Պետրին՝ չհասկանալով իր տիրոջ հետաքրքրությունն այդ գործի նկատմամբ։– Իմ կարծիքով նա ուղևորվել է դեպի մայրաքաղաք։
— Քո կարծիքն ինձ չի հետաքրքրում։ Կգնաս ու կղեկավարես որոնումը։
Պետրիի շրթունքները դողացին։ Այդ երկար ճանապարհորդության հեռանկարը նրան դուր չեկավ։ Նա չէր ցանկանում Այնթապից հեռանալ, քանի որ կզրկվեր քաղաքում նոր-նոր ձեռք բերած իշխանությունից։
— Բանակն ու ոստիկանությունն ինքնուրույն այդ գործը գլուխ կբերեն։ Ի՞նչ կավելանա, եթե ես այնտեղ լինեմ։
Վրդովվելով, որ ստորադասը հարցականի տակ էր դնում իր հրամանը, Ռըզան նրան ասաց ժպտալով.
— Դու աշխատել ես Աբդուլ Համիդի գաղտնի ծառայությունում։ Քո փորձը մեզ պետք կգա։
Արդի ղեկավարների տեսակետից թերություն հանդիսացող իր անցյալի այդ դրվագի հիշատակությունից Պետրին գունատվեց։ Նա շտապեց համաձայնել։ Ռըզան ցույց տվեց մոխրամանը, որը լի էր մոխրով.
— Գանի բեյն ուզում է, որպեսզի մենք վնասազերծենք այդ մարդուն։ Դու կստանաս անհրաժեշտ օգնությունը։ Հենց որ Կեսարիա հասնես տեղի իշխանությունները այդ մասին հրահանգներ կստանան Կոստանդնուպոլսից։ Կազմակերպիր հետաքննությունը, իսկ ինքդ անձնական հետաքննություն վարիր։
Պետրին կարծես չհասկացավ վերջին նախադասությունը։ Ռըզա բեյը համբերությունից դուրս գալով բացականչեց.
— Այդ մարդն անտեսանելի չէ։ Նա քայլել է ճանապարհներով, և մեկն ու մեկը պետք է նրան տեսած լինի։ Նա պետք է որ սնվեր, ուրեմն պետք է սննդամթերք գնած լիներ որևէ վաճառականից կամ գյուղացուց։ Դու ունես նրա զինվորական գրքույկը, այդ հետքով էլ գնա։ Ջանք մի խնայիր։
Կզակը քորելով՝ Պետրին գլուխն էր տմբտմբացնում։
— Այո... իհարկե... Սակայն զգում եմ, որ նա այնտեղից արդեն հեռացել է։
— Դա ինձ չի վերաբերում։ Կիմանաս, թե ուր է նա ուղևորվել, և մենք նրա հետքերով կգնանք։ Եթե անհրաժեշտ լինի, դրանով կզբաղվես ամբողջ ձմեռվա ընթացքում, սակայն ձեռնունայն չվերադառնաս։
Թաքցնելով իր դժգոհությունը՝ Պետրին խոնարհվեց.
— Պատրաստ եմ ձեզ ծառայել, Ռըզա բեյ։
— Նախապատրաստվիր մեկնելու հենց այսօր։ Ես քեզ գրավոր հրամաններ կտամ։
Պետրին հրաժեշտ տվեց տիրոջը և հեռացավ հակված ուսերով։ Դուռը փակելուց առաջ հարցրեց.
— Իսկ եթե նրան գտնե՞մ։
Ռըզան մատն անցկացրեց իր կոկորդի վրայով և լեզուն ճլթացրեց։
— Ես հաճույքով այդ բանը կանեմ,– ծիծաղեց Պետրին գրգռված ձայնով։
Մենակ մնալով, Ռըզան նստեց գրասեղանի մոտ գործուղման հրամանը գրելու համար։ Գրիչը ձեռքին նա երազների գիրկն ընկավ։ Ինչպիսի հաջողություն կլիներ, եթե Պետրին կարողանար իրեն ազատել այդ Պալյանից։ Այլևս ոչինչ չէր սպառնա իր երջանկությանը։ Հանկարծ հայտնվեց Մարոյին տիրանալու ցանկությունը, որն անհաղթահարելի էր։ Ռըզան շտապում էր նրան տեսնել և անկողնում նրան տիրանալով՝ է՛լ ավելի կտրել իր անցյալից։ Նա ցանկություն ուներ նրան շփացնելու։ Ի՞նչ կարող էր նրան անակնկալի բերել և ուրախացնել։ Զա՞րդ։ Զգե՞ստ։ Դրանք շատ առօրեական և սովորական բաներ էին։ Բացի դրանից, Մարոն կհանդիմաներ իրեն։ Դաշնամո՞ւր։ Այո, դաշնամուր։ Նա ասել է, որ դաշնամուր է նվագում։ Տեղահանվածներից բռնագրավված կահույքի մեջ հոյակապ դաշնամուրներ կային։ Ինքը Մարոյին դաշնամուր կնվիրի, և նա կնվագի միայն իր համար։
Բույուկ խանումը կասի, որ դա «անհավատի» գործիք է ու երաժշտություն և, իհարկե, կվրդովվի։ Դա կլինի ընդամենը հերթական վրդովմունքը։ Շուտ տուն վերադառնալու ցանկությամբ համակված՝ Ռըզա բեյը սկսեց գրել։

Մաս 54


Հոկտեմբերն ավարտվում էր։ Օրերը կարճանում էին. իսկ գիշերները երկարում և ավելի սառն էին դառնում։ Ամռան տապից չորացած ու ճաքճքած հողը անձրևի ջուրը սկզբում ագահությամբ էր կլանում, իսկ այժմ, հագենալուց հետո, ջուրը հոսում էր դաշտերով՝ ակոսներ թողնելով և ճանապարհները քանդելով։ Հորդառատ անձրևներին հաջորդում էր մանրամաղը, իսկ երկինքը գորշ էր և ցածր։
Վարդանը, մահճակալի վրա նստած, կարգի էր բերում իր մորուքը։ Նրա ձեռքերը ղողում էին, և նա վայր դրեց մկրատը։ Փոքր, կլոր հայելու միջից իրեն էր նայում մի դեմք, որը նա դժվարությամբ էր ճանաչում՝ ոչ այնքան մորուքի, որքան փոս ընկած այտերի և աչքերը շրջապատող կապտուկների պատճառով։ Իր դիմագծերն ավելի չոր էին դարձել, աչքերի շուրջը մանր կնճիռների ցանց էր հայտնվել, իսկ ճակատը հատում էին երկու խորը ակոս։ Նրա քունքերն արծաթազօծվել էին, իսկ կզակի երկու կողմերում՝ մորուքը սպիտակել էր։ Նրան թվաց, որ ինքը ծերացել և ավելի էր նմանվել հորը։
Պատից բռնվելով՝ նա գնաց մինչև լուսամուտը։ Նա կաղալով էր քայլում, սակայն գոնե կարող էր աշխատեցնել իր աջ ձեռքը, որն ազատագրվել էր վիրակապերից։ Ջերմն անցել էր, սակայն նա իրեն թույլ էր զգում։ Նա շուտ էր հոգնում և ուժեղ գլխացավեր էր ունենում, նրան թվում էր, որ աքցանով սեղմված իր գլխում թմբուկ էր հնչում։
Լուսամուտը հարավ-արևելք էր նայում, և տարվա այս եղանակին այնտեղից երևում էին ամայի դաշտեր, որոնց գունավորումը փոխվում էր՝ կախված այն բանից, թե դրանք վարել էին, թե անմշակ էին թողել։ Վարդանը երկար կանգնում էր այդ լուսամատի մոտ՝ աչքը հեռուն հառած։ Նա մտովի հարյուրավոր կիլոմետրեր էր անցնում սարերով, որոնք նրան բաժանում էին այն վայրից, ուր միգուցե տարվել էին Մարոն և Թովմասը՝ Հալեպ, Ալեքսանդրետ, Այնթապ, Ադանա։ Այս քաղաքների անվանումները նրա ականջին առասպելական հնչեղություն էին ստացել։ Որտե՞ղ էին իր հարազատները։ Ինչպե՞ս էին նրանք։ Նա չէր կարողանում երևակայել նրանց ճակատագիրը, կենսապայմանները և նրանց պատկերացնելու իր անկարողությունը վրդովում էր։ Այդժամ նա սկսում էր հուսալ, որ միգուցե իր կնոջը հաջողվել էր Կոստանդնուպոլիս գնալ։ Նա տեսնում էր նրան Թովմասի հետ Մեսրոպ քեռու հյուրասենյակում՝ Արփինե մորաքրոջ, Լուսիկի և Տիրանի ընկերակցությամբ։ Նրա իրատեսությունը հաղթում էր, քաջալերիչ տեսարանները ցնդում էին, և նա իրականությանը շիտակ էր նայում։ Ինքը ոչինչ չգիտեր նրանց մասին։ Նրանք նույն հաջողությամբ կարող էին մեռած լինել...
Անհրաժեշտ էր Մալաթիա վերադառնալ և այնտեղից սկսել մանրակրկիտ հետաքննությունը։ Օրիորդ Լանգլեն միգուցե տեղեկություններ ունենար Մարոյի մասին այլ միսիոներների միջոցով։ Հնարավոր էր նաև, որ Մալաթիայի շվեյցարական որբանոցում իրեն էր սպասում իր քեռորդի Տիրանի պատասխանը։ Որքա՞ն ժամանակ էր պետք, որպեսզի նա ի վիճակի լիներ ձեռնարկել այդ ճանապարհորդությունը։ Քանի որ դոկտոր Բլեյկը հեռացել էր, Վարդանը չէր պատկերացնում, թե որտեղից ինքը կարող էր կեղծ փաստաթղթեր ճարել։ Գնա՞լ Կոստանդնուպոլիս։ Այնտեղ ազգականներ ու ընկերներ ուներ։ Սակայն նրա համար տհաճ էր այն միտքը, որ պետք է է՛լ ավելի հեռանար այն շրջանից, ուր կորցրել էր Մարոյի ու Թովմասի հետքը, քանի որ համակված էր անտրամաբանական մի վախով, որ այդպիսով ինքը նրանց կկորցներ առհավետ։
Հալիդեն կանգ առավ դռան մեջ և նայեց Վարդանին, որը չէր նկատել նրա հայտնվելը։ Նա դարձյալ լուսամատի մոտ էր։ Անկասկած մտածում էր կնոջ և որդու մասին։ Նա նրանց մասին չէր խոսում, սակայն Հալիդեն նրա տրտում տեսքից կռահում էր, որ անդադար նրանց մասին էր մտածում։ Երբեմն ժամեր շարունակ նա լռում էր և Հալիդեն չէր համարձակվում խախտել այդ լռությունը։ Երիտասարդ կինը զգում էր, որ նա տառապում էր, և ինքը կուզեր խոսքեր գտնել նրա տառապանքը մեղմելու համար, սակայն Վարդանը չափից մեծ հարգանք էր ներշնչում իրեն, և նա բավարարվում էր թաքուն նրա վիշտը կիսելով։ Ի՞նչ նոր բան կարող էր ինքն ասել այդ կրթված մարդուն՝ դեղագործին ու մայորին։ Հատկապես, որ հոգու խորքում Հալիդեն լիովին անտրամաբանական էր համարում ընտանիքի հետ վերամիավորվելու Վարդանի հույսը։
— Դու պետք է քեզ խնայես,– ասաց նա սենյակ մտնելով։
Վարդանը դանդաղ շրջվեց.
— Հակառակը, անհրաժեշտ է, որ ես մարզեմ մկաններս։
Հալիդեն թափ տվեց թրջված շալը և կախեց դռան մոտի կախիչից։
— Դու չափից ավելի ես պայքարում։ Թող, որ ժամանակն իր գործն անի, դա միակ դեղամիջոցն է։
— ժամանակն իմ թշնամին է,– տխուր պատասխանեց նա՝ մի քայլ անելով դեպի մահճակալը։
— Սպասիր օգնեմ։
Վարդանը ենթարկվեց։ Օգնությունից հրաժարվելը բարձր բողոքի առիթ կտար, քանի որ երիտասարդ կինը չէր սիրում, երբ զսպում էին իր մարդասիրական մղումները։ Նա ձեռքով բռնեց Վարդանի մեջքից։
— Հենվիր իմ ուսին։
Անձրևը թափանցել էր շալի տակ, և նրա զգեստը թաց էր։ Հալիդեից քրտինքի ու ճանդանի հոտ էր գալիս։
— Արագ մի քայլիր,– ասաց նա ջերմորեն։
Իրականում նա ուզում էր երկարաձգել ֆիզիկական հպումը։ Նա սիրում էր այդ մեծ ձեռքի ծանրությունն իր ուսին, Վարդանի մեջքի մկանների խաղը իր ձեռքի տակ։ Նրան հատկապես դուր էր գալիս, որ ժամանակին ուժեղ և ազդեցիկ այդ մարդը կախման մեջ էր իրենից։ Հալիդեն ափսոսում էր, որ չպետք է այլևս նրան լողացներ և հագուստը փոխեր, ինչպես առաջ։ Հիմա նա նրան էր հպվում միայն հայացքով, և դա նրա մեջ առաջացնում էր շատ մտերիմ լինելուց հետո միմյանցից հեռանալու զգացում։ Դա, անկասկած, միայն իր գլխում էր տեղի ունեցել։
Մահճակալի վրա նստելով՝ Վարդանը նորից շնորհակալություն հայտնեց այդ կնոջը իր արածի համար և ավելացրեց.
— Հենց որ ի վիճակի լինեմ, ես կգնամ։
Առանց պատասխանելու Հալիդեն շրջվեց և գնաց դուռը փակելու։
— Այստեղ խոնավ է։
Վարդանը նայում էր, թե ինչպես էր նա փայտածխով թոնիրը վառում։ Սուրճ։ Որտեղի՞ց էր նա դրամ ճարում պատերազմող երկրում իրեն այդ շքեղությունը թույլ տալու համար։ Խեցեգործական արտադրանքն ու գորգերը դժվար թե այդքան եկամուտ բերեին։ Եվս մի հարց, որը նրան զարմացնում էր։ Այս վերջին շաբաթների ընթացքում նա այնքան մթերք էր պահեստավորել ձմռան համար, որը շատ ավելի էր, քան կարող էր անհրաժեշտ լինել մեկ, կամ նույնիսկ երկու անձի համար։ Ցորեն, որը կազմում էր Անատոլիայի բնակչության սննդի հիմքը, սակայն նաև ոչխարի միս, ձիթապտղի յուղ, սևծովյան տխիլ, պիստակ, նուշ, շաքար, աղ և թեյ։ Չհաշված այն, ինչ նա բերում էր շուկայից և շարում գոմում։
Երբեմն նա նաև բացակայում էր, և Վարդանը չէր կարողանում բացատրել այդ բացակայությունների պատճառը։ Առնվազն շաբաթը մեկ անգամ մութն ընկնելուց հետո Քերիմը գալիս էր երիտասարդ կնոջ հետևից և նրան հետ էր բերում միայն հաջորդ առավոտյան, երբեմն էլ նույնիսկ երեկոյան։ Սկզբում Վարդանը կարծում էր, որ նրանք սիրային կապի մեջ էին և որ իր ներկայության պատճառով նրանք ստիպված էին հեռանալ, և իրենց հանդիպումները այլ վայրում կազմակերպել։ Սակայն այդ բացատրությունը չէր դիմանում քննադատության։ Ինչո՞ւ էին նրանք ամեն անգամ իրենց հետևից քարշ տալիս ծանր բեռնված ավանակին։ Սահմանը հեռու էր, և խոսք չէր կարող լինել մաքսանենգության մասին։ Ուրեմն ի՞նչ։ Վարդանը գաղափար չուներ։ Եթե իր բարեկամների գործունեությունն անօրինական էր, որի մասին կասկածել էր տալիս նրանց լռությունը, ապա այն կարող էր գրավել ոստիկանության ուշադրությունը։ Իսկ դա սրում էր Վարդանի անապահովության զգացումը։
Երբ Հալիդեն գնում էր, ոչ մի բացատրություն չէր տալիս։ Նա պարզապես հայտարարում էր.
— Ես դուրս եմ գալիս։ Կգամ վաղն առավոտյան։
Իսկ երբ վերադառնում էր ջախջախված, հոգնած դեմքով, լծվում էր առօրյա կյանքին, կարծես ոչինչ չէր պատահել։ Նա խնամում էր անասուններին, տրվում էր տան հարդարմանը, ուտելիք էր պատրաստում, բուրդ էր մանում և գործում էր, ինչպես բոլոր գեղջկուհիները։ Երջանիկ ու անհոգ, նա երգում էր անվերջանալի մեղեդիներ, որոնք շատ սիրված էին Անատոլիայի բնակիչների շրջանում։ Երբեք ոչ մի ակնարկ իր գիշերային բացակայությունների մասին։ Քերիմը, որը գալիս էր գրեթե ամեն օր Վարդանի հետ մի քիչ զրուցելու, նույնպես զսպություն էր ցուցաբերում։
Ջուրը եռաց։ Հալիդեն եփեց սուրճը և մատուցեց փոքր գավաթներով։ Նրա սև, փայլուն աչքերը ժպտում էին, երբ նա Վարդանին էր նայում, և նրա նուրբ դեմքը կարծես դեռահասի դեմք լիներ։ Նրանք լուռ խմեցին սուրճը, և կինը նստեց գորգի դազգահի մոտ։
Դազգահի վերին լայնադիր տախտակի վրա ամրացված էր մի ստվարաթուղթ, որի վրա կինը նկարել էր այն նախշը, որ ինքը պետք է գործեր առաջիկա ամիսների ընթացքում։ Երփներանգ մետաքսյա թելերի կաժերը ամրացված էին պատին, Հալիդեի ձեռքի տակ։ Ամեն անգամ թելը փոխելիս Հալիդեն գլուխը դարձնում էր դեպի Վարդանը և հայացք էր գցում նրա վրա։ Վարդանը մահճակալին նստած նայում էր կնոջը, սակայն նրան չէր տեսնում, և կինը դա զգում էր։ Նա հեռու էր, ինչպես նրա հետ հաճախ էր պատահում։ Կինը կուզեր, որ նա խոսեր, քանի ինքն աշխատում էր։ Այդքան կիրթ մարդը պետք է որ շատ բան իմանար։ Երևի նա մտածում էր, որ գեղջկուհին չէր կարող իրեն հասկանալ։ Կարևո՜ր չէր։ Սոսկ նրա ներկայությունը երջանկություն էր Հալիդեի համար։ Իր այրիության այդ երեք տարիների ընթացքում նա մոռացել էր, թե որքա՜ն դատարկ էր տունն առանց տղամարդու։ Նա սկսեց երգել՝ օրորելով իրանը ռիթմը պահելու համար։ Առանց իրեն հաշիվ տալու Վարդանը մրմնջաց այդ հին մեղեդին, որն ինքը շատ լավ գիտեր։
Կուրտը հաչեց ու լռեց։ Հալիդեն շտապեց դեպի լուսամուտը։
— Քերիմն է,– ասաց նա թեթևացած։
Քերիմը մտավ ամբողջովին թաց։ Նրա շունչը կտրվում էր, և նա գերգրգռված վիճակում էր։
—– Զինվորները... Նրանք խուզարկում են գյուղի բոլոր տները։
Նա Վարդանին նայեց ու ավելացրեց.
— Ձեզ են փնտրում։
Վարդանը վեր կացավ մահճակալից.
— Նրանք գիտե՞ն, որ ես Ուրգուպում եմ։
— Ոչ։ Խուզարկում են նաև Կեսարիայում և ամբողջ շրջանում։
— Նրանք այստեղ կգան,– ասաց Վարդանը՝ չկարողանալով թաքցնել իր նյարդայնությունը։
Հալիդեն զարմանալիորեն հանգիստ էր։ Դեմքին արտացոլվող վճռականությունը ջնջեց պատանեկության պատրանքը։ Նա մեխից հանեց իր շալը և մոտեցավ Վարդանին.
— Նրանք քեզ չեն գտնի։ Արի։
— Ես նրան կօգնեմ,– ասաց Քերիմը։
— Ավելի լավ է վերմակը բեր ու այծի մորթին։
Վարդանը ձեռքը գցեց երիտասարդ կնոջ ուսին և նա իրենց գլուխները շալով ծածկեց։ Քերիմն առաջինը դուրս եկավ, որպեսզի համոզվեր, որ ճանապարհին ոչ ոք չկար, և նրանց ուղեկցեց գոմ։ Ցուրտ էր. անձրևն էլ հորդառատ։ Վարդանի հողաթափերը սահում էին թրջված հողի վրա, և նա ավելի ամուր կառչեց Հալիդեին։ Եթե նա ի վիճակի լիներ, կգերադասեր այդտեղից գնալ, քանի որ վախենում էր, որ ոստիկանները կխուզարկեին գոմը, և ինքը ծուղակում կհայտնվեր։
— Չէի ուզենա, որ դու անախորժություններ ունենայիր իմ պատճառով։
Հալիդեն ցածրաձայն ծիծաղեց։ Վարդանը շարունակեց.
— Ավելի լավ կլիներ, եթե ինձ տանեիք գյուղից դուրս՝ սարերը։ Եթե ինձ այնտեղ գտնեն, ապա դու և Քերիմը կասկածի տակ չեք լինի։
— Թույլ տուր անեմ, ինչպես վճռել եմ։ Նրանք քեզ չեն բռնի,– ասաց նա վստահ ձայնով։
Իբրև գոմ ծառայող քարանձավը փորվել էր ավելի քան մեկ դար առաջ։ Փափուկ և սկզբում սպիտակավուն կրաքարը քարանձավի եզրերին մոխրագույն էր դարձել։ ժամանակին հնոցի, իսկ հիմա վառարանի ծուխը սևացրել էր առաստաղը։ Անասունների թրիքի և հատկապես թոչնի ծերտի ծանր հոտը քթին էր զարնում մտնելուն պես։
Գոմի խորքում ավանակը գլուխը բարձրացրեց մարդկանց կողմը և խանչեց, կարծես հազար։ Իրենց փարախում այծերն ու ոչխարները շարունակում էին որոճալ։ Աջից, հենց մուտքի մոտ կանգնած էր վառարանը, որը փեթակի էր նմանվում։ Փայտածխի պարկերը կիտված էին չոր կավի կույտի կողքին։ Մուտքի ձախ կողմում մեծ տափակ քարերը ծածկում էին գետնի մեջ փորված ցորենի հորերը։ Քերիմն արձակեց ավանակին և դուրս բերեց կացոցից։ Հետո նա հանեց մսուրքը, որը ծածկում էր ներսի պատում արված անցքը։ Հալիդեն մի լամպ վառեց և սողալով մտավ անցքից ներս, ուր բացվում էր մեկ մետրից պակաս բարձրություն ունեցող մի բուն։ Քերիմը նրան տվեց վերմակը։
— Եթե օգնությանս կարիքը չունես, ապա ես վերադառնամ Ուրգուպ։
Կնոջ ձայնը խուլ հնչեց.
— Եղավ։ Ինձ տեղյակ պահիր, թե ինչ է կատարվում։
Ուսուցիչը սեղմեց Վարդանի ձեռքը.
— Ամեն ինչ լավ կլինի։
— Շնորհակալություն, Քերիմ։ Հանգիստ եղիր, եթե ինձ ձերբակալեն, քո անունը չեմ տա։
Վարդանը չորեքթաթ միացավ Հալիդեին։ Կարճ անցումը բացվում էր մի ուղղանկյուն սենյակի մեջ, որը երեք և չորս մետր չափ ուներ և մարդաբոյից բարձր էր։ Սննդամթերքով լի կճուճներն ու զամբյուղները կիտված էին մի անկյունում։ Հանդիպակաց անկյունում չոր խոտի խուրձը ծառայում էր որպես մահճակալ։ Հալիդեն խոտի վրա դրեց վերմակն ու այծի մորթիները։
— Այստեղ հարմար կտեղավորվես։ Ընդամենը մի քանի օրով։
— Սա ավելի լավ է, քան նորից բանտ ընկնելը։ Սակայն ասա ինձ...
Կինը նրան ընդհատեց.
— Սպասիր, հիմա հետ կգամ։
Նա անհայտացավ, և Վարդանը լամպի լույսով ուսումնասիրեց սենյակը։ Քարը պահպանել էր սպիտակ գույնը և պատերի վրա մնացել էին քլունգի հետքերը։ Ամենայն հավանականությամբ այդ սենյակը վերջերս էր փորվել։ Իբրև մահճակալ ծառայող խոտը վկայում էր, որ այդտեղ արդեն ինչ-որ մեկն ապաստանել էր։ Մի խոռոչում դրված էր ճրագ ու հրահան։
Հալիդեն տնից բերեց գիշերային անոթը, մի կուժ ջուր, հաց, ընկույզ ու արմավ։ Նա կճուճների հետևը դրեց սավանի մեջ փաթաթված մի կապոց։
— Երբ վտանգն անցնի, քեզ ուտելիք կբերեմ։ Իսկ գիշերը կկարողանաս կարճ ժամանակով դուրս գալ թաքստոցից։ Շնչահեղձ լինելուց մի վախենա, մուտքի անցքից թարմ օդ է թափանցում։
Նա ուզում էր գնալ, սակայն Վարդանը բռնեց նրա թևից և պահեց։
— Բացատրիր ինձ,– ասաց նա՝ ցույց տալով թաքստոցը։
— Թաքստոց ունենալը ձեռնտու է,— պատասխանեց նա խուսափողաբար։
Վարդանը նրա ձեռքը բաց չթողեց և պնդեց.
— Այս թաքստոցը... քո գիշերային բացակայությունները... Ի՞նչ է այս ամենը նշանակում։
Տատանվելուց հետո նա ասաց.
— Ես օգնում եմ ինձ նմաններին, ահա ամենը։
Պատասխանը գրգռեց Վարդանի հետաքրքրասիրությունը, որը ուղիղ նրա աչքերի մեջ նայելով՝ փորձեց գուշակել։
— Բայց դու ո՞վ ես։
Հասկանալով, որ Վարդանը հետ չի կանգնելու, Հալիդեն վերցրեց կճուճի հետևում պահված կապոցը և բացեց կերպասը, որի մեջ փաթաթված էին Աստվածամոր և Մանկան պատկերը, մետաղյա հայկական խաչ և ընտանեկան մի լուսանկար։
— Դու հա՞յ ես։
— Ես ամուսնացել եմ մահմեդականի հետ։ Առաջ իմ անունն Արուսյակ էր։
Последний раз редактировалось Lusine1101 29 апр 2017, 03:27, всего редактировалось 7 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#16  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 14:53

ԳԼՈԻԽ 10

Մաս 54


— Ես, դու, նա... Մենք, դուք, նրանք։
Առաջին հարկի սենյակներից մեկում, որը վերածվել էր դասասենյակի, Մարոյի վեց աշակերտները կրկնում էին անձնական դերանունները և ձեռքի շարժումով ցույց էին տալիս համապատասխան անձին։ Ռըզա բեյի խնդրանքով Մարոն, հոկտեմբերից սկսած, արդեն մոտ երկու ամիս էր, ինչ ֆրանսերեն էր դասավանդում նրա երեխաներին, որոնց միացել էր նաև Թովմասը։ Դասերին չէր մասնակցում միայն տասներեք տարեկան Ալթանը, որը գերմաներեն էր սովորում դասատուի հետ և ազատվել էր երկրորդ լեզվի ուսումնասիրությունից։ Մարոն գոհ էր դրանից, քանի որ Ալթանը հակակրանք և ոչ պակաս բացահայտ արհամարհանք էր ցուցաբերում իր և Թովմասի նկատմամբ։
Նա կանգնած էր խամրած գույներով քարտեզի առջև ու գլուխը թեքած նայում էր բարձերի վրա նստած երեխաներին։ Թովմասը նրանց հետ էր՝ Էմելի ու Քենանի միջև, և վերջինիս երբեմն հուշում էր ճիշտ պատասխանները։ Նա ժպտում էր, քանի որ հպարտ էր մորով, որին գիտուն էին համարում։ Բացի դրանից, նա վերագտել էր այն հաճույքը, որ ստանում էր այդ դասերից դեռևս Սվասում՝ ընկերակցելով այլ աշակերտների։ Երեխաների հետևում, բազկաթոռներին տեղավորվել էին Սաֆիյեն, նրա դուստր Շահանեն ու Էմինեն։ Դայակը ձեռագործ էր անում օրորելով Զեհրային՝ երրորդ կնոջ փոքր դստերը, որը կծկված քնել էր նրա գոգին։ Շահանեն չէր լսում և մտածում էր իր նշանածի մասին, որը կռվում էր Միջագետքում և որից արդեն մի քանի շաբաթ լուր չուներ։
Սաֆիյեն, բազկաթոռի ծայրին նստած, հետևում էր դասին մեծ հետաքրքրությամբ և երեխաների հետ միասին կրկնում էր դերանունները։ Գիտելիքների ծարավով տոգորված առաջին կինը ոչ մի դաս բաց չէր թողնում, լիներ դա ֆրանսերենի, թվաբանության, թե աշխարհագրության դաս։ Վերջին երկու առարկաները Մարոն իր նախաձեռնությամբ դասավանդում էր աղջիկներին և Թովմասին այն ժամանակ, երբ տղաները հաճախում էին հոգևոր դպրոց։ Բույուկ խանումը դեմ էր այդ դասերին, որոնք նրա կարծիքով աղջիկներին միայն վնաս կարող էին պատճառել, սակայն Սաֆիյեի դրդմամբ Ռըզա բեյը հակադրվելով մորը թույլ էր տվել։
— Ես եմ, դու ես, նա է... Մենք ենք, դուք եք, նրանք են։
Դասերը լցնում էին Մարոյի օրերը, որոնք հակառակ դեպքում երկար ու անիմաստ կթվային։ Այդուհանդերձ, նա ափսոսում էր, որ համաձայնել էր դասավանդել, քանի որ ուշ էր հասկացել, որ այժմ որոշակի պարտականություն էր ստանձնել Ռըզա բեյի տանը և կորցրել էր ժամանակավոր հյուրի կարգավիճակը։
Դասն ավարտվելուց հետո երեխաները ցրվեցին, և Սաֆիյեն նշան անելով դայակին, որը տանում էր քնած երեխային, Մարոյին տարավ դեպի այգին։
— Մինչև ճաշը դեռևս երեք ժամ կա։
Մարոն գիտեր, թե ինչ էր առաջին կնոջ մտքին, և թեթևակիորեն ժպտաց՝ թևանցուկ անելով նրան։ Նրա մռայլ տեսքը չվրիպեց Սաֆիյեի ուշադրությունից, որը մտահոգ հարցրեց.
— Ինչ-որ բան քեզ մտահոգո՞ւմ է։ Հոգնած ես երևում, քույրիկ։
Նրանք այգի դուրս եկան, ուր երկու այգեպան հարդարում էին ծառուղին։ Քողը դեմքին քաշելով՝ առաջին կինը հրամայեց հեռանալ և երբ նրանք գնացին, փարաջայի եզրը իջեցրեց կրծքին։
— Դու կարող ես ինձ վստահել,— շշնջաց նա՝ ընկերուհու մեջքը գրկելով։
— Կուզենայի Կոստանդնուպոլիս գնալ և միանալ իմ ընտանիքին,— ասաց Մարոն՝ աղերսող հայացքով նայելով առաջին կնոջը։
Սաֆիյեի այտերը շիկնեցին, նա գլուխը դարձրեց և շարունակեց լուռ քայլել։ Նա մտացրիվ նայում էր վարդի թփերին, որոնք զարթոնք էին ապրում վերջերս տեղացած անձրևներից հետո։ Առաջին կնոջ այս արձագանքը Մարոյին ստիպեց համոզվել, որ ինքն հիրավի չէր կարող հուսալ իր մեկնելու օգտին Սաֆիյեի միջնորդության վրա։ Հակառակը, առաջին կնոջ անկեղծ բարեկամությունը ևս մեկ կապանք էր, որը նրան գամում էր այդ տանը։ Եվ այդուհանդերձ, Մարոն չէր կարող այդ պատճառով քեն պահել Սաֆիյեի դեմ։
Նրանք ավազանին մոտեցան։ Ջուրը ճահճանում էր փտող տերևներից։ Օդը մեղմ էր՝ տոգորված թափված տերևների հոտով։
Համոզվելով, որ տաղավարում ոչ ոք չկար և չէր լսում իրենց խոսակցությունը, առաջին կինը հարցրեց.
— Կարո՞ղ է Ռըզան կոպիտ կամ անարդարացի է վարվել քեզ հետ։
— Ոչ;
— Պակա՞ս քնքուշ է, պակա՞ս ջերմ։
Մարոն իր հերթին կարմրեց ու գլխով ժխտական շարժում արեց։ Սաֆիյեն կարծես հանգստացավ.
— Ես կզարմանայի, քանի որ նա քեզ շատ է սիրում։
— Բայց ես նրան չե՛մ սիրում,— բացականչեց Մարոն։
—— Իսկապե՞ս,— զարմանալով հարցրեց կինը՝ նրան մի քանի վայրկյան զննելուց հետո։— Ոչինչ, կսիրես։
— Չե՛մ ուզում։ Ես արդեն ամուսնացա՛ծ եմ։
Սաֆիյեն թփթփացրեց նրա ձեռքին։ Նա չէր հասկանում հայուհու պահվածքը, քանի որ եղած տվյալներով նրա ամուսինր մահացել էր, ինչպես և չէր հասկանում Ռըզա բեյի զգացմունքին դիմադրելու նրա համառությունը։ Նա համարում էր, որ Ռըզա բեյը արժանի էր սիրո։ Քանի որ Մարոն նյարդայնացած էր, նա երկար ժամանակ լուռ մնաց, մինչև որ հանդարտվեր։ Նրանք մտան տաղավար և նստեցին նստարանին։ Մարոն փորձում էր ընկերուհուն բացատրել իր դիրքորոշումը։ Դա միակ միջոցն էր նրան դրդելու, որպեսզի օգներ նրան մեկնել։
— Ասա, Սաֆիյե, դու սիրո՞ւմ ես Ռըզային։
— Իհա՜րկե։ Ամբո՜ղջ սրտով։
— Ինչպե՞ս ես այդ դեպքում համաձայնում կիսել նրան երկու այլ կանանց հետ։ Նույնիսկ երեք...
Սաֆիյեն ժպտաց.
— Այդ հարցը կարող էր Լեյլան տալ, որը սեփականատեր է և խանդոտ։
— Ես նման եմ նրան և չեմ կարող հանդուրժել, որ իմ սիրած մարդը կարող է պատկանել նաև այլ կանանց։
Սաֆիյեն մտածմունքի մեջ ընկավ և ճակատից հեռացրեց մազափունջը։ Նա չգիտեր ինչպես բացատրել ամուսնական հարաբերությունների իր ընկալումը։ Նա ուսերը թոթվեց.
— Ես երբեք այս հարցին չեմ անդրադարձել այդ տեսանկյունից։ Մի կինը չի կարող հավակնել բավարարելու տղամարդու բոլոր պահանջները։
— Կարծում ես, որ հակառակը հնարավո՞ր է։
— Անկասկած, կինը այլ էակ է,— պատասխանեց Սաֆիյեն, անհարմար զգալով, քանի որ վախենում էր Մարոյի աչքից ընկնել այդ խոսակցության պատճառով։
Մարոն նկատեց ընկերուհու շփոթմունքը և նրան հանգստացրեց.
— Ես չեմ դատապարտում քո վարքագիծը, Սաֆիյե։ Գիտեմ, որ ավանդույթն ու օրենքը պարտադրում են կնոջը ենթարկվել ամուսնու կամքին և որ օրենքի դեմ գնալն անհնարին է։ Ես պատկանում եմ մի հավատքի, որն արգելում է մեկից ավելի կողակից ունենալ, և կուզենայի իմանալ, թե դու ի՞նչ ես զգում ներքուստ։
Այս ջերմ տոնը հանդարտեցրեց Սաֆիյեին, և նա ասաց.
— Այն փաստը, որ Ռըզան ևս երկու կին ունի, ինձ ոչ մի բանից չի զրկել և չի նվազեցրել նրա սերն իմ նկատմամբ։
— Դու այդպես ես մտածում այսօր, բայց ի՞նչ էիր մտածում, երբ հայտնվեց Մակբուլեն, իսկ հետո Լեյլան։
— Հենց սկզբից գիտեի, որ դա մի օր տեղի էր ունենալու և ամեն անգամ երջանիկ էի լինում, հույս ունենալով, որ հանձին նոր կնոջ ես քույր կամ ընկերուհի ձեռք կբերեի։ Դժբախտաբար ո՛չ Մակբուլեի, ո՛չ էլ Լեյլայի դեպքում այդ բանը տեղի չունեցավ։ Սակայն քո դեպքում...
Մարոն չհասցրեց բողոքել և ասել, որ ինքը չորրորդ կինը չէր, քանի որ դայակր նրանց կողմն էր վազում բղավելով և ինչ-որ շարժումներ անելով։ Սաֆիյեն ոտքի կանգնեց՝ ձեռքը կրծքին սեղմելով։
— Ինչ-որ դժբախտություն է պատահել,— բացականչեց նա, Էմինեին դիմելուց առաջ։– Երեխաների՞ն է բան պատահել։ Ռըզա բեյի՞ն։
Շնչակտուր դայակը ժխտական շարժումներ արեց և վազքը կասեցրեց։ Մարոն ձեռքը դրեց Սաֆիյեի ուսին.
— Հանգստացիր։ Չգիտե՞ս, նա միշտ ամեն ինչ չափազանցված է ներկայացնում։
Էմինեն ուժասպառ նստեց նստարանին։ Նրա շունչը կտրվում էր, և նա իրեն հով էր անում ձեռքով։
— Ի՞նչ է պատահել,— հարցրեց առաջին կինը անհանգստացած։
— Գիրքը,— պատասխանեց դայակր հևալով։
Բարկանալով, որ չնչին բանի համար այդքան աղմուկ էր բարձրացվել, Սաֆիյեն ավելացրեց մի քիչ կտրուկ.
— Հետո՞։ Գիրքը... ի՞նչ։
— Անհայտացել է։
— Անհնար է, իմ սենյակում էր։ Ամեն տեղ նայե՞լ ես։
— Այո։ Ես գնացի... Ռըզա բեյի գրադարանում էլ նայեցի։
Դա այն գիրքն էր, որի նկարազարդումները տարիներ շարունակ կախարդում էին Սաֆիյեին։ Դա Դանտեի «Աստվածային կատակերգությունն» էր Գուստավ Դորեի նկարազարդումներով, որը հրատարակվել էր Փարիզում 1868 թ.։ Արդեն մի քանի շաբաթ էր, ինչ Մարոն այն կարդում և ընթացքում թուրքերեն էր թարգմանում Սաֆիյեի ու Էմինեի համար՝ մանրամասն բացատրելով նկարազարդումներր։
— Ի՞նչ է, թև է առել ու թռե՞լ,— հայտարարեց Մարոն։— Մի անհանգստացիր, Էմինե, մենք այն կգտնենք։
Առաջին կինն այդ իրադարձությունն ավելի լուրջ ընկալեց։
— Ես գիրքր թերթել եմ այս առավոտ և շատ լավ հիշում եմ, որ դրել եմ մահճակալիս մոտ գտնվող գիշերային սեղանին։ Ո՞վ կարող էր մտնել իմ սենյակը։
Մարոն փորձեց նվազեցնել միջադեպի կարևորությունը.
— Միգուցե Մակբուլեն կամ Լեյլա՞ն են վերցրել։ Կամ էլ աղախինն է ուրիշ տեղ դրել սենյակը մաքրելիս։
Ծառուղու խճի վրա ոտնաձայներ լսվեցին։ Երիտասարդ աղախինը վազելով կանանց կողմն էր գալիս, և նրա գլխի բազմաթիվ բարակ հյուսերը պարում էին դեմքի շուրջը։ Մարոն ճանաչեց Վարդուհուն։ Տաղավար մտնելով՝ նա խոնարհվեց առաջին կնոջ առջև, հետո դայակի, վերջապես կանգնեց Մարոյի առաջ։ Նրա թուրքերենն ավելի վարժ էր դարձել։
— Տանտիրուհին։ Նա ուզում է ձեզ հետ խոսել։ Իր բնակարանում։
— Բույուկ խանո՞ւմը,— հարցրեց Մարոն։
— Այո, խանում։
Սաֆիյեն չկարողացավ զսպել իր անհանգստությունը։
— Սովորաբար նա չի կանչում իր հարսներին։
— Վատ նշան է,— ավելացրեց Էմինեն։
Մարոն հանգիստ էր։ Նա սպասում էր այդ ընդհարմանը։
— Ես դեմ չեմ նրան մի երկու խոսք ասելու։
— Նա շատ...— սկսեց Էմինեն, բայց իսկույն ձայնը կտրեց և փոքրիկ աղախնին նշան արեց տուն գնալու։— Ես ասում էի, որ Բույուկ խանումը շատ զգայուն է։ Խնայիր նրա ինքնասիրությունը, քաղաքավարի և հարգալից եղիր։
— Գի՜րքը,— բացականչեց Սաֆիյեն, ձեռքերն իրար խփելով։– Գրազ գանք, որ նրա մոտ է։
— Դեռ կտեսնենք,— պատասխանեց Մարոն չեզոք տոնով ու հեռացավ։

Մաս 55


Այլան սպասում էր Բույուկ խանումի հյուրասենյակի դռան մոտ և հայտնեց Մարոյի գալու մասին։ Ծեր կինը նստած էր կանաչ բազկաթոռին, իսկ ոտքերը դրել էր բարձիկի վրա։ Մարոն, տուրք տալով սովորույթին, համբուրեց նրա ձեռքը։
— Մեզ համար թեյ բեր,— ասաց Ռըզա բեյի մայրը աղախնին, ապա Մարոյին հրավիրեց նստել իր առջև դրված ծաղկազարդ կարպետով ծածկված աթոռին։
Ոսկյա ծխատուփից նա մի պտղունց քթախոտ վերցրեց, մոտեցրեց քթին, փռշտաց ժանյակով երիզված թաշկինակի մեջ, և դա հուզեց Մարոյին, հիշեցնելով մորը՝ Ազնիվ խանումին, որը նույնպես սիրում էր քթախոտից հոտ քաշել։
— Առողջություն,— մաղթեց նա ծեր կնոջը։
— Շնորհակալություն։ Իսկ դու ինչպե՞ս ես։
— Շատ լավ, Բույուկ խանում։
— Դու այստեղ ես արդեն չորս ամիս, այդպես չէ՞։
— Այո, և օգտվելով հանգամանքից, երախտագիտությունս եմ հայտնում, որ ինձ և որդուս օթևանել եք ձեր տանը։
Բույուկ խանումը գլխով արեց։ Նրանք բարեկրթորեն մի քանի նախադասություն փոխանակեցին՝ հնարավորություն ունենալով միմյանց ուսումնասիրելու և գնահատելու։ Այդ խաղը շարունակվեց այնքան ժամանակ, մինչև հայտնվեց Այլան սկուտեղով և թեյ մատուցեց։ Բաժակը բերանին տանելով՝ Բույուկ խանումն ուշադիր նայեց Մարոյին.
— Դու իսկապես շատ գեղեցիկ ես,— արձանագրեց նա անտարբեր ձայնով։
— Դուք ինձ ստիպում եք կարմրել,— ասաց Մարոն։
Ծեր կնոջ կնճռոտ դեմքի վրա կիսաբաց կոպերի տակ թաքնված աչքերը նմանվում էին գիշատիչների, որոնք հետևում էին իրենց զոհին հարձակման անցնելուց առաջ։ Այս հայուհու բնավորության շատ գծեր անհասկանալի էին նրան, հատկապես ինքնավստահությունն ու անմիջականությունը, որ նրա ցուցադրական համեստությունն ու զսպվածությունը չէին կարողանում քողարկել։ Այս երիտասարդ կինը, որի անցյալ կյանքն ինքը նույնիսկ չէր կարող պատկերացնել, հավանաբար շատ ազատ էր ապրել և, նմանվելով երկար ժամանակ առանց կապանքների ազատ ապրած զամբիկի, չէր ընտելանում սանձին։
Քաղաքավարությունը պահանջում էր, որ առաջինը Բույուկ խանումը խոսեր։ Ուստի Մարոն քննության էր ենթարկվում առանց աչքը թարթելու՝ իմանալով, որ իրեն ոչինչ չէր սպառնում այս տանը, քանի դեռ պաշտպանված էր Ռըզա բեյի սիրով։ Նա գիտեր, որ Բույուկ խանումն իրեն չէր հավանում իր պահվածքի և վարքագծի պատճառով։ Ինքը խախտել էր կալվածքում ծեր կնոջ հաստատած կարգը, խախտում էր որոշ սովորույթներ, հաճախ առանց գիտակցելու այդ, իսկ երբեմն էլ գիտակցաբար։ Ոչ այնքան անհնազանդությունից, որքան նրանցից իր տարբեր լինելն ընդգծելու համար, ընդգծելու համար իր օտարի կարգավիճակը և Ռըզա բեյին դիմադրելու համար, որը կարծում էր, թե արդեն նվաճել էր իրեն։
Մարոյի հանգստությունը և հատկապես հայացքը, որը նա անամոթաբար չէր հեռացնում իրենից՝ մեծ կնոջ դեմքից, մինչդեռ պետք է աչքերը հակեր, բարկացրեցին Բույուկ խանումին և նա հիշեց, որ իր համբերությունը հատել էր։ Նա մտածում էր, թե ինչից սկսեր խոսակցությունը։ Որևէ որոշակի բանից։ Նա վերցրեց Դանտեի գիրքը, որը թաքցրել էր լուսանկարների բաց ալբոմի տակ և ցույց տվեց երիտասարդ կնոջը։
— Իմացա, որ դու կարդում ես այս գիրքը քո ընկերուհիների և Էմինեի համար։
— Այո,— պատասխանեց Մարոն առանց շփոթվելու։– Կուզենայի՞ք, որ ձեզ համար էլ կարդայի։
Մարոյի հարգալից տոնը չխաբեց Բույուկ խանումին։ Այս հայուհին անամոթաբար դեմ էր դուրս գալիս իրեն։ Նա ձեռքի ափով հարվածեց կազմին և ձայնը բարձրացրեց.
— Սա անհավատի՛ գիրք է։
— Մենք այն վերցրել ենք Ռըզա բեյի գրադարանից,— պատասխանեց Մարոն քաղցր ձայնով։
— Նշանակություն չունի։ Իմ տղան միշտ չէ, որ շրջահայաց է եղել։ Դու քո հավատքն ես քարոզում Ռըզա բեյի կանանց ու դայակին։
— Չնայած ձեր հանդեպ տածած իմ հարգանքին, թույլ տվեք ասել, Բույուկ խանում, որ դուք սխալվում եք։
— Ահա՜,— բացականչեց զայրացած ծեր կինը՝ բացելով գիրքը մի էջի վրա, որը նա նախօրոք նշել էր։– Սա ի՞նչ է, քրիստոնեական պատկեր չէ՞։
Նա ցույց էր տալիս խաչված Քրիստոսին, որը շրջապատված էր բազմաթիվ հրեշտակներով։ Այդ պատկերը լուսաբանում էր Դրախտի տասնչորսերորդ էջը։
— Այո,— համաձայնեց Մարոն,— սակայն սա կրոնական, կամ աղոթքների գիրք չէ։ Սա պոեմ է, հեքիաթ, եթե կուզեք։ Երևակայական ճանապարհորդություն է այն աշխարհ, որը կատարել է բանաստեղծը...
— Բավական է,— նրա խոսքր կտրեց Բույուկ Խանումը։– Ես չեմ ուզում ոչինչ իմանալ։
Մարոն գլխով արեց և աչքերն իջեցրեց ի նշան հնազանդության։
— Մենք կայրենք այս սատանայական աշխատությունը։
— Ոչ,— ընդվզեց Մարոն իրենից անկախ, որի համար հետո ափսոսաց։– Սա շատ արժեքավոր գիրք է, որն այսօր հազվադեպ է պատահում։
Բույուկ խանումն այնպես նայեց Մարոյին, կարծես մտրակեր։ Համբերությունից դուրս գալով նա ծանր էր շնչում։ Նրա ռունգերին մնացած ծխախոտի փոշին ներս գնաց, նա փռշտաց և դրանից հանգստացավ։ Նա գիրքը գետնին դրեց։
— Ես կխորհրդակցեմ Ռըզայի հետ, և նա կվճռի այս գրքի ճակատագիրը։ Սակայն բացառվում է, որ դու այն կարդաս Սաֆիյեի համար, կամ նույնիսկ նրա հետ այս գրքի մասին խոսես։ Հասկացա՞ր։
— Այո, խանում, ես կանեմ այն, ինչ կվճռի Ռըզա բեյը։
— Հույս ունեմ, որ դու չես քարոզում քո հավատքը երեխաներին, երբ նրանց դաս ես տափս։
— Երբեք,— ասաց Մարոն։– Սաֆիյեն կարող է վկայել, նա միշտ ներկա է լինում դասերին։
— Սաֆիյե՜ն...— բացականչեց Բույուկ խանումը՝ ծամածռությամբ ցույց տալով, որ նրան չէր վստահում։– Նրա խելքն իրենը չէ նոր բաների համար։
— Ես վստահեցնում եմ, Բույուկ խանում, որ դասավանդում եմ միայն արաբական այբուբենն ու խոսակցական ֆրանսերենը։
— Դու մոռացար թվաբանությունն ու աշխարհագրությունը... Աղջիկների՜ն։ Գերադասելի կլիներ, որ նրանք կար ու ձև ու ձեռագործ սովորեին։
— Բոլոր այդ գիտելիքները կարող են օգտակար լինել։ Թվաբանություն իմանալով՝ նրանք ավելի լավ կվարեն իրենց ամուսնու տան տնտեսությունը։
Տեսնելով, որ ինքն այդ հարցում տանուլ էր տալիս, Բույուկ խանումը ձեռքի շարժումով ցույց տվեց, որ հարցը փակված է։ Նա մեկնեց բաժակը.
— Թեյ տուր ինձ։
Այդ անցումը Մարոյին հիշեցրեց մորը, որը նույնպես փոխում էր խոսակցությունը, երբ այն հօգուտ իրեն չէր ընթանում։ Իրենց որոշ գծերով երկու կանայք նմանվում էին, և Մարոն զգում էր, որ ինքը, կամքից անկախ, հակված էր ներողամտորեն վերաբերվել Բույուկ խանումին։ Նա նրա համար թեյ լցրեց, իրեն նույնպես, և նրանք լուռ խմեցին։ Աչքի պոչով Մարոն ուսումնասիրում էր սենյակը և զարմացած էր այնտեղ պահվող լուսանկարչական ալբոմների քանակից։
— Իսկ այդ անիծված դաշնամու՜րը,— ասաց Բույուկ խանումը՝ վայր դնելով բաժակը։
— Ես չեմ հասկանում,— ասաց Մարոն։
— Կարելի է դիմանալ, երբ դու նվագում ես Ռըզա բեյի կամ քո ընկերուհիների համար երեկոյան, սակայն քո այդ փորձերը նախաճաշից հետո, երբ ես հանգստանում եմ։
— Ձեր հանգստի ժամի՞ն,— զարմացավ Մարոն, որը գերադասեց չպաշտպանվել և չասել, որ ինքը փորձ չէր անում, այլ պարապում էր Լեյլայի հետ նրա խնդրանքով։
— Այո։ Ես շատ վատ եմ քնում գիշերը և կեսօրից հետո քնում եմ, որը շատ կարևոր է ինքնազգացողության համար։ Տանը բոլորը գիտեն դրա մասին։
— Ինձ չեն զգուշացրել, կներեք։
Մարոն հասկացավ, որ Լեյլան, ում դաշնամուր նվագելու ցանկությունը զարմացրել էր իրեն, հատուկ էր այդ ժամն ընտրել դասերի համար։ Նրա բարյացակամությունը կեղծ էր։ Անկասկած նա էր, որ սկեսուրին էր տվել «Աստվածային կատակերգության» օրինակը։ Հարկավոր էր նրանից զգուշանալ։
— Իսկապես ցավում եմ, որ անհանգստացրել եմ ձեզ հանգստանալիս, Բույուկ խանում։ Այլևս չի կրկնվի։ Ի դեպ, փորձեր այսուհետ չեն լինի։
— Շատ ուրախ եմ,— պատասխանեց ծեր կինը՝ հիանալով պատրաստակամության այդ վկայությունից։– Համոզված էի, որ դու հատուկ չէիր անում, այլ անգիտակցաբար, այս տան սովորույթները չիմանալու պատճառով։ Նույնն էլ, երբ զսպվածության պակաս ես դրսևորում։
— Զսպվածության պակա՞ս,— հարցրեց Մարոն զարմացած ձևանալով։
— Դու հաճախ մոռանում ես քողդ գցել առաջին հարկում և չափից ավելի մտերմիկ ես ծառայողների հետ։ Նույնիսկ երկու անգամ խոսել ես ուսուցիչ հեռ Մյուլլերի հետ։ Ի՞նչ ես ասել այդ տղամարդուն։
— Քաղաքավարությունից դրդված պարզապես բարևել եմ, Բույուկ խանում։
Իրականում նա փորձել էր տեղյակ պահել իր վիճակին, սակայն գերմանացին չէր ցանկացել որևէ բան լսել։
— Այդպես չի կարելի անել։ Սա մահմեդականների տուն է, այս տան կանայք չեն խոսում օտարների հետ և մանավանդ բաց դեմքով։
Մարոն խորը շունչ քաշեց, կարծես պատրաստվում էր ջուրը գցվել։ Այն, ինչ նա պատրաստվում էր ասել, լրջորեն կշռադատել էր և պատկերացրել հետևանքները։ Հրաժարվելով խոնարհ տեսքից, որ նա ընդունել էր զրույցի հենց սկզբից, նա վճռական ձայնով հայտարարեց.
— Բույուկ խանում, ես այս տան կանանցից չեմ։ Ես այլ հավատք ունեմ, այլ ավանդույթներ, ես պատկանում եմ այլ աշխարհի և կուզենայի վերադառնալ այդ աշխարհը։
Ծեր կինը ապշեց այդ խոսքերից և կարողացավ միայն մրմնջալ.
— Սակայն... Սակայն...
— Ձեր որդին այնքան բարի էր, որ փրկեց իմ և տղայիս կյանքը, մեզ ապաստան տվեց իր ընտանիքի ծոցում։ Դա գթասիրտ արարք էր, որն անկասկած հաճո էր Ալլահին։ Հիմա ես կուզենայի գնալ ազգականներիս մոտ՝ մայրաքաղաք, իսկ Ռըզա բեյը ոչինչ չի անում իմ մեկնելը հնարավոր դարձնելու համար։ Ձեր առարկությունները, որոնք հենց հիմա ներկայացրիք, ցույց են տալիս, որ դուք՝ այս տան տիկինը, ինձ չեք համարում այս տան անդամ և որ ես այդպիսին երբեք չեմ դառնա: Ուստի աղերսում եմ, Բույուկ խանում, համոզեք ձեր որդուն ինձ մայրաքաղաք ուղարկել։
Իր պաշտպանական ճառը Մարոն կրքոտ ձայնով արտասանեց։ Նա խաչել էր ձեռքերը, որպեսզի դրանց դողը նկատելի չլիներ, և նայում էր Բույուկ խանումին հույսով լի աչքերով։ Սպասումը նրան անվերջ թվաց, քանի որ ծեր կինը բացեց ծխատուփը և քթախոտից հոտ քաշեց, մտածելու ժամանակ ունենալու համար։ Բույուկ խանումը ցույց տվեց մի ալբոմ, որը դրված էր ցածր սեղանի վրա.
— Բեր այն ալբոմը։
Վերցնելով ալբոմը՝ նա մի լուսանկար հանեց, որը դրված էր կազմի և առաջին էջի միջև, և այն մեկնեց Մարոյին։ Վերջինս ճանաչեց այն լուսանկարը, որն արել էր Նաիմ Սարֆատին, Այնթապ իրենց ժամանելու օրը։
— Աջ կողմը նայիր, այնտեղ դու կտեսնես քեզ և քո որդի Թովմասին։
— Այո,— պատասխանեց Մարոն, որը չէր հասկանում, թե ինչ էր ուզում ասել ծեր կինը։
— Սա,— շարունակեց Բույուկ խանումը, հետ վերցնելով պատկերը,— Ռըզա բեյի ընտանիքի լուսանկարն է։ Դու և քո որդին նրա մասն եք կազմում։
— Ոչ,— բացականչեց Մարոն։— Ես ամուսնացած եմ, ես ուրիշ տղամարդու եմ պատկանում։
Բույուկ խանումը, ձեռքում լուսանկարը պահելուց հետո, վճռեց այն տեղադրել ալբոմի էջերից մեկին։ Նա խրատական տոնով եզրափակեց.
— Յուրաքանչյուր կին, որը տիրանում է Ռըզա բեյի սրտին, պատկանում է նրա ընտանիքին։
Աչքերը թաց, Մարոն գլուխը կախեց... Նրա հիասթափությունն անսահման էր։
— Եթե կարելի է, ես գնամ։
Բույուկ խանումն ասաց մեղմ ձայնով.
— Ես դեռ բան ունեմ ասելու... աղջիկս։ Ցանկալի կլիներ, որ դու դավանափոխ լինեիր և որ Թովմասը հաճախեր հոգևոր դպրոց Ռըզայի մյուս որդիների հետ։
Մարոն արագ գլուխր բարձրացրեց և պատասխանեց կտրուկ տոնով.
— Դրա մասին խոսք անգամ լինել չի կարող։
— Դեռ ժամանակ կա,— անվրդով պատասխանեց Բույուկ խանումը։– Այս պահին կուզենայի, որ դու զուսպ լինես խոսելիս, որ մնացած կանանց չըմբոստացնես ավանդույթների դեմ և նրանց գլուխը չլցնես անհավատների երկրից եկած խելահեղ գաղափարներով։
Առանց պատասխանելու, Մարոն վեր կացավ, գլխով հրաժեշտ տվեց և արագ քայլերով դեպի դուռը գնաց։
— Կարող ես գնալ,— նետեց նրա հետևից Բույուկ խանումը կտրուկ ձայնով։

Մաս 56


Երբ Ռըզա բեյը Մարոյին հրավիրեց իր բնակարանում ճաշից հետո սուրճ խմելու, նա հասկացավ, որ Բույուկ խանումը նրան տեղյակ էր պահել իրենց խոսակցության մասին։ Ավելի լավ, այսուհետ ինքը կիմանար, թե ինչ էր իրեն սպասում։ Ամեն անգամ, երբ Մարոն փորձում էր խոսել մայրաքաղաք մեկնելու մասին, Ռըզան ճարպկորեն խուսափում էր այդ թեմայից, կամ էլ ձևանում էր, որ չէր լսում Մարոյի փաստարկները։ Պետք էր ավելի շուտ առաջ քաշել այդ հարցր, ինքը չափից ավելի համբերատար էր եղել, և Ռըզան այդ զսպվածությունը մեկնաբանել էր որպես իրավիճակի հետ լուռ համակերպում։
Այլ կանանց ընկերակցությամբ ճաշելուց հետո Մարոն բարձրացավ իր սենյակը, ուր մենության մեջ հայտնվեց, քանի որ թույլ էր տվել Թովմասին այդ գիշեր քնել Քենանի հետ։ Կանաչ զգեստի փոխարեն սև, ավելի խիստ զգեստ հագավ և հանեց զարդերը։ Հայելու միջից իրեն էր նայում լարված մի դեմք, որի ալ շուրթերը և սուրմայով ընդգծված աչքերը ավելի ակնառու էին դարձնում գունատությունը։ Նշված ժամին սպասելով՝ նա տենդագին քայլում էր սենյակում և հոգեպես նախապատրաստվում էր վեճի, որն իր կանխազգացմամբ պետք է որ բուռն լիներ։ Նա պատրաստ էր նույնիսկ հակառակվել իր հովանավորին, նույնիսկ նրան նեղացնել, քանի որ համոզված էր, որ նա իրեն չափից ավելի էր սիրում տեղահանվածների քարավան հետ վերադարձնելու համար։
Նա դուրս եկավ պատշգամբ և նայեց ադամամութի մեջ ընկղմված այգուն։ Հյուսիսից փչող քամին օրորում էր նիվենիների սաղարթը և այդ աղմուկը Մարոյին հանկարծ հիշեցրեց եզներով լծած սայլերի անդադար աղմուկը։ Նրա աչքերի առաջ կայծակնային արագությամբ անցան որոշ տեսարաններ, արևից այրված սարահարթը, ծարավը, Արմենի մարմինը խոտի վրա, իր գրկում մեռնող մայրը։ Փակելով աչքերը՝ նա իրեն տեսավ Վարդանի հետ Սվասի իրենց տան ննջարանում։ Իրանը մերկ՝ նա սափրվում էր և երբեմն ընդհատում էր ձեռքի շարժումը Մարոյին հայելու մեջ նայելու համար։ Նա ջանում էր ժպտալ և հանգստացնում էր Մարոյին իրենց ապագայի վերաբերյալ... Նույն երեկո նրան ձերբակալեցին։ Վարդան... Ի՞նչ էր պատահել նրան։ Այդ առավոտ Սվասում Մարոն մտածում էր, որ չէր կարող ապրել առանց նրա։ Արդեն անցել էր հինգ ամիս, իսկ ինքը շարունակում էր ապրել։
Մարոն դողաց, և նրա աչքերն արցունքով լցվեցին։ Սակայն դրա ժամանակը չէր։ Պատշգամբի բազրիքի սառը մետաղը սեղմելով, նա խորը շունչ քաշեց ինքնատիրապետումը վերականգնելու համար։ Աղախինը դուռը թակեց։ ժամը եկել էր։ Դուրս գալուց առաջ Մարոն կանգ առավ հայելու դիմաց և սրբեց արցունքներից լուծված սուրման։ Նրան թվաց, որ իր շուրթերը չափից ավելի ալ են, և նա թաշկինակով մաքրեց շրթներկը։
Ռըզա բեյի բնակարանը, որին Մարոն քաջ ծանոթ էր, գտնվում էր միջանցքի վերջում և զբաղեցնում էր տան երկրորդ հարկի հյուսիսային թևը։ Այնտեղ կարելի էր մուտք գործել նախասրահից, որը կահավորված էր ոսկեզօծ բռնակներով գրասեղանով և ապակեպատ գրադարակներով, ուր շարված էին գրքեր, գլանափաթեթներ, նախագծեր և քարտեզներ։
Ռըզա բեյը Մարոյին դիմավորեց գայթակղիչ ժպիտով, որից չէր կարելի ենթադրել, որ նա բարկացած էր։ Նրա սպիտակ շապիկի վիզը կոճկած չէր և ազատ էր թողնում նրա պարանոցը՝ դուրս ցցված ադամախնձորով, իսկ մինչև արմունկները ծալված թևքերը բաց էին թողել նրա արտահայտված երակներով մկանուտ բազուկները։ Նկատելով Մարոյի շփոթված տեսքը՝ նա զսպեց կնոջը գրկելու ցանկությունը և բավարարվեց ձեռքը համբուրելով։
— Հոգի՜ս,— շշնջաց նա։
Մարոն գլուխը խոնարհեց և պատասխանեց քաղաքավարի ձայնով.
— Բարի երեկո, Ռըզա բեյ։
Վերցնելով Մարոյի ձեռքը՝ Ռըզա բեյը նրան տարավ կողքի սենյակը։ Դժգոհ մնալով, որ Մարոն չէր պճնվել, նա, այնուամենայնիվ, դա ցույց չտվեց և նրա առողջությամբ հետաքրքրվեց.
— Դու հիվանդ չե՞ս։
— Ոչ։
— Մտահո՞գ ես։
— Այո։
Ռըզան չէր սպասում այդքան անկեղծ պատասխան, որը հակասում էր օսմանյան քաղաքավարության կանոններին, և չիմացավ ինչ պատասխանել։ Նա ճանապարհ տվեց Մարոյին, որը մտավ հյուրասենյակ։ Դա մեծ, ուղղանկյուն սենյակ էր, ուր ժողովված էր զանազան ոճերի արժեքավոր կահույքի տարաբնույթ հավաքածու։ Շքեղ գորգերի առատությունը և թաղարների մեջ աճող ձարխոտը հանդարտ մթնոլորտ էին ստեղծում։ Մի անկյունում իրար կողքի դրված էին հոյակապ արծաթյա կրակարանը, որը ծածկված էր կոնաձև կափարիչով և Շոպենի «Նոկտյուրնը» նվագող մի գրամոֆոն, որի սկավառակն այնքան մաշված էր, որ մեղեդին գրեթե չէր լսվում։ Տեղական արտադրության պղնձե և արծաթե հաստափոր սկահակները գտնվում էին Եվրոպայից բերված ճենապակյա և բյուրեղապակե իրերի կողքին։
Ամպիր ոճի սեղանիկի վրա դրված էին սպիրտայրոցը և սուրճ պատրաստելու պարագաները։ Ռըզան նստեց կարմիր թավշով պատված բազմոցին, որի դիմաց դրված էր սադափով դրվագանախշված սեղանը քաղցրավենիքով։ Իմանալով իր պարտականությունը, Մարոն սուրճ եփեց և լցրեց գավաթների մեջ։ Երբ Մարոն մատուցեց սուրճը, Ռըզա բեյը մի կողմ քաշվեց բազմոցի վրա, որպեսզի նա նստեր իր կողքին։ Սակայն Մարոն ընտրեց բազկաթոռը։
Չնայած Ռըզա բեյը ցուցադրաբար ժպտում էր, սակայն հոնքերի միջև հազիվ նկատելի կնճիռը վկայում էր նրա դժգոհության մասին։ Եվս մեկ անգամ խախտելով ընդունված կարգը, Մարոն սկսեց խոսել.
— Կեսօրին ես զրույց եմ ունեցել ձեր մոր հետ։
— Գիտեմ։
— Ինձ թվում է, որ ես նրան այնքան էլ դուր չեմ գալիս։
— Նա ինձ այդպես չի ներկայացրել իրավիճակը,— ասաց նա բաժակը վայր դնելով։
Ձայնապնակի վերջում գրամոֆոնի ասեղը լռվեց վերջին ակոսի վրա և Ռըզա բեյի նշանով Մարոն անջատեց սարքը։
— Իմ մայրը շատ պահպանողական է,— շարունակեց նա, երբ Մարոն նստեց իր դիմաց,- և ես ցանկանում եմ, որ նրա սովորությունները չխախտվեն։
— Եթե ես խախտել եմ, ապա կամքիցս անկախ։
— Հույս ունեմ։
— Բացի դրանից, ես չեմ կարող լիովին փոխվել։
— Ոչ ոք քեզնից դա չի պահանջում,— ասաց նա հանդարտ տոնով։– Բավական է, որ դու ավելի զուսպ լինես, որ չարտահայտես որոշ մտքեր, որոնք քո տեսակետից անմեղ լինելով, անհանգստացնում են իմ մորր, որը մտածում է, որ դու վատ ազդեցություն ես թողնում այս տան մնացած կանանց վրա։
— Դանտեի պոեմո՞վ և աշխարհագրության դասերո՞վ,— հարցրեց Մարոն հեգնական տոնով։
— Խոսքը դրա մասին չէ,— ասաց Ռըզան անհամբեր տոնով։— Ես այս տան տերն եմ և միայն ես եմ որոշում, ինչը թույլ տալ, իսկ ինչն արգելել իմ տանիքի տակ։ Ես թույլատրել եմ այդ դասերը, և դրանք կշարունակվեն։
Ռըզա բեյը դադար առավ մի կում սուրճ խմելու համար, հետո հաշտվողաբար շարունակեց.
— Մի քիչ նրբանկատություն ցուցաբերելով կարելի է Բույուկ խանումին համոզել որոշ նորամուծություններ ընդունելու։ Մայրս զգայուն է արտաքին դրսևորումների նկատմամբ։ Ուշադրություն դարձրու այնպիսի մանրուքների վրա, ինչպիսիք են քող կրելը, աղախինների հետ մտերմիկ չլինելը և օտարների հետ չշփվելը։
Նա ուզում էր այդ պատմությանը նշանակություն չտալ, սակայն դժվար իրավիճակում էր հայտնվել։ Եթե հոգու խորքում նա Մարոյի կողմից էր, այդուհանդերձ նա համաձայն էր մոր հետ, որ սիրուհին իր վարքագծով խախտում էր կամ գոնե հարցականի տակ էր առնում այն կանոնները, որոնցով կառավարվում էր կալվածքի կյանքը։ Մարոյի ազատամտությունը, նրա անկեղծությունը և իր տեսակետները պաշտպանելու հակումը, որոնք կարող էին ընկալվել որպես արհամարհանք ավանդույթների նկատմամբ, գալիս էին նրա արևմտյան դաստիարակությունից։ Իսկ այդ առանձնահատկությունները, որոնք երբեմն նյարդայնացնում էին Ռըզա բեյին, միևնույն ժամանակ երիտասարդ կնոջ հմայքի մասն էին կազմում։
Մարոն ոչ մի ցանկություն չուներ վիճելու ճղճիմ բաների մասին, ուստի նա ուղղակիորեն հարցրեց.
— Ձեր մայրը հայտնե՞լ է, որ ես ուզում եմ մեկնել։
Ռըզա բեյի դեմքը լարվեց և նա պատասխանեց չոր տոնով.
— Այո։ Ես կուզենայի, որ դրա մասին նախ խոսեիր ինձ հետ։
Մարոն փռթկաց.
— Որ ես ձեզ հետ խոսեի՞ դրա մասին, Ռըզա բեյ։ Ինչպե՜ս։ Ես անդադար փորձում եմ այդ անել, բայց դուք ինձ չեք լսում։
Ռըզա բեյը նրան նայեց խիստ հայացքով, սակայն պատասխանելու փոխարեն Մարոյին մեկնեց դատարկ բաժակը և սուրճ խնդրեց։
— Տեսնո՛ւմ եք,— ասաց նա։– Դարձյալ նույն բանը։
Ռըզա բեյը հառաչեց, և նրա դեմքը տխրեց.
— Արդյոք ամեն ինչ չե՞մ արել քո կյանքն այստեղ հաճելի դարձնելու համար։
— Այո,— համաձայնեց Մարոն։
— Արդյոք քո որդուն չե՞մ վերաբերվում այնպես, ինչպես իմ հարազատ որդիներին։
— Այո։
Ռըզան ձեռքերը դեպի երկինք պարզեց և ձևացավ, թե շփոթված է.
— Ապա ի՞նչ։ Դու ապրում ես պալատում, ես քեզ այնպես եմ սիրում, ինչպես չէր սիրի մեկ ուրիշը։ էլ ի՞նչ է քեզ պետք։
— Ազատությո՛ւն,— բացականչեց Մարոն։– Ազատություն, Ռըզա բեյ։ Ձեր պալատը ոսկե ճաղերով վանդակ է։
— Դու ինձ զարմացնում ես... Սակայն դու նույն իրավունքներն ունես, ինչ իմ կանայք։
Մարոն ոտքի կանգնեց և ձեռքերը շփեց, բարկանալով՝ տղամարդու չհասկանալու տալու ակնհայտ ցանկությունից։
— Դե լավ, խոսենք ձեր ազատության մասին, այս պատերից դուրս ոտք դնել միայն բաղնիք գնալու համար, այն էլ փակ կառքով և հսկողության տակ։ Եկեք իրողությանը շիտակ նայենք, Ռըզա բեյ, ես ձեր բանտարկյալն եմ։
Մարոն սպասում էր, որ Ռըզա բեյը բուռն կարձագանքեր, կբարկանար, սակայն նա ավելի շուտ ընկճված էր և տրտնջաց.
— Այդ խոսքերն ինձ ցավ են պատճառում, ինձ, որ սիրում եմ քեզ ամենից շատ։
Մարոն կտրուկ պատասխանեց.
— Եթե դուք ինձ սիրեիք այնքան, որքան ասում եք, վաղուց կապված կլինեիք իմ ընտանիքի հետ Կոստանդնուպոլսում։
— Ես չեմ կարողացել։
Մարոն մեղմացավ.
— Սակայն դուք ինձ խոստացել էիք մայրաքաղաք ուղարկել։
Ռըզան կտրուկ պատասխանեց.
— Ո՛չ։ Ես ասել եմ, որ կտեսնեմ, թե ինչ է հնարավոր անել։ Քո մեկնելն անհնար է։
— Ի՞նչն է պատճառը։
— Երկրում տիֆի համաճարակ է։ Պատերազմ է, և տեղաշարժերը սահմանափակված են։ Ամեն ինչ վերահսկվում է և միևնույն ժամանակ անարխիա է տիրում։ Քո ազգականներին գրելը կարող է վտանգի տակ դնել իմ սեփական անվտանգությունը։
— Չե՛մ հավատում։ Դուք շատ ազդեցիկ եք, Ռըզա բեյ։ Ես գիտեմ, որ դուք վերահսկում եք հարևան գավառների գավառապետներին։
Մարոն այդ ամենն իմացել էր քաղաքի կանանց խոսակցություններից բաղնիքում։ Շփոթվելով՝ Ռըզա բեյը կարմրեց և բռունցքը սեղանին խփելով ասաց հրամայական ձայնով.
— Ես քեզ արգելում եմ իմ խոսքերը կասկածի տակ առնել։
Չնայած վախին, Մարոն փորձեց հակաճառել.
— Իսկ ինչո՞ւ պետք է այլ կերպ լիներ։ Ամեն ինչ հաստատում է, որ...
Տեսնելով, որ նա էլ ավելի էր բարկանում, Մարոն փոխեց մարտավարությունր և ձեռքերը պարզելով աղերսեց.
— Թույլ տվեք ես գնամ, Ռըզա բեյ։
— Քեզ կորցնելո՞ւ համար։ Երբեք,— բացականչեց նա։
Մարոն ընկճված տեսքով նստեց բազկաթոռին.
— Ահա և ճշմարտությունը։
Գլխահակ, նա ցրված նայում էր ծնկներին դրված իր ձեռքերին։ Ռըզան ոտքի կանգնեց և, շրջանցելով սեղանը, մոտեցավ Մարոյին։ Նա մեղմորեն ասաց.
— Ինչպե՞ս կարող է քո պես խելացի կինը մտածել, որ ամբողջ հոգով սիրող տղամարդը կհամաձայներ կորցնել իր սիրո առարկան։
Մարոն լուռ էր և չէր արձագանքում։ Ռըզան ձեռքը դրեց նրա ուսին.
— Ես սիրում եմ քեզ, Մարո։ Դու ամեն ինչ ես ինձ համար։
— Իսկ եթե ես ձեզ չեմ սիրում,— ասաց նա դիրքը չփոխելով։
— Այն հետաքրքրությունը, որ դու ցուցաբերում ես իմ արածների նկատմամբ, սեր չէ՞։
— Քաղաքավարություն է։
— Իսկ ջերմությո՞ւնը, որ ես զգում եմ իմ նկատմամբ։
— Երախտագիտություն և բարեկամություն։
— Իսկ հիմա էլ դու ես ստում, Մարո։ Կան նշաններ, որոնք չեն խաբում։
Մարոն ուսերը թոթվեց.
— Ի՞նչ գիտեք դուք կանանց մասին։ Նրանց մարմինը։
Ռըզան էլ ավելի ուժգին սեղմեց Մարոյի ուսը.
— Դու անարդարացի ու դաժան ես իմ նկատմամբ, սակայն ես քեն չեմ պահում։ Դու ինձ կսիրես այնպես, ինչպես ես արժանի եմ։
Մարոն հոգոց հանեց։ Ռըզան բռնեց նրա կզակից, ստիպեց գլուխը բարձրացնել և իրեն նայել։ Նա լաց էր լինում։
— Ես ուզում եմ, որ կինս դառնաս, իսկ Թովմասը՝ որդիս։ Ես քեզ ապահովություն, հարստություն ու բարեկեցություն կպարգևեմ։
— Ո՛չ,– պատասխանեց Մարոն խզված ձայնով։– Ես ձեզ հետ չեմ ամուսնանա, և իմ որդին ձերը չի դառնա։ Ես կլինեմ գավառապետ Ռըզա բեյի սիրուհին, քանի որ ընտրության հնարավորություն չունեմ, սակայն ավելին ինձնից չսպասեք։
Ռրզան Մարոյին բարձրացրեց բազկաթոռից, կանգնեցրեց և իրեն սեղմեց։
— Այս պահին դա ինձ բավական է,– մրմնջաց նա։– Մնացածը ժամանակի հետ կգա։
Ռըզան գրկեց Մարոյի մեջքն իր ուժեղ ձեռքով և նրան ձգեց դեպի վարագույրը, որը թաքցնում էր ննջարանի դուռը։
— Ոչ այս երեկո, խնդրում եմ,– ասաց Մարոն։
Ռըզան ավելի ուժգին սեղմեց նրան։
— Մենք քրոջ և եղբոր պես կքնենք։ Ես քո ներկայության կարիքն ունեմ, աղունիկս։

Մաս 57


Գերմանական արտադրության սև մոտոցիկլետին նստած, Պետրին լսում էր Սուլեյման և Նազիմ եղբայրներին, որոնք օթևանել ու բուժել էին մի զինվորականի, որը ներկայացել էր որպես լեյտենանտ Ակդար։ Բազմաթիվ երեխաները շրջապատել էին նրանց և զմայլված նայում էին եռանիվ այդ մեքենային, որ նրանք առաջին անգամ էին տեսնում։ Քողածածկ կանայք հետևում էին նրանց ճաղապատ լուսամուտներից։ Պետրիին ուղեկցող մոտ քսան զինվորներից կազմված մի գունդ սպասում էր գոմի մոտ։
Այն պահից ի վեր, ինչ Սուլեյմանը ճանաչել էր ապստամբի դեմքը ոստիկանների ցույց տված հայտարարության վրա, նա արդեն տասնյակ անգամներ պատմել էր իր պատմությունը։ Սկզբում՝ բանակի բարձրաստիճան պաշտոնյաներին, որոնք հատկապես եկել էին Կեսարիայից նրան հարցաքննելու, հետո՝ հարևաններին և գյուղի բնակիչներին։ Նա չէր սպասում, որ իրեն խնդրեին, պատմում էր գոռոզանալով և ամեն անգամ փոքր մանրամասներ ավելացնելով, որոնք ավելի զվարճալի էին դարձնում նրա պատմությունը։ Այդ արկածն իրեն հայտնի էր դարձնում շրջանում։
Նազիմը շարունակեց իր խոսքը, և Պետրին ծիծաղելով լսում էր ապստամբի թլփատման պատմությունը։ Վարդանին ձերբակալած ենթասպան անհանգիստ էր և, Պետրիի թիկունքում կանգնած, նյարդայնացած խաղում էր իր գոտու ճարմանդով։ Նա խիստ հայացքով նայում էր երկու տղամարդկանց, որոնց բերել էր, որպեսզի նրանք հաստատեին իր ցուցմունքները, և հույս ուներ, որ նրանք կհիշեին այն, ինչ ինքը իրենց սովորեցրել էր։ Նա պատվի առավ, երբ Պետրին դարձավ իր կողմը և զննեց սառն ու կասկածամիտ հայացքով։
— Երբ այս մարդիկ քեզ հանձնեցին ապստամբին, դու գիտեի՞ր, որ նա հետախուզման մեջ էր։
— Ոչ, էֆենդի։ Ես դեռ չէի տեսել հայտարարությունը։
— Բայց գիտեիր, որ նա գյաուր էր։ Եվ տեսել էիր նրա զինվորական գրքույկը Շաքիր Իսմայելի անունով, մինչդեռ նա ասում էր, որ իր անունն էր Ակդար։
— Այո, էֆենդի։ Ձերբակալվածը խոստովանեց, որ ինքը հայ էր և որ ինքը գողացել էր համազգեստն ու փաստաթղթերը։ Այդ ամենն ինձ տարօրինակ թվաց, և այդ պատճառով որոշեցի նրան տանել ոստիկանության բաժանմունք, որպեսզի գնդապետը նրան հարցաքններ։
— Սակայն նա չի հասել ոստիկանության բաժանմունք...
Սերժանտը կարմրեց և մեղավոր տեսքով գլուխը կախեց։
— Ոչ։
— Ինչո՞ւ։
— Գիտե՞ք, նա հազիվ էր քայլում։ Իմ մարդիկ նրան քարշ տալով տարան այստեղից։ Ճանապարհին հասնելով, մենք արդեն հոգնել էինք և դադար առանք թեթևանալու համար։ Քանի մենք թիկունքով էինք նրան կանգնած, նա փորձ արեց փախչելու։
— Փորձ արեց փախչելո՞ւ,– բացականչեց Պետրին խորամանկ ժպիտով։– Մարդը, որին դուք ստիպված էիք քարշ տալո՞ւ։
Սերժանտը կոշիկի ծայրով հողն էր փորփրում։
— Դե լավ, ասենք, նա փորձում էր սողալով թաքնվել ժայռերի հետևում։
— Ենթադրենք... Հետո՞։
— Մենք դրանից զայրացանք, բռնեցինք և ջարդը տվեցինք մեր հրացանների կոթերով։
Նա լռեց մեղավոր տեսքով և ուսերը թոթվեց՝ խոր ափսոսանք արտահայտելով.
— Մենք չափից ավելի ոգևորվեցինք։ Բանտարկյալը մեռավ։
— Համոզվա՞ծ ես։
— Դե... կարծես թե։ Նրա գլուխը ջարդված էր, և արյուն էր գալիս։ Մենք գնացինք գյուղ սայլ բերելու։
— Եվ մարդ չթողեցիք նրան հսկելու համար։
Պետրին կարծես չէր հավատում ենթասպայի խոսքերին, և դա վերջինիս անվստահություն էր ներշնչում և նա ավելի վատ էր պաշտպանվում։
— Մենք կարծում էինք, որ նա մահացել էր, բեյ էֆենդի։
— Իսկ զինվորական գրքո՞ւյկը, որը գտել էր մի վաճառական։
— Վերցրել էի գնդապետին ցույց տալու համար։ Գյուղ հասնելուց առաջ նկատեցի, որ կորցրել էի։ Այդ ժամանակ մենք հետ եկանք, որ գրքույկը գտնենք։ Գրքույկը չգտանք, իսկ ձերբակալվածի մարմինը անհայտացել էր։
Պետրին հոնքերը կիտեց.
— Ինչո՞ւ ոչինչ չասացիր, երբ պարզվեց, որ քո... կորցրած ձերբակալվածը այն մարդն էր, որը հետախուզման մեջ էր։ Հարկ եղավ, որ Սուլեյմանը քո անունը տար։
Սերժանտի ուսերը հակվեցին, և նա մեղավոր տեսքով ասաց.
— Չէի կարծում, որ դա այդքան կարևոր էր։
— Դու արժանի ես զրկվելու կոչումիցդ,– փրփրեց Պետրին։
Նա հարցաքննեց երկու ոստիկաններին, որոնք կրկնեցին այն ամենը, ինչ ասել էր իրենց ենթասպան, հետո վայր իջավ մոտոցիկլետից, մի քանի քայլ արեց ձեռքերը մեջքին, մտածելով։ Սերժանտը մի քիչ հանգստացավ, զգալով, որ հարցաքննողը հավատում էր իր զեկույցին։ Նա մի կերպ դուրս կպրծներ այս պատմությունից, իր գնդապետից մի բոլ հայհոյանք ուտելով։
Կայծակի պես արագաշարժ Պետրին հանկարծ բռնեց սերժանտի օձիքից ու նրան գրեթե պոկեց գետնից։
— Դու ինձ ապուշի տեղ ես դրե՞լ,– բղավեց նա։
Այս կտրուկ շրջադարձը սերժանտին հանկարծակիի բերեց, և նա համրացավ։ Պետրին ցնցում էր նրան.
— Ես քո պատմության ոչ մի խոսքին չեմ հավատում
— Սակայն... ճշմարտությունը դա է։
Սերժանտը ստել չգիտեր։ Պետրին նրան վայր գցեց գետնին և կանգնեց նրա գլխավերևում, մատը թափ տալով.
— Սա քո վերջին հնարավորությունն է։ Պատմիր ամեն ինչ, հակառակ դեպքում քեզ կտանեմ գլխավոր շտաբ հարցաքննության։ Ես գիտեմ, թե ինչ վիճակում կվերադառնաս այնտեղից... Եթե, իհարկե, վերադառնաս։
Սերժանտը, ամբողջ մարմնով դողալով, խոստովանեց, որ իրենք ուզում էին նրան սպանել թալանելու համար և որ իրենք հետո դեն էին նետել նրա զինվորական գրքույկը։ Նա, իհարկե, թաքցրեց, որ այդ պահին ինքը գիտեր, որ ձերբակալվածը հետախուզման մեջ էր։
— Դուք հասկանում եք, բեյ էֆենդի,— եզրափակեց նա,— որ ես կուզենայի պարգևը ստանալ։
Այս փաստարկն ու լացակումած ձայնը համոզեցին Պետրիին, որ այս անգամ այդ մարդը ճշմարտությունն էր ասում։ Նա իրեն ուղեկցել տվեց դեպի այն վայրը, ուր Շաքիը Իսմայելին՝ իրականում Վարդան Պալյանին, թողել էին ոստիկանները, կարծելով, որ նա մեռած էր։ Անձրևը լվացել էր արյունն ու ոտնահետքերը։
— Այստեղ,– ցույց տվեց սերժանտը։— Նա այստեղ էր պառկած։ Եթե մեռած չէր, ապա նա չէր կարող հեռու գնալ սատկելուց առաջ։ Միգուցե գիշակերնե՞րը...
— Ոսկորներ կմնային,– փնթփնթաց Պետրին։
Նա հետախուզել տվեց հովիտն ու սարերը հինգ կիլոմետր տրամագծով, որը երկու օր պահանջեց և ոչ մի արդյունք չտվեց։ Երրորդ օրը Պետրին վերադարձավ այդ վայրը, այս անգամ մենակ։ Նա դանդաղ քշում էր իր մոտոցիկլետը ճանապարհով և միևնույն ժամանակ ուսումնասիրում էր շրջակայքը, որին սառն անձրևն ավելի տխուր տեսք էր հաղորդում։ Պալյանն այստեղ չէր, նա դրանում համոզված էր։ Մահացե՞լ էր։ Սակայն շրջակայքում գերեզմանի ոչ մի հետք չկար։ Ո՞վ պետք է իրեն նեղություն տված լիներ տանելու դիակը, եթե ոչ պարգևատրում ստանալու համար։ Քանի որ Պալյանը չէր կարող ինքնուրույն հեռանալ, ուրեմն մեկն ու մեկը պետք է նրան տարած լիներ։ Ո՞ւր։ Ինչո՞ւ։ Ո՞վ կարող էր այնքան անշահախնդիր գտնվել, որպեսզի օգներ վիրավորի, որը ոչինչ չուներ։ Որևէ մահմեդական հոգևորակա՞ն։ Քրիստոնյա միսիոնե՞ր։ Հարկավոր էր ուսումնասիրել այդ հետքը։ Քանի որ նա կիսամեռ վիճակում էր, ապա նրան չէին կարող շատ, հեռու տանել և, բացի դրանից, պետք կլիներ բժիշկ կանչել նրան բուժելու համար։ Սա նույնպես հետք էր, որը պետք չէր անտեսել։
Անձրևը լցվում էր Պետրիի ծոցը, նա դողում էր և ուզում էր կոնյակ խմել տաքանալու համար։ Սակայն շիշը դատարկ էր։ Կատաղի շարժումով նա շիշը մի կողմ նետեց։ Այս պատմությունը նրան հոգնեցրել էր և ինքը կուզեր Այնթապ վերադառնալ և հաստատել, որ Պալյանը մահացել էր ու թաղվել։ Ոչ։ Եթե, հակառակ դեպքում, այդ մարդը մի օր հանկարծ հայտնվեր, ապա Ռըզա բեյն իրեն երբեք չէր ների խաբեությունը։ Սակայն ինչո՞ւ էր իր տերը այդպիսի նշանակություն տալիս այդ մարդու ձերբակալությանը։ Փախստական հայեր ու ապստամբներ շատ կային երկրում, և դրանից պատմություն չէին սարքում։
Նա բացեց գլխավոր շտաբի քարտեզը և կռացավ այն անձրևից պաշտպանելու համար։ Ցուցամատով հետևեց ճանապարհին, շուրջ հիսուն կիլոմետր երկարությամբ։ Ահա թե ինչ էր պետք անել բոլոր ուղղություններով, առանց անտեսելու ոչ մի ճյուղավորում, ոչ մի արահետ։ Կանգ առնել յուրաքանչյուր ագարակում, խուզարկել տները, գոմերը և փարախները, որոնք արդեն երկու անգամ խուզարկվել էին, հարցաքննել բնակիչներին, նույնիսկ երեխաներին։ Պալյանը չէր կարող անէացած լինել։ Ինչ-որ մեկը, ինչ-որ տեղ, ինչ-որ բան գիտեր.
Պետրին ծալեց խոնավ քարտեզը և դրեց իր կաշվե բաճկոնի գրպանը, իսկ բաճկոնը կոճկեց մինչև կզակը։ Պաշտպանիչ ակնոցը աչքերին իջեցնելուց առաջ նա երկնքին նայեց։ Միայն թե ցրտերը չընկնեին։ Ոչ մի ցանկություն չուներ, որ ձյունն իրեն բանտարկեր Այնթապից այդքան հեռու։
Վարդանը փայտյա եղանով խոտ էր տալիս ոչխարներին ու այծերին, մինչդեռ Հալիդեն, կամ ավելի շուտ Արուսյակը, ինչպես Վարդանը գերադասում էր նրան անվանել, կուտ էր տալիս հավերին։ Չնայած երիտասարդ կինը պահանջում էր, որ Վարդանն իրեն խնայեր, նա առիթը բաց չէր թողնում հիվանդության և երկար անգործության պատճառով թուլացած մկանները մարզելու։
Ոստիկանների այցելությունից հետո Վարդանը դուրս էր եկել գոմի խորքում գտնվող թաքստոցից և վերադարձել էր տուն, սակայն մեկ շաբաթ անց տեղի էր ունեցել երկրորդ խուզարկությունը, որից հազիվ էր խույս տվել։ Այդ դեպքից հետո նա լքում էր գոմը միայն մութն ընկնելուց հետո և այնտեղ էր վերադառնում լուսաբացից առաջ։ Հակառակ Արուսյակի լավատեսությանը, որը համարում էր, որ դա անհավանական էր, այսինքն անհնարին, Վարդանը տհաճ զգացողություն ուներ, որ օղակն իր շուրջ սեղմվում էր։
— Դու չափից ավելի կասկածամիտ ես,— ասում էր երիտասարդ կինը սեղմելով նրա ձեռքը,— դու չես հավատում նախախնամությանը։
— Կասկածամտության շնորհիվ է, որ ես դեռևս ողջ եմ։
— Այն բարեկամները, որոնք քեզ փրկել են կախաղանից, այն միսիոներուհին, որը քեզ ապաստանել է, Քերիմն ու ես, որ քեզ գտել ենք փոսում, այդ ամենը քո կասկածամտության հետևա՞նքն է։
Ինչ-որ չափով նա իրավացի էր, և Վարդանը ժպտալով համաձայնեց։ Կինը նույն դիրքորոշումն ուներ ձմեռվա կապակցությամբ։
— Երբ ձյուն է գալիս, մենք օրերով կտրված ենք լինում աշխարհից։ Այստեղի բնակիչները սարսափով են սպասում ձմռանը և համոզված չեն լինում, որ մինչև գարուն կձգեն ցրտի և սովի վտանգի պայմաններում։
Սակայն Արուսյակը կարծես չէր կիսում նրանց վախը։ Ձմեռվա մեկուսացման և փորձությունների մասին նա ուրախ ձայնով էր խոսում, և Վարդանը մտածում էր, որ դա ինչ-որ չափով կապված էր իր ներկայության հետ։ Երիտասարդ կինը կապվել էր իրեն, և նրա հոգատարությունն ու ջերմությունն ավելի ու ավելի բացահայտ էին դառնում, չնայած Վարդանը նրան չէր քաջալերում, ջանալով հեռավորություն պահել։ Այդուհանդերձ, նա չէր կարող արգելել Արուսյակին ջերմ լինել իր հետ և երբեմն էլ մտերմիկ, և դա նրանց հարաբերություններին որոշակի երանգ էր տալիս։ Նա չէր կարող թաքցնել իր համակրանքն այդ կնոջ նկատմամբ, որն այդքան բան էր արել իր համար։
Վարդանը հանկարծ եղանը վայր դրեց, մոտեցավ գոմի դռանը և Արուսյակին նշան արեց դադարեցնել փոցխել հատակի հարդը։
— Լսի՛ր։
Հեռվում շարժիչի ձայն լսվեց։ Արուսյակը նրան մոտեցավ, մի պահ ականջը լարեց և բացականչեց.
— Մեքենա՞։ Այստե՞ղ։
Նրանք մտահոգ հայացք փոխանակեցին։ Պայթյուններով ուղեկցվող շարժիչի ձայնը մոտենում էր։
— Զգույշ լինենք,– ասաց Վարդանը դեպի թաքստոցը գնալով։
Արուսյակը մսուրքը տեղը դրեց, իսկ ավանակին կացոցում կապեց։ Նա դռան մոտ վերադարձավ, քողը դեմքին գցեց և Կուրտին կանչեց, որը եկավ ու նստեց նրա ոտքերի մոտ։ Ցեխոտ ճանապարհին սահելով մի մոտոցիկլետ մոտեցավ, դանդաղեցրեց ընթացքը և թեքվեց դեպի տունը տանող արահետով։ Բռնելով հաչող և դեպի անծանոթը ձգող շան վզնոցից, Արուսյակը գլուխը դուրս հանեց և նշան արեց վարորդին։ Նա եկավ գոմի մոտ, անջատեց շարժիչը և վայր իջավ։ Գլխին ու ականջներին կիպ նստող կաշվե գլխարկով, կլոր ապակիներով մեծ ակնոցով, որը կարծես նստած էր փարթամ բեղերի վրա, տղամարդը ծիծաղելի տեսք ուներ։ Սակայն Արուսյակը չափից ավելի անհանգստացած էր այդ մանրամասներին ուշադրություն դարձնելու համար։
— Ես հարցում եմ անցկացնում կառավարության համար,— հայտարարեց նա վստահ ձայնով։— Ես հարցեր ունեմ ձեզ տալու։
Առանց հուզմունքը ցույց տալու, կինը պատասխանեց մի քիչ շինծու քաղաքավարությամբ.
— Անձրևի տակ մի մնացեք, բեյ էֆենդի։ Ձեր մեքենան ծածկի տակ դրեք։
Նա մի կողմ քաշվեց, որպեսզի տղամարդն իր մոտոցիկլետը գոմը մտցներ։ Այրված բենզինի տհաճ հոտը ծածկեց թրիքի հոտը։ Ատամները ցույց տալով, Կուրտը հետևում էր մարդու յուրաքանչյուր շարժմանը և խուլ մռնչում էր։
— Շատ սիրալիր եք,— խռպոտ ձայնով ասաց այցելուն՝ հանելով քրտնած ակնոցը։
Նա առանց շտապելու արձակեց իր անթափանց վերարկուն, ուշադիր ուսումնասիրելով գոմը, հետո մի հայտարարություն հանեց և բացեց.
— Այս մարդուն տեսե՞լ եք։
Արասյակը հպանցիկ հայացք գցեց նկարին և անտարբեր ասաց.
— Ոչ, ես արդեն ասել եմ ոստիկաններին, որոնք երկու անգամ եկել են։ Նրանք խուզարկել են գոմն ու տունը, նույնիսկ խոտի դեզերը։
— Դու համոզվա՞ծ ես։
— Այո, էֆենդի։
Պետրին դարձավ դեպի մուտքը և ցույց տվեց ճանապարհը։
— Շա՞տ մարդ է անցնում։
— Շատ քիչ։ Գյուղացիներ, շրջիկ առևտրականներ, երբեմն խոջա, որը քարոզում է գյուղից գյուղ գնալով։
— Չե՞ս հիշում, որ մի քիչ անսովոր ճանապարհորդ տեսած լինես մի երեք ամիս առաջ։
— Դա վաղուց էր,— պատասխանեց Արուսյակը,— և լավ չեմ հասկանում, թե դուք ինչ եք ուզում ասել։
Պետրին անհամբեր շարժում արեց.
— Ես չգիտեմ։ Քրիստոնյա միսիոներնե՞ր։ Եվրոպացի ճանապարհորդնե՞ր։
— Ոչ, էֆենդի։ Դա ինձ կզարմացներ։
— Որևէ սա՞յլ, որը վիրավոր կտեղափոխեր։
— Ոչ։
Ծանր հոգոց հանելով՝ Պետրին ուշադիր անձրևին էր նայում և գլանակ էր փաթաթում։
— Դու Ուրգուպում բոլորի՞ն գիտես,— հարցրեց նա առանց դառնալու։
— Այո։
— Դու չգիտե՞ս, որևէ մեկը կենվոր պահո՞ւմ է, օտարերկրացի։ Փոքրիկ քաղաքում ամեն ինչ իմացվում է։
— Մի քանի ընտանիքներ հայ երեխաներ են վերցրել որպես ծառայող։ Դրանցից բացի, նոր դեմքեր չկան։
Պետրին թափ տվեց ծխախոտի մոխիրը։ Արուսյակը մոտեցավ նրան և հետաքրքրված ձևացավ.
— Այդ մարդը կարող է Ուրգուպո՞ւմ լինել։
Տղամարդը ուսերը թոթվեց ու պատասխանեց հոգնած տոնով.
— Այստեղ... ուրիշ տեղ։ Վերջին անգամ, որ նրան տեսել են, այստեղից տասնհինգ կիլոմետրի վրա էր։
— Երևի կարևոր մարդ է, որ զինվորներն ու ոստիկանները այդքան ուզում են նրան բռնել։
— Ոչ էլ։ Ի դեպ, ես ինձ հարցնում եմ...
Նա կանգ առավ, հասկանալով, որ քիչ էր մնում իր կասկածներն ու մտահոգությունը խոստովաներ մի գեղջկուհու, նա իրեն զսպեց և նորից դարձավ այն մարդը, որը հարցեր է տալիս.
— Ամուսինդ ո՞ւր է։
— Ծառայում է բանակում։
— Մենակ ես ապրո՞ւմ այստեղ։ Առանձնացած տեղ է։ Չե՞ս վախենում։
Կինը շանը ցույց տվեց, որը ատամներն էր բացել, և ավելացրեց.
— Ես տանը հրացան ունեմ։
Տղամարդը ժպտաց՝ զվարճանալով նրա վճռական տոնից և ձեռքը դրեց մոտոցիկլետի ղեկին։
— Դուք թրջվել եք,– ասաց Արուսյակը,– որևէ տաք բան խմել կուզե՞ք։ Ես կարող եմ թուրմ պատրաստել։
Տղամարդը ծամածռվեց.
— Հաճույքով մի բաժակ օղի կխմեի։
— Տուն եկեք, իմ ամուսինը մի շիշ օղի է թողել։
Նրանք դուրս եկան գոմից։
Վարդանը, թաքստոցի բացվածքի մոտ պպզած, հետևել էր խոսակցությանը, ջանալով տեսնել մոտոցիկլիստի դեմքը մսուրքի ճաղերի արանքից։ Ավանակը փակում էր նրա տեսադաշտը, և Վարդանը տեսնում էր միայն նրա ցեխոտ կոշիկները։ Այդ մարդու ձայնը իրեն անծանոթ չէր, բայց նա չէր կարողանում հիշել, թե որտեղ էր լսել այն։ Երևի պատահական նմանություն էր։ Նա հիացավ երտասարդ կնոջ խելքով, որն իրեն շատ բնական էր պահել։
Մի տասը րոպե անց տղամարդը վերադարձավ Արուսյակի հետ, շնորհակալություն հայտնեց ու իր մեքենան հրելով դուրս տարավ։ Շարժիչը չէր ուզում գործի անցնել, և Պետրին մի բոլ հայհոյանքներ արտաբերեց, որոնք վերջապես խլացվեցին շարժիչի պայթյուններով, որոնք վերածվեցին խլացնող աղմուկի։ Մոտոցիկլիստը հեռացավ Ուրգուպի ուղղությամբ։ Արուսյակը Վարդանին ազատ արձակեց թաքստոցից։
— Ապրես,– ասաց Վարդանը,— դու հոյակապ էիր։
Շոյված կինը ժպտաց.
— Բացի դրանից, ես շատ բան իմացա։ Ոստիկանները դադարեցրել են խուզարկությունները շրջանում։ Ոստիկանն ավարտում է իր հետաքննությունը։ Նա կարծում է, որ դու անկասկած մեռել ես, և համոզված է, որ եթե դու ողջ ես, ապա այս շրջանում չես։
— Որևէ այլ բան իմացա՞ր նրա մասին։
— Եկել է Այնթապից, ուր նա մտադիր է վերադառնալ մի քանի օրից։
Վարդանը ձեռքերն իրար խփեց և բացականչեց.
— Այնթապ... Սա այն մարդն է, որն ինձ վիրավորել էր Մալաթիայում։
Արուսյակը նրա թևը սեղմեց և ասաց գրեթե ուրախ ձայնով.
— Քանի դեռ այստեղ ես, վախենալու բան չունես։ Հատկապես, որ ձյունը շուտով կփակի բոլոր ճանապարհները։

Մաս 58


Մարոն բացել էր իրեն բաղնիքից տուն տանող կառքի վարագույրը և, ճակատն ապակուն հենած, նայում էր, թե ինչպես էին շարքով անցնում Այնթապի տները։ Նրա ընկերուհիները՝ Շահանեն, Սաֆիյեն ու դայակը լուռ էին, քանի որ հոգնել էին հասարակական բաղնիքում անցկացրած երկար օրից, գոհ էին, որ հանդիպել էին իրենց ընկերուհիներին և գրեթե արբել էին շատ խոսելուց։ Ինչպես ամեն անգամ բաղնիք այցելելուց հետո, նրանց ուրախությանը ափսոսանք էր խառնվում նրանից, որ տանից դուրս անցկացրած այդ մի քանի ժամերը արդեն անցել էին։
Մարոն այդպիսի զգացումներ չուներ։ Այդ միջոցառումը, որը սկզբում նրան փախուստ էր թվում, նրա համար դարձել էր ծանր պարտականություն, մեկ ամբողջ օր, որը անցնում էր անհետաքրքիր խոսակցությունների աղմուկի և կիսամերկ կանանց մեջ վազվզող երեխաների ճիչերի մեջ։ Բոլոր կանայք գիտեին Մարոյի ծագումը և գավառպետի սիրուհու նրա կարգավիճակը, և խույս էին տալիս նրանից որքան արհամարհանքից, նույնքան էլ անվստահությունից ու նախանձից։ Մարոն հաճույքով կհրաժարվեր բաղնիք այցելելուց, եթե չլիներ բաղնիք գնալու ու հետ գալու ճանապարհը, երբ կառքը անցնում էր քաղաքով և նա տեսնում էր այն, ինչ նրան «իսկական կյանք» էր թվում։
Կառքն անցավ Բալրկլի շուկայի մոտով, և Մարոն մի պահ տեսավ Ամերիկյան միսիայի շենքը, ուր, անկասկած, դեռևս ամերիկացիներ պետք է լինեին։ Եթե գոնե հնարավորություն ունենար նրանց նամակ փոխանցել։
Այն խոսակցությունից հետո, որի րնթացքում Ռըզա բեյն արտահայտել էր իր դիրքորոշումը, Մարոն այլևս պատրանք չուներ իր ապագայի վերաբերյալ, և նրա հոգին լի էր հուսահատությամբ, որը նա ջանում էր թաքցնել Թովմասին չփոխանցելու համար։ Այդուհանդերձ, դա նրան չէր հաջողվում։ Ոչինչ նրան չէր ուրախացնում, և նա մոռանում էր իր վիշտը միայն այն պահերին, երբ դասավանդում էր երեխաներին, դաշնամուր էր նվագում կամ էլ Սաֆիյեի համար կարդում էր «Մադամ Բովարի» վեպը, այն պարբերություն առ պարբերություն թուրքերեն թարգմանելով։
Այդ ընթերցանությունը Մարոյին հիշեցնում էր, որ կար այլ իրականություն, բացի այս կալվածքից, որը վանքի էր նմանվում։ Նա իրեն աշխարհից կտրված էր զգում, որտեղից միայն թույլ արձագանքներ էին հասնում, բաղնիքում կանանց բամբասանքները և նորությունների ծվեններ, որ Վարդուհին՝ իրեն կցված աղախինը, բերում էր շուկայից։ Տուն ոչ մի թերթ մուտք չէր գործում, և բազմաթիվ օտարերկրացիները, որոնք այցելում էին գավառապետին՝ գերմանացի զինվորականներ, միսիոներներ և դիվանագետներ, ոչ մի շփում չունեին նրա կանանց հետ, նույնիսկ եթե ճաշի էին գալիս, քանի որ այդ ընդունելությունները տեղի էին ունենում տղամարդկանց հատկացված մասում։ Երբ Մարոն հարցնում էր Ռըզա բեյին, թե ի՞նչ էր կատարվում աշխարհում և ի՞նչ ընթացք ուներ պատերազմը, միայն մեկ պատասխան էր ստանում, որ ամենուր քաոս էր տիրում և որ ինքը պետք է ապավիներ տղամարդկանց, որոնք կլուծեին իրենց խնդիրները։
Շեմին էր 1916 թ. և ոչ մի նախանշան չէր ազդարարում, որ այն տարբերվելու էր Մարոյի ապրած վերջին ամիսներից։ Նա չէր նշմարում իր բանտարկության ավարտը և ապագան նրան թվում էր նույն օրվա անվերջ կրկնությունը։
Քաղաքի գլխավոր փողոցը շրջադարձ էր կատարում, իսկ հետո ուղիղ գծով ընթանում դեպի քաղաքի ելքը և ձուլվում Քիլիս տանող ճանապարհին։ Լատին ուխտի վանքից հետո կանգնած էր Ակ Յոլ մզկիթը, որի առջև ամբոխ էր հավաքվել մի մարդու շուրջը, որը թերթ էր վաճառում՝ բարձրաձայն արտաբերելով գլխավոր խորագրերը։ Մարոն կառապանին հրամայեց կանգ առնել։
— Սա Ջիվիլի Ամին է՝ թերթ վաճառողը,— բացատրեց Սաֆիյեն, որը դուրս էր նայում լուսամուտից։
Առաջին կինը, նույնքան հետաքրքրվելով, որքան և Մարոն, «Միլի Աժանսում»՝ Իթթիհատի հրատարակած թերթում հրապարակված նորություններով, կիսաբաց արեց կառքի դուռը։
— Շանակկալեի ճակատամարտն ավարտվում է,— կոկորդն էր պատռում Ջիվիլի Ամին։– Մեր զինվորների քաջության շնորհիվ թշնամին նահանջում է։ Անգլիացիներն ու ֆրանսիացիները նորից քաշվում են իրենց նավերը՝ ծանը կորուստներ կրելուց հետո։ Մայրաքաղաքին վտանգ չի սպառնում, և Օսմանյան կայսրությունը կրկին հաղթանակ է տանում։
Հուռաներ և բացականչություններ լսվեցին։ Սաֆիյեն հրամայեց կառապանին շարունակել ճանապարհը, քանի որ առաջին կառքը, ուր նստած էին Բույուկ խանումը, մնացած կանայք ու երեխաները, կանգ էր առել որոշ հեռավորության վրա և նրանց էր սպասում։ Մարոն ինքն իրեն բարձրաձայն հարցրեց, թե արդյո՞ք դա քարոզչություն չէր։
— Իհարկե, ոչ,– ուրախ պատասխանեց Սաֆիյեն, երբ կառքը տեղից շարժվեց։— Երրորդ բանակի հրամանատար Ահմեդ Ջեմալ փաշայի կանանցից մեկը նույն բանն է ասել բաղնիքում։ Այնթապում մեծ տոնախմբություններ են սպասվում հաղթանակը նշելու համար։
Մարոն շարունակեց փողոցին նայել։ Դաշնակիցները հեռանում էին։ Նրա հավատը չէր գալիս, որ օսմանյան բանակը կարողացել էր հաջողությամբ դիմադրել Ֆրանսիայի ու Մեծ Բրիտանիայի ուժերին։ Եթե դա ճիշտ էր, ինչպես հայտնում էին պաշտոնական լրատվամիջոցները որ ռուսները շրջափակված էին իրենց սահմանի մոտ և որ բրիտանացիները կանգ էին առել Միջագետքի հարավում, ապա Օսմանյան կայսրության փլուզումը, որը բոլոր հայերի թաքուն ցանկությունն էր, այդքան շուտ տեղի չէր ունենա, և քրիստոնյաների տեղահանություններն ու ջարդերը կշարունակվեին։ Ուրեմն՝ այն հայուհիները, որոնք փակված էին հարեմներում, և նրանց երեխաները, որոնք դաստիարակվում էին որպես մահմեդականներ, պետք է Աստծուն փա՞ռք տային։ Տարագրության քառուղիներում տառապող և անապատում տեղադրված ճամբարներում մեռնող իր հայրենակցուհիների համեմատությամբ, նույնիսկ նրանց համեմատությամբ, ովքեր վերապրում էին կեղծ անունների տակ կամ էլ ձևանում էին, որ հավատափոխ էին եղել, Մարոն արտոնյալ անձի տպավորություն էր թողնում։ Հանկարծ նա ամոթ զգաց իր սև մետաքսյա զգեստի և ոսկե ապարանջանների համար։
Եվ կարծես իր մտքերին արձագանքելով, նրա հայացքը հենց այդ պահին ընկավ «Կիլիկիա» հայկական դպրոցի վրա, որը դատարկվել էր իր աշակերտներից՝ այնտեղ գերմանական զինվորներ տեղակայելու համար։ Մարոն բաց թողեց վարագույրը, գլուխը կախեց ու փակեց աչքերը։ Առաջին կինն ու դայակը հետաքրքրված հայացք փոխանակեցին, սակայն ոչինչ չասացին։ Կառքերն աջ թեքվեցին և գնացին Մարաշի ճանապարհով։ Կամուրջն անցնելուց հետո կառապանը կանչեց.
— Սաֆիյե՜ խանում, Սաֆիյե՜ խանում։
Կինը դեմքը քողով ծածկեց գլուխը կառքից հանելուց առաջ, որպեսզի տեսներ, թե ինչի մասին էր խոսքը։ Հետո բացեց դուռը, շրջվեց դեպի մյուս ուղևորները և ուրախ հայտարարեց.
—– Տեսեք, ով է գալիս։
Խաղողի այգով իրենց ուղղությամբ սլանում էին հինգ ձիավոր։ Քենանն ու Թովմասը առջևում էին։ Նրանք մի տասը մետր առաջ էին ընկել Ռըզա բեյից և Աբդուլայից, որոնք զսպում էին իրենց ձիերին։ Ալթանը նրանց էր հետևում վարգով։ Մարոն սկզբում անհանգստացավ, տեսնելով, որ որդին այդքան արագ էր ձիավարում, սակայն շուտով հանգստացավ, տեսնելով, որ նա լիովին կառավարում էր ձիուն։ Որքա՜ն էր նա մեծացել այդ վեց ամիսների ընթացքում։ Նրա դիմագծերը ձևավորվել էին, և երբ նա մոտեցավ, Մարոն արձանագրեց, որ նա ավելի էր նմանվել հորը։ Նույն ուշադիր հայացքը, նույն արտահայտված այտոսկրերը, նույն կեցվածքը։ Նույնիսկ նրա ինքնավստահությունը հիշեցնում էր Վարդանին։
Կառքերը կանգ առան, և Ռըզա բեյը մոտեցավ առաջինին՝ Բույուկ խանումին ողջունելու համար։ Թովմասն ու Քենանը կանգ առան երկրորդ կառքի մոտ։ Նրանք երկուսն էլ քրտնած էին, ինչպես և իրենց ձիերը։
— Տեսա՞ր, մայրիկ, ինչ արագ էի քշում ձիուն,— ոգևորված հարցրեց Թովմասը։
— Այո, սիրելիս,– պատասխանեց Մարոն ժպտալով։
— Մենք երկուսս առաջինն էինք,– ավելացրեց Քենանը հպարտությամբ։
Տղաները իրար նայեցին և քահ-քահ ծիծաղեցին։ Մի պահ Մարոյի աչքի առաջ հայտնվեց ուժասպառ և հյուծված Թովմասը, շաբաթներ շարունակ անդադար քայլելուց և զրկանքներից հետո։
— Նայիր, մայրիկ,– ասաց Թովմասը, ստիպելով, որ իր ձին երկու քայլ մի կողմ անի։– Ինչպես հայրիկը Հուր Կրակի հետ։
Այդ խոսքերից Մարոյի սիրտը սեղմվեց, սակայն նա քաջալերող նշան արեց։ Թովմասը հիմա երջանիկ տեսք ուներ, և Մարոն մտածեց, որ ինքն իրավունք չուներ խաթարելու նրա անհոգ գոյությունը։ Ռըզա բեյը մոտեցավ և տղաներին նայեց հպարտությամբ լի հայացքով։
— Սրանք արդեն վարժ հեծյալներ են,– բացականչեց նա։— Նրանք ուժեղ և քաջ տղամարդ կդառնան։ Առաջնորդնե՜ր։
Այս խոսքերից շոյվելով՝ երկու տղաները փայլող դեմքերով շտկվեցին իրենց թամբերին։ Ալթանը, նրանց միանալով, դժգոհ տեսք ուներ, և դա չվրիպեց նրա մոր՝ Սաֆիյեի ուշադրությունից։
— Ես գեներալ կդառնամ,– հայտարարեց Քենանը։
— Իսկ ես մայոր, ինչպես իմ հայրիկը,– ավելացրեց Թովմասը։
Ուշադիր նայելով Ռըզա բեյին՝ Սաֆիյեն հարցրեց իր որդուն.
— Իսկ դու, Ալթան, դու ի՞նչ ես ուզում դառնալ։
Տղան, որը երկու փոքրերի հետ մրցելիս ձիուց վայր էր ընկել, գլուխը կախեց և ուսերը թոթվեց։ Հասկանալով առաջին կնոջ համր խնդրանքը, Ռըզա բեյը հայտարարեց.
— Ալթանը առաջնորդ կլինի։ Նա կկառավարի կալվածքները երկաթե ձեռքով։
Ալթանն ականջներին չէր հավատում։ Նրա աչքերը փայլեցին, ու նա ասաց.
— Դուք կտեսնեք, հայրիկ, դուք ինձնով կհպարտանաք։
Նա շրջվեց և, ձին խթանելով, սլացավ ճանապարհով՝ սուր ճիչեր արձակելով։ Քենանն ու Թովմասը նետվեցին նրա հետևից՝ նմանակելով նրա ճիչերը, իսկ կառապանները դժվարությամբ էին զսպում այդ աղմուկից վախեցած ձիերին։
— Ուղեկցիր նրանց,– հրամայեց Ռըզան երիտասարդ արաբին, որը քիչ հեռու էր կանգնած։
— Բեյ էֆենդի, կարելի՞ է ես էլ բղավեմ,— հարցրեց Աբդուլան։
Ռըզան նրան թույլ տվեց, իսկ կառապանին ասաց, որ ճանապարհ ընկներ։ Նա ուղեկցում էր կառքը, որի ապակիներն իջեցված էին մնացել։
— Շնորհակալություն Ալթանի համար,— ասաց Սաֆիյեն՝ գլխով անելով։
— Ես սիրում եմ բոլոր որդիներիս։ Ալթանն ամեն ինչ անում է սովորելու և ինձ դուր գալու համար, իսկ ես միշտ գնահատում եմ պատրաստակամությունը։
Այս խոսքերն ասելով՝ նա ուշադիր նայում էր Մարոյին, որը հասկացավ, որ այդ խոսքերը նաև իրեն էին ուղղված։
Последний раз редактировалось Lusine1101 30 апр 2017, 10:50, всего редактировалось 7 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#17  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 14:56

Մաս 59


Մարոն, իր սենյակի պատշգամբի բազրիքին հենված, հիանում էր հազարավոր լույսերով զարդարված այգով, որոնք վառել էր արևը նախորդ գիշեր տեղացած հորդառատ անձրևից հետո ծառերի տերևներում մնացած կաթիլներում և ջրափոսերում։ Ձմեռն Այնթապում մեղմ էր ու անձրևոտ, իսկ հարավարևմտյան քամին երբեմն Միջերկրական ծովից զովություն էր բերում։ Մարոյին թվում էր, որ այդ քամին ծովի բույրն էր բերում, որը սրում էր Մարոյի մեկնելու ցանկությունը։
Դուռը ծեծեցին, և Մարոն ասաց, որ մտնեն։ Վարդուհին ներս մտավ իր արագ ու թեթև քայլվածքով և միացավ տիրուհուն պատշգամբում։ Նա ավելի ինքնավստահ էր դարձել այն պահից, երբ իրեն կցել էին Մարոյին, քանի որ մնացած ծառայողները դադարել էին նրան որպես քավության նոխազ ընկալել։
— Ի՞նչ կա, Վարդուհի... Այլա։
Մարոն հաճախ մոռանում և աղջկան էր դիմում նրա հայկական անունով, նրան անհարմար դրության մեջ դնելով։
— Էմինեի և Բույուկ խանումի հետ շուկա եմ գնում։ Կվերադառնամ կեսօրից հետո։
Մարոն բռնեց աղջկա ձեռքը և նրան սենյակ տարավ։
— Կուզեի, որ դու ինձ ծառայություն մատուցեիր։
— Այո, խանում,— պատասխանեց աղջիկը ժպտալով։
— Երբ քաղաք ես գնում, պատահո՞ւմ է, որ մենակ մնաս։
Աղջիկը չէր հասկանում և Մարոն ավելի ուղղակի ասաց.
— Կկարողանա՞ս գնալ Ամերիկյան վարժարան այնպես, որ ոչ ոք չիմանա։
Այս անգամ Այլան հասկացավ, թե ինչ էր ակնարկում Մարոն, և նրա աչքերը վախից մեծացան։
— Ոչ, խանում, ես միշտ լինում եմ Բույուկ խանումի կողքին կամ էլ ուրիշ ծառայողների հետ։
— Քեզ հանդիպած վաճառականների մեջ հայեր կամ հրեաներ կա՞ն։
— Այո,— պատասխանեց աղջիկը մի պահ վարանելուց հետո։
Մարոն բացեց պահարանի դարակներից մեկը, այնտեղից մի ծրար հանեց և ոսկե մի ապարանջան։
— Ուզում եմ, որ դու այս նամակը թաքուն հանձնես որևէ վաճառականի, որպեսզի նա ուղարկի Կոստանդնուպոլիս։ Ապարանջանը նրա նեղությունը հատուցելու համար է։
Այլան ձեռքերը թաքցրեց թիկունքում և դողացող ձայնով ասաց.
— Ես չեմ կարող, խանում։ Չե՛մ կարող։
Մարոն բռնեց նրա ուսից և մեղմորեն պնդեց.
— Եթե դու հարմար պահ գտնես, ոչ ոք չի նկատի։
— Ես չեմ կարող։
— Գիտեմ, վտանգավոր է, սակայն դա միակ մարդն ես, որին կարող եմ վստահել, Վարդուհի։
— Տիրուհի...— աղերսեց աղախինը։
— Խոստանում եմ, որ քեզ հետ ոչ մի տհաճ բան չի պատահի։ Գիտես, որ ես մեծ ազդեցություն ունեմ Ռըզա բեյի վրա։ Եթե քեզ հանկարծ բացահայտեն, ես քեզ կպաշտպանեմ։ Կասեմ, որ հրամայել եմ քեզ այդ բանն անելու, ու եթե որևէ մեկը պետք է դրա համար պատիժ կրի, ապա դա ես կլինեմ։
Այլան ժխտական շարժումներ էր անում, սակայն Մարոյի աղերսող հայացքը նրան ստիպեց զիջել։ Նա նամակն ու ապարանջանը ծոցը դրեց։ Մարոն նրա այտերը համբուրեց և ցածրաձայն ասաց.
— Երբ ես այստեղից գնամ, Վարդուհի, քեզ հետս կտանեմ։
Միջանցք դուրս գալով, աղջնակը շոշափեց նամակն ու ապարանջանը ծոցում, և նրա աչքերն արցունքով լցվեցին։ Նա առաջին հարկ իջավ և գնաց տղամարդկանց հարկաբաժինը, ուր Ռըզա բեյը գրասենյակ ուներ այցելուներ ընդունելու համար։ Մի գյուղացի, հատված ձեռքով զինվորի՝ անկասկած որդու ուղեկցությամբ, և ցածրաձայն մրթմրթացող մի ծեր կին սպասում էին նախասրահում։ Սենյակի խորքում՝ դեպի գրասենյակը տանող դռան մոտ, կալվածքի հաշիվների գրքի մեջ խորասուզված, նստած էր Պետրին։
— Ի՞նչ կա,– կոպիտ ձայնով հարցրեց նա՝ տեսնելով փոքրիկ աղախնին։
— Ուզում եմ տեսնել տիրոջը,– անվստահ ձայնով պատասխանեց նա։
— Ի՞նչ ես ուզում նրանից։
Աղջիկը կարմրեց.
— Դա... անձնական է։
— Անձնակա՞ն է,– փռթկաց Պետրին։— Դու մի տե՛ս։
Աղջնակը համառում էր.
— Պարոնն ասել է, որ շտապ գամ իր մոտ։
Մի պահ շփոթվելով՝ Պետրին նրան նայեց, հետո, փնթփնթալով, ոտքի ելավ.
— Անո՞ւնդ։
— Այլա։
Նա մտավ գրասենյակ և անմիջապես դուրս եկավ՝ նշան անելով աղջկան, որ ներս մտներ։ Շփոթված աղջիկը մտավ սենյակ, որի պատերը զարդարված էին Ղուրանի սուրահներով։ Թերթերով պատված մեծ սեղանի հետևում նստած Ռըզա բեյը բարձրացրեց աչքերն ու բարեհամբույր ասաց.
— Մոտեցիր, մի վախեցիր։
Այլան դողում էր ողջ մարմնով։ Նրա աչքերը թաց էին։
— Դու քեզ մեղավոր զգալու պատճառ չունես,– ասաց Ռըզա բեյը,– դու ընդամենը ենթարկվում ես քո տիրոջը։
Աղջիկը գլխով արեց, ձեռքը ծոցը տարավ և ծրարն ու ապարանջանը հանձնեց Ռըզա բեյին, որն ասաց.
— Շատ լավ։ Ես գիտեի, որ կարող եմ քեզ վստահել։
Իր կատարած դավաճանությունից ցնցվելով՝ Այլան աղերսեց Ռըզա բեյին լացից ընդհատվող ձայնով.
— Ես ձեզ շատ եմ խնդրում, էֆենդի, չպատժեք Մարո խանումին։
Ռըզան քթի տակ ծիծաղեց.
— Բարի աղջիկ, մի վախեցիր քո տիրուհու համար։
Ռըզա բեյն ուսումնասիրում էր ծրարը, որը հասցեագրված
էր Մեսրոպ Մեսրոպյանին՝ Ստամբուլ, Հարբիյե, Շահին բեյի փողոց 38/8։ Ինչպես ենթադրել էր, նամակը հայերենով էր գրված։ Նա այն մեկնեց աղախնին.
— Դու քո լեզվով կարդալ գիտե՞ս։
— Այո, էֆենդի։
— Դե ուրեմն, կարդա։
Աղջիկը, դժկամությամբ, վերցրեց նամակը և սկսեց վերծանել Մարոյի նուրբ ձեռագիրը։
— «1916 թ., հունվարի 5։ Սիրելի Մեսրոպ քեռի, սիրելի Արփինե մորաքույր։ Ես աղոթում եմ, որպեսզի այս նամակը ձեզ հասնի և ձեզ գտնի ողջ և առողջ։ Մեզ քշեցին Սվասից հուլիսի սկզբին։ Վարդանը բանտում էր և դատապարտված էր կախաղանի և ես այդ ժամանակից ի վեր լուր չունեմ նրանից։ Սակայն չեմ կարողանում հավատալ, որ նա մահացել է, սիրտս հուշում է, որ նա ողջ է։ Դժբախտաբար մայրս վախճանվեց տեղահանության ընթացքում։ Թովմասն ու ես ողջ և առողջ ենք և ապահով վայրում ենք։ Այնթապի գավառապետ Ռըզա բեյը մեզ վերցրել է իր հովանավորության տակ։ Ես չգիտեմ, թե երբ մենք հնարավորություն կունենանք վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս»։
«Ինչպե՞ս Եք դուք, Լուսիկ քույրիկը, Տիրան և Պարգև եղբայրները։ Լսել եմ, որ մայրաքաղաքում հայերի վիճակը տանելի է, և հույս ունեմ, որ դա համապատասխանում է իրականությանը։ Եթե հանկարծ հրաշքով Վարդանը կապվի ձեզ հետ, հանգստացրեք նրան մեր կապակցությամբ և ասացեք, թե որտեղ ենք մենք։ Չգիտեմ, թե երբ մենք հնարավորություն կունենանք ձեզ միանալու։ Թովմասն ու ես համբուրում ենք ձեզ և աղոթում ենք Տիրոջը, որ մեզ շուտով միացնի։ Մարո»։
Այլան նամակը դրեց գրասեղանի անկյունին, Ռըզա բեյն այն վերցրեց և այրեց մոխրամանի մեջ։
— Մարո խանումը չպետք է իմանա, որ դու ինձ ես հանձնել այս նամակը։ Դու այն ի՞նչ պետք է անեիր։
— Պետք է տայի որևէ վաճառականի։
— Կասես, որ նամակը հանձնել ես, հասկացա՞ր։
— Այո, էֆենդի,– ասաց շփոթված աղջիկը։
Ռըզա բեյը խղճաց աղջկան և ասաց բարեկամական տոնով.
— Դու գործում ես քո տիկնոջ շահերից ելնելով։ Այս նամակը կարող էր ոստիկանության կամ բանակի ձեռքն ընկնել և նրա բարեկամներին վնասեր։ Չհաշված այն անախորժությունները, որ մենք այստեղ կունենայինք։ Միգուցե ես նույնիսկ չկարողանայի խոչընդոտել նրա ձերբակալությանը։ Մարո խանումը չգիտի, թե ինչն է լավ իր և իր որդու համար։ Դու պետք է ինձ օգնես, որ ես նրան հետ պահեմ հիմարություններից։
Այլան ամբողջ հոգով ցանկանում էր ինքն իրեն համոզել, որ Ռըզա բեյը ճշմարտությունն էր ասում և որ ինքը ճիշտ էր վարվել, սակայն նրան այդ բանը չէր հաջողվում։ Ամեն դեպքում նա այլ ելք չուներ։ Նրան ճանապարհելիս գավառապետն ավելացրեց.
— Չէ որ դու ողջ կյանքդ աղախին չես մնալու։ Երբ ամուսնանալուդ տարիքը գա, ես քեզ համար լավ ամուսին կգտնեմ։ Իսկ հիմա շարունակիր ինձ տեղյակ պահել։
Աղջիկը խոնարհվեց և, դուրս գալով, միացավ Բույուկ խանումին, որի կառքը արդեն բակ էր դուրս եկել։
Նույն օրը Թովմասը ճաշասենյակում մոտեցավ պարտեզից վերադարձող Մարոյին։
— Մայրիկ,– ասաց նա գրգռված,— կարելի՞ է ես Քենանի հետ հոգևոր դպրոց գնամ։
Այդ դասերը կալվածքին կից մզկիթում վարում էր խոջա Պիրին՝ յոթանասուներեք տարեկան մի ծերունի, որը կատարում էր նաև մուեզզինի պարտականությունները և ղեկավարում էր ուրբաթ օրվա աղոթքը։ Քանի որ Էմինեն ու Մակբուլեն սենյակում էին, Մարոն թաքցրեց իր զարմանքն ու բարկությունը և բռնեց որդու ձեռքը.
— Արի, մենք դրա մասին կխոսենք։
Մարոն Թովմասին տարավ իր սենյակը, ուր արդեն գտնվում էր Այլան, որը կարգի էր բերում զարդասեղանը։ Մարոն շտապեց հարց ու փորձ անել աղջկան։
— Հանդիպեցի՞ր վաճառականին, որին ուզում էիր տեսնել շուկայում։
— Այո, խանում,— պատասխանեց նա՝ աչքերն իջեցնելով։
— Ամեն ինչ լա՞վ անցավ։
Այլան գլխով արեց։
— Շնորհակալություն, սիրելիս,– ասաց Մարոն թեթևացած։
Նա խնդրեց Այլային խոհանոցից ճաշ բերել և թեյ, ընդգծելով.
— Բավարար քանակությամբ քաղցրավենիք բեր երեքիս համար։
Երբ նրանք Թովմասի հետ մենակ մնացին, Մարոն նստեց մահճակալի եզրին և նրա հետ հայերեն խոսեց.
— Ի՞նչ էիր հարցնում հենց նոր։
— Կուզենայի հաճախել խոջա Պիրիի դպրոցը։
Մարոն ծամածռվեց.
— Այդ միտքը Ռըզա բե՞յն է քեզ հուշել։
— Ոչ, ես կուզեի, ինչպես Քենանը։
— Դու չես կարող,– ասաց Մարոն մեղմորեն։
Երեխան տխուր տեսք ուներ։
— Ինչո՞ւ։
Մայրը նրան գրկեց և շոյեց մազերը։
— Մզկիթում Քենանը Ղուրան է ուսումնասիրում, իր կրոնի գիրքը։ Դու այլ հավատք ունես՝ Հիսուսի հավատքը։
— Մայրիկ, ես կարող եմ Ղուրան ուսումնասիրել և շարունակել Հիսուսին սիրել։
— Ոչ,– պատասխանեց Մարոն հաստատակամորեն։– Դրանից քո գլխում ամեն ինչ կխառնվի։ Լավ է, որ ընկերություն ես անում Ռըզա բեյի երեխաների հետ, որ թուրքերեն ես սովորել, բայց չպետք է մոռանաս, որ դու հայ ես։ Այսօր ստիպված ենք ապրել այնպես, ինչպես իրենք են ապրում, սակայն կգա օրը, երբ մեր ընտանիքը կվերամիավորվի, և մենք կրկին կապրենք ըստ մեր ավանդույթների, մեր հավատքով և մեր լեզվով։
Թովմասը լրջացավ։ Նա գլխով էր անում մոր յուրաքանչյուր խոսքին։
— Քո հավատքը քո ժառանգության մասն է կազմում։ Դա հորդ, տատիդ, կնքահորդ, հորդ հոր, որի անունը կրում ես, հավատքն է։ Յուրաքանչյուր անգամ, երբ աղոթում ես, դու ասում ես այն խոսքերը, որոնք նրանք ասել են հազար անգամ, և ստացվում է այնպես, կարծես նրանք աղոթեն քո ձայնով։ Դու հիշո՞ւմ ես այն աղոթքները, որ քեզ սովորեցնում էր քո կնքահայր Արմենը։
Այդ անունների հիշատակության պես Թովմասը թուքը դժվարությամբ կուլ տվեց և ջանք գործադրեց արցունքները զսպելու։ Դե, իհարկե՜, ինքը հիշում էր։ Նա ջանում էր չմտածել Ազնիվ խանումի, Արմենի և Արաքսիի մասին, մոռանալ տեղահանվածների շարասյունը, սպանված երեխային վանքի բակում, քարանձավը, և եթե նրան հաջողվում էր, ապա նա գիտեր, որ այդ հիշողությունները հեռու չեն, իր սրտում են։
Հուզված ձայնով նա սկսեց արտասանել.
— Հա՛յր մեր, որ երկնքում ես...
Մարոն նրան միացավ, և նրանք մրմնջացին Տերունական աղոթքը։ Նրանք վերջացնում էին աղոթել, երբ եկավ Այլան մեկ այլ աղախնի՝ գանգուր մազերով մի երեսուն տարեկան կնոջ հետ, որը նույնպես սկուտեղ էր բերում։ Նրանք ուտելիքը դրեցին լուսամատի մոտ գտնվող ցածր սեղանի վրա, հետո աղախինը հեռացավ։
— Դու մեզ կմիանա՞ս, Վարդուհի,— ասաց Մարոն հայերեն։— Այսօր տոն է՝ հունվարի 5-ը։
Վարդուհին, որը տեսել էր այդ ամսաթիվը Մարոյի նամակում, շփոթվեց։ Նա իրեն մեղավոր էր զգում և մտովի երդվում էր այլևս երբեք չդավաճանել իրեն մայրաբար վերաբերվող այս կնոջը և նրա գաղտնիքները պահել։ Նրանք նստեցին սեղանի շուրջը, գետնին։ Թովմասը հետաքրքրվեց.
— Ի՞նչ տոն, մայրիկ։
— Այսօր Ծննդյան տոնի նախօրեն է։
— Ծնո՞ւնդ...— կրկնեց երեխան չհավատալով, որի համար այդ բառը կախարդական հնչեղության ուներ։
— Հիշիր նախորդ տարվա Ամանորը։
Թովմասը հիշում էր այն նվերները, որ ինքը ստացել էր դեկտեմբերի երեսունմեկին, սակայն Ծննդյան տոնի հիշողությունն ավելի աղոտ էր և գլխում խառնվում էր մյուս եկեղեցական տոների հետ։ Նրա անվստահությունը ակնհայտ էր։
— Իսկ դո՞ւ, Վարդուհի, դու հիշո՞ւմ ես։
— Այո,— մրմնջաց աղախինը խուլ ձայնով։
Նա տեսնում էր իր ծնողներին, քույրերին, եղբայրներին, հորեղբայրներին, նրանց կանանց և երեխաներին, որ հավաքվել էին նախորդ տարի Ամանորը ուրախ տոնելու համար։ Ավելի քան քառասուն հոգի էին, իրար գլխի հավաքված իր ծնողների տանը, որը կանգնած էր գյուղի եկեղեցու կողքին։ Այսօր ողջ էր մնացել միայն ինքը։
— Երբ փոքր էի,— պատմում էր Մարոն,— Ամանորի նախօրեն ինձ շատ երկար էր թվում, քանի որ ողջ օրը պետք էր ծոմ պահել երեկոյան անվերջանալի պատարագի ընթացքում հաղորդվելու համար։ Անցյալ տարի, Թովմաս, դու քնել էիր պատարագի ժամանակ։
— Այս տարի ես ավելի մեծ եմ։ Արթուն կմնայի։
— Անկասկած։ Եվ ծոմ կպահեիր մեծի պես, և հայրդ շատ հպարտ կլիներ։
Մարոն հոգոցը զսպեց և շարունակեց ոգեկոչել իր մանկության հիշողությունները։
— Պատարագից հետո մենք գնում էինք պապիս տուն, ուր ճաշկերույթի պատրաստություն էին տեսնում։ Նա ցածրահասակ մարդ էր, աչքերը շրջապատող կնճիռներից այնպիսի տպավորություն էր ստեղծվում, որ նա միշտ ծիծաղում էր։ Մենք, իմ եղբայրների ու քույրերի հետ, մոմեր պահած շրջում էինք հարևանների տները ու երգում էինք։
— Ես էլ եմ այդպես արել, բացականչեց Վարդուհին, որը թաքուն հայացք գցեց դռանը և սկսեց երգել. «Հիսուս ծնավ ու հայտնեցավ, ձեզ և մեզ մեծ ավետիս...»։ Հետո մենք ծեծում էինք մարդկանց դռները, որոնք մեզ մանր դրամ, միրգ ու նվերներ էին տալիս։
— Ճիշտ է,— հաստատեց Մարոն։
— Դա երևի զվարճալի էր,— ասաց Թովմասը,— որն ափսոսում էր, որ ինքն այդ փորձը չուներ։
— Մենք անուշ ապուր էինք ուտում Ամանորին,— ասաց Վարդուհին երազկոտ տեսքով։
— Քաղցր ապո՞ւր,— զարմացավ Թովմասը։— Ի՞նչ է դա։
— Ալրից ու չրեղենից պատրաստված ուտեստ է,— պատասխանեց Մարոն։— Տատդ եփում էր ամեն տարի, և դու շատ էիր սիրում։
Թովմասը կարծես թե ազդվեց, որ մոռացել էր։ Մարոն սկսեց պատմել երկու երեխաներին, որոնք նրան լսում էին շունչները պահած, մսուրքում Քրիստոսի ծնվելու պատմությունը։ Նրանք երեքն էլ կռացել էին սեղանի վրա և նման էին դավադիրների։ Հետո Մարոն նրանց մի շարական սովորեցրեց, որը նա երգեց ցածրաձայն՝ ձեռքերը խաչած և գլուխն օրորելով իրեն չափ տալու համար։
Խորհուրդ մեծ և սքանչելի
Որ այսօր հայտնեցավ
Հովիվքն երգեն ինչ հրեշտակ
Տան ավետիս աշխարհի
Ծնավ նոր արքան
Ի Բեթղեհեմ քաղաքի։
Թովմասն ու Վարդուհին, խորասուզվելով Մարոյի երգեցողության մեջ, մոռացել էին քաղցրավենիքի մասին։ Թեյն էլ վաղուց սառել էր։

ԳԼՈԻԽ 11


Մաս 60


Ձմեռային առաջին ձնաբուքը ծածկեց Կապադովկիան, և Արուսյակի տունը տնքում էր քամու հարվածներից։ Լուսամուտների ապակիներին փոխարինող ձիթած թուղթը թրթռում էր, ինչպես դափի թաղանթը պարուհու մատների տակ։ Երբեմն թվում էր, թե գազանների ոռնոց է հասնում։ Դա քամին էր, որը բախվում էր Ուրգուպի վրա վեր խոյացող ժայռերի ծերպերին։ Կեսօրից ի վեր ձյունր պտտվում ու կիտվում էր գետնին՝ ձնակույտեր գոյացնելով խոչընդոտների հանդիպելիս։ Մութն ընկավ աննկատ և սովորականից ավելի շուտ։
Հողե հատակի մեջ փորված օջախում կարմրին էին տալիս շիկացած ածուխները, որոնցից ժամանակ առ ժամանակ դուրս էր պրծնում որքան փոքր, նույնքան վաղանցիկ կրակ։ Թոնիրը շրջապատող ջերմության ու լույսի մեջ, խալու վրա նստած Վարդանն ու Արուսյակը կենտրոնացած անուշ ապուր էին ատում։ Արուսյակը աչքերն ընդգծել էր սուրմայով և ծոծրակին էր հավաքել իր կապտին տվող սև մազերը։ Վարդանը դեղնավուն գործված բաճկոնակ էր հագել, որի վրա փռվել էր նրա երկար մորուքը։ Երիտասարդ կինը ավանդական ճաշատեսակներ էր պատրաստել գառի, թռչնի մսից և բրնձից Ամանորն ուրախ տոնելու համար, սակայն տոնը յուրաքանչյուրի հոգում հիշողություններ էր արթնացնում, որոնք կարոտախտ էին առաջացնում և լռություն էին պարտադրում։
Արուսյակն իր ընտանիքի լուսանկարը դրել էր սնդուկի վրա՝ խաչի ու Աստվածամոր պատկերի միջև, և հաճախակի նրա հայացքը կանգ էր առնում դրա վրա։ Նա պարզորոշ տեսնում էր սարի լանջին ծվարած գյուղը, ուր ծնվել էր և որտեղից հեռվից հեռու երևում էին Սև ծովի կապտա—մոխրագույն ջրերը։ Այդ պահին քամու ոռնոցի մեջ երիտասարդ կինը լսում էր հոր ցածր, մոր երգեցիկ ձայները ու կրտսեր եղբայրների և քույրերի սուր ճիչերն ու ծիծաղը։ Հետո այդ ամենը տարրալուծվում էր մռայլ ողբի մեջ, և Արուսյակը պատկերացնում էր մերձավորների տառապանքները տարագրության ճանապարհին։
Լուսանկարին երիտասարդ կնոջ գցած հայացքների հաճախականությունից և նրա տխուր տեսքից Վարդանը կռահեց նրա մտքերը։
— Ինչո՞ւ ես մտածում վատթարագույնի մասին,— ասաց նա ջերմորեն հպվելով նրա ձեռքին։— Միգուցե նրանք փախել են ծովով կամ էլ պատսպարվել են սարերում։
Արուսյակը հուզված նայեց Վարդանին և հուսահատ պատասխանեց.
— Ոչ... Ես իմացել եմ, որ գյուղը գետնին է հավասարեցվել, տղամարդիկ մորթվել են, իսկ մնացածներին քշել են։
Նա կապ չէր պահպանել իր ընտանիքի հետ ավելի քան հինգ տարի։ Նրա ծնողները դեմ էին Յաշար անունով մահմեդականի հետ նրա ամուսնությանը, որը դարբնի աշակերտ էր։ Չենթարկվելով ծնողների արգելքին և հոր կողմից անիծվելով՝ Արուսյակր փախել էր իր սիրեցյալի հետ, որի հետ ամուսնացել էր Ուրգուպում հաստատվելուց հետո։ Ավելի հարմար էր, որ նա մահմեդական անուն կրեր և մահմեդական համարվեր, սակայն շարունակում էր Յաշարի համաձայնությամբ ծածուկ քրիստոնեություն դավանել։
— Դու չպետք է քեզ մեղավոր զգաս,— պնդում էր Վարդանը։– Դու ոչնչի չէիր կարող խոչընդոտել։
— Եթե նրանց հետ լինեի, կօգնեի և հենարան կլինեի։
— Իզուր ես քեզ տանջում, քո ներկայությունն այնտեղ ոչինչ չէր փոխի։
Վերցնելով լուսանկարը՝ Արուսյակը կարոտով զննեց այն և շշնջաց.
— Հայրս հանդարտ և աշխատասեր մարդ էր ու միշտ մտահոգ էր։ Մայրս, հակառակը, հավատում էր Աստծու ողորմածությանը։ Նա մեզ փայփայում և երես էր տալիս։ Նայիր այս երեխաներին, Վարդան, նրանց ողջ կյանքն առջևում էր։
— Նրանք անկասկած ողջ են։
Կինը գլուխը թափ տվեց, և նրա ձայնը կարծրացավ.
— Ես գերադասում եմ նրանց մեռած համարել։ Գոնե Տիրոջ մոտ կլինեն և այլևս չեն տառապի։
Նայելով ուղիղ Վարդանի աչքերի մեջ՝ նա ավելացրեց.
— Ավելի լավ է համակերպվել։
Վարդանը գիտեր, որ նա ակնարկում էր ընտանիքը փնտրելու իր ծրագրիրը, որը նա խելահեղ էր համարում։ Վարդանը կարող էր փաստարկել, ասելով, որ ինքը գիտեր, որ իր կինն ու որդին չէին մահացել, սակայն այս պարագայում դա նրան անպատեհ թվաց։ Կինը նորից սկսեց խոսել լացակումած ձայնով.
—— Չես պատկերացնում, թե ինչ ապրումներ եմ ունեցել, երբ իշխանությունները սկսեցին տեղահանել Ուրգուպի հայերին։ Ես ինձ Հուդայի դերում զգացի՝ վախկոտ և դավաճան։ Նույնիսկ վախեցա, որ գյուղում որևէ մեկը կհիշեր, որ ես մահմեդական չէի և ինձ կմատներ։ Ինձ թվում է, որ ես կժխտեի իմ հայ լինելը։
Ամոթից նա դեմքը ափերով ծածկեց։ Վարդանը փորձեց նրան արդարացնել.
— Անիմաստ կլիներ բոլորի հետ ճանապարհ ընկնելը, եթե կարող էիր խուսափել դրանից։ Անիմաստ և միգուցե ինքնասպանությանը հավասար Աստծու աչքերում։
— Դու իսկապես այդպե՞ս ես մտածում։
— Այո, եթե գնայիր, ես հիմա մեռած կլինեի։ Մյուսները՝ նույնպես։
Արուսյակը երբեք հարցն այդ տեսանկյունից չէր դիտարկել։ Մի քիչ հանդարտվելով՝ նա ձեռքերը դեմքից հեռացրեց։
— Քանի՞ հայրենակցի ես օգնության ձեռք մեկնել,– հարցրեց Վարդանը։
Ուսերը թոթվելով՝ նա հասկացրեց, որ չգիտեր, և ջանաց իր արժանիքները նվազեցնել։
— Դա այնքան քիչ է...
Սակայն ամռան և աշնան ընթացքում նա Գորեմեի հովտի ստորգետնյա հին եկեղեցիներում թաքցրել էր տասնյակ հայերի, որոնց կերակրել, մխիթարել կամ խնամել էր Քերիմի օգնությամբ։ Երբեմն դրանք փախուստի դիմած ապստամբներ կամ կամավորներ էին, իսկ հիմնականում ջարդերից և տեղահանություններից պատահաբար մազապուրծ եղած անմեղ էակներ։ Կանայք և, հատկապես, երեխաներ, որոնց նա հետագայում հանձնում էր հունական ընտանիքներին կամ ամերիկացի մի միսիոների։ Վերջինիս միջոցով նա Մերձավոր Արևելքի համար հանգանակված գումարներ էր ստանում Ամերիկյան օգնության կոմիտեից և հայկական համայնքներից, որոնք կային աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում։ Քանի որ ձմռանը ճանապարհները փակվել էին, ապա Արուսյակի բարեգործական գործունեությունը նվազագույնի էր հասել։
Քամուց երդիկից ձյուն լցվեց սենյակը։ Ածուխները թեժացան, ճրագի լույսը տատանվեց, և Արուսյակի մեջքով սառը օդի հոսանք անցավ, նա չկարողացավ դողը զսպել։ Նա մի բուռ փայտածուխ լցրեց օջախը։
— Թեյ պատրաստե՞մ։
— Չեմ ուզում, շնորհակալություն,– պատասխանեց Վարդանը։
Կինը ցանկություն զգաց նրան մոտենալու, սակայն չհամարձակվեց։ Նա կուզեր, որ Վարդանը նորից նկարագրեր Կոստանդնուպոլիսը կամ պատմեր Սվասի իր կյանքի, իր փայտե մեծ սպիտակ տան մասին, որը մեծ ճաշասենյակ ուներ և գրադարան։ Դաշնամու՜ր։ Ձիե՜ր։ Դա իր համար անծանոթ աշխարհ էր, որի նկարագրությունը բոցավառում էր նրա երևակայությունը։ Սակայն այս պահին Վարդանը ցանկություն չուներ անցյալին դառնալու։ Նրա համար կարևոր էր ապագան և հնարավոր հանդիպումը Մարոյի ու Թովմասի հետ։
Նա ձեռքը մեկնեց ուդը վերցնելու համար։ Հին գործիք էր, որը Քերիմը հայտնաբերել էր հնավաճառի մոտ և որը Վարդանը համբերատար վերանորոգել էր։ Նա փորձեց հիշել որևէ հայկական ազգային երգ, որը կաշխուժացներ մթնոլորտը, սակայն նրա միտքն եկան միայն կարոտախտով լի երգեր։ Մի մեղեդի համառորեն հրաժարվում էր հեռանալ իր մտքից։
— Գիտե՞ս, թե ինչ է կռունկը,– հարցրեց նա՝ ուդը լարելով։
— Թռչնի տեսակ է,– պատասխանեց Արուսյակը զարմանալով այդ հարցից։
— Գեղեցիկ, բարձրասրուն է՝ երկար պարանոցով։ Չվելու ժամանակ շատ բարձր է թռչում՝ սեպ կազմելով։ Ձմեռ ավետող նրա խռպոտ կանչը մեզ շատ տխուր է թվում, իսկ երբ գարնանը վերադառնում է՝ նրա կանչի մեջ մարդիկ ուրախ երանգներ են լսում։
Վարդանը հպվեց լարերին և երգեց երգը, որը նա գիտեր վաղ մանկությունից և որի խոսքերն իմաստավորվեցին նրա համար միայն այդ օրը։
Միալար մեղեդիով ուղեկցվող տներում նույն թեման էր կրկնվում, և տխուր երգը հույսով էր համակված, որ թռչունը չուի ժամանակ լուրեր կբերեր հայրենի երկրից։ Արուսյակը, արցունքն աչքերին, քանի որ դա իր մոր սիրած երգն էր, նայում էր երազկոտ տեսքով նվագող Վարդանին, և նա հասկացավ, որ նրա միտքը դեգերում է Սիրիական անապատից հյուսիս ընկած այն երկրռւմ, ուր հույս ուներ գտնել կնոջն ու որդուն։ Խելահեղ գաղափար, որը նրան թույլ չէր տալիս համակերպվելու իրականության հետ և հարմարվելու նրան, ինչ կյանքը պարգևում էր։ Արուսյակն իրեն լքված զգաց, և դա նրան տառապանք պատճառեց։ Տունը նրան ցուրտ թվաց, քամու աղմուկը մի պահ խլացրեց երգչի ձայնը։
Արդյոք ե՞րբ կբացվեին Վարդանի աչքերը, և նա կնկատեր, որ ինքը սիրահարված է նրան։ Մի՞թե նա չգիտեր դրա մասին։ Միգուցե նա չէ՞ր հավանում իրեն։ Մի պահ ուզեց բղավել, որ Կոստանդնուպոլիսն ու Սվասը անցյալում էին, որ ինքն այլևս դեղագործ չէր, այլ հետապնդված մարդ, որին սազում էր միայն կավաշեն տան անհայտությունը, որ նա պետք է մոռանար, թե ով էր եղել, որ չպետք է ինքնախաբեությամբ զբաղվեր իր ապագայի վերաբերյալ և բավարարվեր նոր վիճակով։
Նա իսկույն իրեն մեղավոր զգաց նման մտքերի համար։ Այն ջերմությունը, որ զգում էր ողբերգական ճակատագրով այդ գեղեցիկ տղամարդու նկատմամբ, նրան հոգատարությամբ և սիրով շրջապատելու ցանկությունը վերակենդանացան իր հոգում և ուղեկցվեցին նրան պատկանելու տենչով, և այդ խառնաշփոթ գգացմունքներից Արուսյակը շփոթվեց։ Նա իրեն միաժամանակ զգում էր որպես փոքրիկ աղջիկ և ձևավորված կին և չգիտեր, թե ինչպես իրեն պահեր։
Երբ Վարդանը վայր էր դնում ուդը, Արուսյակն անձնատուր եղավ հանկարծակի մղմանը և, մոտենալով Վարդանին, փարվեց նրա կրծքին ու անշարժացավ։ Հանկարծակիի եկած Վարդանը մի քանի վայրկյան հապաղեց և գրկեց նրա ուսերը։ Արուսյակը դողում էր ողջ մարմնով՝ չնայած օջախը ջերմություն էր տարածում։ Ըստ երևույթին Արուսյակը, ինպես և ինքը, ազդվել էր երգից, որը միայնության և աշխարհից կտրված լինելու զգացում էր ներշնչում և սրվում շուրջը մոլեգնող փոթորիկից։ Հրաժարվելով մինչ այդ ցուցաբերած զսպությունից՝ Վարդանը գրկեց նրան հանգստացնելու համար։ Ինքը նույնպես հպման, մարդկային ջերմության, սիրո կարիք ուներ։ Արուսյակի շնչառությունը ընդհատուն դարձավ և նա լարված դեմքը շրջեց դեպի Վարդանը, իսկ աչքերի մեջ աղերս կար։ Վարդանը հանկարծ հասկացավ Արուսյակին իր գիրկը նետած զգացմունքի էությունը, զգաց տենչի չափը, որը նա չէր էլ փորձում թաքցնել և գլխապտույտ զգաց։ Նրանք գետնին տապալվեցին՝ ընկղմվելով կրքի հորձանուտը։
Արուսյակը արթնացավ լուսաբացին սառած և խոնավ տանը։ Նա անկողնում երկար մնաց՝ Վարդանի տաք մարմնին փարված։ Հետո դժկամությամբ վեր կացավ, քանի որ լսում էր գոմից եկող անասունի աղիողորմ կանչը։ Ջանալով չարթնացնել տղամարդուն, նրան ծածկեց այծի մորթով, հագնվեց ու կրակ վառեց։ Նա անասելի երջանիկ էր։ Թեթևություն էր զգում՝ չնայած նրան, որ կարծես մարմինը լցված լիներ։
Շլացած՝ նա անշարժացավ տան շեմին։ Ձյունը դադարել էր, և ամեն ինչ սպիտակ էր։ Աշխարհը կարծես նորացած լիներ, ինչպես սկիզբ, և Արուսյակը ի դեմս այդ սպիտակ աշխարհի տեսավ իր համար սկսվող նոր կյանքի պատկերը։

Մաս 61


Երբ Վարդանն ուզեց Արուսյակի հետ խոսել Ամանորի գիշերը տեղի ունեցածի մասին, նա խնդրեց այդ բանը չանել, վախենալով, որ նա ափսոսանք կարտահայտեր՝ կաշխատեր նվազեցնել այդ միջադեպի զգացմունքային նշանակությունը և հետևանքները։ Նա կասեր, որ ինքն ամուսնացած էր և սիրում էր կնոջը, որ ինքը պետք է հեռանար, որ Արուսյակը չպետք է պատրանքներ փայփայեր, մի խոսքով՝ այն ամենը, ինչ Արուսյակը չէր ուզում լսել, իսկ հետո կփորձեր վերականգնել այն իրավիճակը, որը գոյություն ուներ մինչ այդ գիշերը։ Արուսյակը համաձայն էր ցանկացած պայմանի, սակայն ոչ դրան։ Պատրանքնե՞ր։ Արուսյակը կբավարարվեր դրանցով։ Յուրաքանչյուր օրը բերում էր ուրախությունների իր բաժինը, յուրաքանչյուր գիշեր՝ կրքոտ սեր, և նա ավելին չէր պահանջում՝ խուսափելով մտածել ապագայի մասին։
— Ոչինչ մի ասա,— մրմնջաց նա՝ ձեռքը դնելով Վարդանի շուրթերին։– Երբ գա ժամանակը, դու կանես այն, ինչ պետք է անես, և ես չեմ փորձի քեզ հետ պահել։ Ես քեզնից ոչինչ չեմ սպասում։
Դա ճիշտ չէր։ Սակայն Արուսյակը հույս ուներ, որ այդ պահը երբեք չէր գալու։ Յուրաքանչյուր օրը նրանց ավելի սերտ կկապեր, և Վարդանը կմոռանար Մալաթիա վերադառնալու իր մտադրությունը։
Արուսյակի այդ խոսքերի հետևանքով նրանց միջև լռություն հաստատվեց իրենց զգացմունքային դաշտում, և այդ լռությունը պարարտ հող հանդիսացավ երիտասարդ կնոջ ամենագեղեցիկ երազանքների համար։ Նա երբեք չէր արտասանում «ես սիրում եմ քեզ» բառերը՝ վախենալով Վարդանի բացասական արձագանքից, սակայն նրա յուրաքանչյուր հայացքը, յուրաքանչյուր շարժումը սիրո խոստովանանք էր։ Եվ Վարդանի ուշադրությունն իր նկատմամբ, ջերմության ամենաչնչին արտահայտությունը նա մեկնաբանում էր այդ տեսակետից։
Հունվարի ցրտերը նրանց ստիպեցին տանը փակվել և ժամերն անցնում էին հանդարտ ու խաղաղ։ Արուսյակը, ծալապատիկ նստած, աշխատում էր խալու դազգահի մոտ։ Վարդանը, նրանից ոչ հեռու նստած, ուդ էր նվագում և նայում էր, թե ինչպես էին Արուսյակի մատները ճարպկորեն հանգույցներ կապում գորգի վրա։ Նա կազդուրվել էր, և անգործությունը նրան հոգեպես ճնշում էր։ Նա անհամբերությամբ սպասում էր ձնհալին և ճանապարհների բացվելուն։ Վարդանը կանխավ տանջվում էր այն ցավի և հիասթափության համար, որ ինքը պատճառելու էր այդ կնոջը, որը դժբախտություն էր ունեցել սիրահարվելու օտար անցորդի։ Նա ստիպված էր խոստովանել, որ ինքն էլ էր կապվել այդ կնոջը, և նրան լքելն իրեն ևս ցավ էր պատճառելու։
Վարդանն ուդ է նվագում, ինքը գորգ է գործում, օջախի վրա եռում է ապուրը, իսկ դուրսը փչում է քամին, սա էր Արուսյակի համար կատարյալ երջանկության պատկերը, և շաբաթների ընթացքում կինն իրեն համոզել իր էր երջանկության իսկության մեջ, և այդ բանում նրան օգնում էր Քերիմի պահվածքը, որը նրանց որպես զույգի էր վերաբերվում։ Ամանորից հետո ուսուցիչը նկատել էր Արուսյակի պահվածքում տեղի ունեցած արմատական փոփոխությունը և անմիջապես հասկացել էր, թե ինչն էր պատճառը։ Նա երջանիկ էր իրադարձությունների նման զարգացման համար, հատկապես, որ շատ էր հարգում Վարդանին։ Քանի որ սիրահարները չէին խոսում իրենց կապի մասին, ապա Քերիմն էլ իր հերթին զսպություն էր ցուցաբերում։
Ձյուն լիներ, թե մերկասառույց, սառնամանիք, թե կաթոցք, որից ճանապարհներն անանցանելի էին դառնում, ցանկացած եղանակի ուսուցիչը ամեն օր գալիս էր իր բարեկամի նվագը լսելու և նրա հետ կարդալու և քննարկելու այն հազվագյուտ կենտրոնական թերթերը, որ կարողանում էր ճարել։ Մի կողմ քաշվելով՝ Արուսյակը կամ գորգ էր գործում, կամ ճաշ էր պատրաստում և հիացմունքով հետևում էր նրանց վեճին, նա հպարտությամբ էր լցվում իր «սիրեցյալի» գիտելիքներից և բանավիճելու արվեստից։
Փետրվարի կեսն էր, կեսօր։ Վարդանը, բրդյա վերարկուն ուսերին, թիկնել էր այգու ցանկապատին և հսկում էր ոչխարներին ու այծերին, որոնք արածում էին դեզի հիմքի մոտ, երբ հայտնվեց Քերիմը։ Կուրտը նրան դիմավորեց ուրախ հաչոցով։ Նա գլխին մորթե գլխարկ էր դրել, որն իջեցրել էր ականջների վրա, և փաթաթվել էր մի վերարկուի մեջ, որը տձևացել էր տակից հագած բազմաթիվ հագուստների պատճառով։ Նրա ուրվագիծը արջ էր հիշեցնում։ Տանը չհասած՝ Քերիմը ուրախ բղավեց.
— Հովիվ ես ձևանում։
Նա աչքերն էր ճպճպացնում ձյան արտացոլած արևի ճառագայթներից և գրգռված էր երևում։ Վարդանը նրան գրկեց և կատակեց.
— Ինչպե՞ս ես կարողանում քայլել այսքան հագուստի մեջ։
— Ես մրսկան եմ,– արդարացավ Քերիմը՝ կարմրած քիթը շփելով։
Նա թփթփացրեց գրպանից դուրս ցցված տպագիր թերթիկներին և ոգևորված ավելացրեց.
— Կեսարիայից եմ գալիս և թերթեր եմ բերել։ Այստեղ հայերի մասին է գրված։
— Ներս գնանք,– ասաց Վարդանը հետաքրքրվելով։– Կո՛ւրտ։ Հսկի՛ր սրանց։
Շունը գնաց դեպի դեզը, իսկ Վարդանը Քերիմին տուն ուղեկցեց։ Քանի Արուսյակը սուրճ էր պատրաստում, տղամարդիկ գորգին նստեցին և Քերիմը բացեց թերթերից մեկը, որը նա աչքի անցկացրեց։
— Շարունակում են մեկնաբանել կայսրության տարած հաղթանակը Գալիպոլիում,— հայտնեց նա շրջելով առաջին էջը։— Ասում են նաև, որ ռուսական ճակատում իրավիճակը կայուն է։
— Զարմանալու բան չկա։ Եթե հաշվի առնենք այնտեղ տեղացած ձյունը, ապա դժվար է զորաշարժեր անել։ Հայերի վերաբերյալ ի՞նչ կա։
— Դա հետո է,– պատասխանեց Քերիմը՝ ուշադիր ուսումնասիրելով յուրաքանչյուր էջը։ Եվրոպայում գերմանացիներն անդադար հրետակոծում են ֆրանս—անգլիական դիրքերը, և շուտով հարձակում է սպասվում։
Վարդանը հազիվ էր դիմադրում նրա ձեռքից թերթը խլելու ցանկությանը։ Զգալով նրա անհամբերությունը՝ Արուսյակը Վարդանին սուրճ տվեց և ժպիտով հասկացրեց, որ համբերի, քանի որ Քերիմը շատ էր սիրում բարձրաձայն կարդալ։ Վերջապես ուսուցիչը հասավ այն հոդվածին, որը նա հիշատակել էր, և կոկորդը մաքրեց.
— «Արտասահմանյան մամուլը, հատկապես մեր հակառակորդների երկրներում, ձայնակցում է հայերի փորձերին՝ վարկաբեկելու Օսմանյան կայսրության կառավայաւթյունը։ Պատերազմի թատերաբեմից քաղաքացիական անձանց տեղափոխության համար անհրաժեշտ միջոցառումներն այդ մարդկանց կողմից ներկայացվում են որպես ճնշումներ իրենց ազգի դեմ։ Սակայն չեզոք երկրների ներկայացուցիչները, որոնք ճանապարհորդում են Անատոլիայում, կարող են վկայել կառավարության մարդասիրական հոգածության մասին, որ ցուցաբերվում է այդ տեղափոխությունների ընթացքում»։
— Մարդասիրակա՜ն,– հոխորտաց Վարդանը։– Լկտիության պակաս չեն զգում։
Քերիմը տխուր տեսքով համաձայնեց և մի կում սուրճ խմեց։
— Քարոզչություն,– հառաչեց նա։
— Սո՛ւտ,– վիրավորված ասաց Արուսյակը, որն այնքան էլ լավ չգիտեր «քարոզչություն» բառի իմաստը։— Էլ ի՞նչ են ստում։
Քերիմը շարունակեց կարդալ.
— «Կատարելով ռուսների ցանկությունը՝ Փարիզում և Լոնդոնում, նույնիսկ Վաշինգտոնում հայերը դավեր են նյութում անկախ Հայաստանի գաղափարը առաջ քաշելու համար, որը կստեղծվի կայսրության տարածքների հաշվին։ Նրանք պահանջում են ոչ ավելի, ոչ պակաս Անատոլիայի վեց՝ Սվասի, Էրզրումի, Խարբերդի, Դիարբեքիրի, Քիլիսի և Վանի վիլայեթները, ուր մեծամասնություն են կազմում թրքալեզու և մահմեդական օսմանյան քաղաքացիներ...»։
Արուսյակն ընդհատեց Քերիմին Վարդանին հարցնելու համար.
— Ճի՞շտ է, որ թուրքերը մեծամասնություն են կազմում արևելքում։
— Ոչ։ Այդ հողը անհիշելի ժամանակներից հայկական է։ Սակայն եթե ջարդերը շարունակվեն, հայերն այնտեղ փոքրամասնության էլ չեն կազմի։
Նա նշան արեց Քերիմին շարունակելու։
— «Նրանց ցնորական ծրագրով անկախ Հայաստանն իր մեջ է ներառում նաև Կիլիկիայի մի մասը (բերրի գյուղատնտեսական հողեր), որպեսզի ելք ունենան դեպի Միջերկրական ծովը։ Իրենց նպատակին հասնելու համար այդ հայերը՝ Ռուսաստանի հպատակները, որոնց ընդհատակյա կազմակերպությունները ապստամբություններ են հրահրում օսմանյան հպատակ իրենց դավանակիցների շրջանում, տարածում են ստահոդ լուրեր քրիստոնյաների այսպես կոչված ջարդերի մասին։ Այս ամենի հետևում հարկավոր է տեսնել նոր տարածքներ գրավելու ցանկություն ունեցող Ռուսաստանի ձեռքը։
Ի դեպ, մեր գաղտնի ծառայությունները հաղորդում են մեր հակառակորդ տերությունների միջև ընթացող բանակցությունների մասին, որոնց ընթացքում ծրագիր է մշակվում պատերազմից հետո կայսրության տրոհման մասին։ Մեծ Բրիտանիան հավակնություններ ունի Միջագետքի և Պաղեստինի նկատմամբ, Ֆրանսիան՝ Կիլիկիայի և Սիրիայի, իսկ ինչ վերաբերում է Ռուսաստանին, ապա այն հավակնում է Անատոլիայի զգալի մասին և Բոսֆորի նեղուցին, հետևաբար Կոստանդնուպոլսին, որը նրան կանցնի բաժանման ժամանակ։ Զավեշտական է, որ եվրոպական իմպերիալիզմի այդ ախորժակը ի հայտ է գալիս հենց այն պահին, երբ Օսմանյան կայսրությունը և նրա դաշնակիցներ Գերմանիան ու Ավստրիան հաղթանակից հաղթանակ են գնում»։
Քերիմը վայր դրեց թերթը ու փոքր կումերով սուրճ խմեց։ Վարդանը շոյում էր երկար մորուքր և մտածում էր այս հոդվածի ենթատեքստի մասին։
— Ինչո՞ւ ես ժպտում,– հարցրեց Արուսյակը՝ զարմանալով նրա ուրախության վրա։
— Այսպիսի հոդվածի հայտնվելը մայրաքաղաքի թերթում վկայում է, որ ջարդերի մասին բազմաթիվ տեղեկություններ են թափանցել արտասահման։ Դաժանություններին վերջ տալու միակ միջոցը միջազգային հանրությանը տեղյակ պահելն է։ Կամ դա, կամ էլ պատերազմի ավարտը Բարձր Դռան պարտությամբ։
Քերիմը բարկացած էր թվում։ Ճիշտ է, նա ատում էր Իթթիհատի ղեկավարներին և քննադատական սուր դիրքորոշում ուներ կառավարության նկատմամբ, սակայն չէր ցանկանում դաշնակիցների հաղթանակը իր նախընտրած երկրի նկատմամբ։ Նա հայտարարեց.
— Պետք է հուսալ, որ զինադադար կկնքվի ճամբարներից մեկի անկումից առաջ։
— Հույս մի փայփայիր,– պատասխանեց Վարդանը։– Պատերազմը երկար է տևելու։
Նա վերցրեց Արուսյակի մեկնած քարտեզը և բացեց։ Մատը սահեցրեց իր և Քերիմի քաշած կարմիր գծի վրայով, որով նշել էին կողմերի դիրքերը.
— Իպրից մինչև Մուլհուզ ֆրանսիացիներն ու գերմանացիները հիմնավոր ամրացրել են իրենց դիրքերը։ Ցանկացած զորաշարժ մեծ զոհերի գնով կարվի, և վճռական փոփոխության չի հանգեցնի։ Ըստ վերջին նորությունների՝ և՛ ռուսական, և՛ սերբական ճակատները կայունացել են։ Փոփոխություն չկա նաև Միջագետքում և Սուեզի ջրանցքում։
Քերիմը խորը հոգոց հանեց և ծխախոտի քսակը տվեց Վարդանին, հետո աքցանով շիկացած ածուխ վերցրեց և ծխախոտը վառեց։ Նրա հայացքում միամտության և շատ ապրած ու շատ տառապած մարդու պայծառատեսության տարօրինակ համադրություն կար։ Նա ձեռքով հարդարեց իր մազերը։
— Չեմ պատկերացնում կայսրության տրոհումը,– ասաց նա լուրջ ձայնով։
— Անխուսափելի է։ Վերջին երեսուն տարիների ընթացքում կայսրությունը բավական տարածքներ է կորցրել, և այդ գործընթացը կշարունակվի անկախ պատերազմի ելքից։ Հիշիր թեկուզ արաբներին, որոնց ընդվզումն արդեն տարիներ է տևում։
Քերիմը գլխի շարժումով համաձայնեց։ Վարդանը շարունակեց.
— Անխուսափելի է և լավ։ Հասկացիր, Քերիմ, այլապես Անատոլիայի առաջընթացի քո գեղեցիկ ծրագրերը չեն իրականանա։
— Սուլթանը կարող էր հեռացնել Իթթիհատի ներկայացուցիչներին, փոխարենը նոր կառավարություն նշանակել, որն ավելի չափավոր և պակաս ազգայնամոլ կլիներ։
— Մեհմեդ V-ը խամաճիկ է։ Նրան գահ են բարձրացրել երիտթուրքերը և նրան վերահսկում են։ Պետք է պարտության աղետը լինի կամ էլ հեղափոխություն այս երկիրը փոխելու համար։
Քերիմը մատներն ագուցեց և հոդերը ճտճտացրեց։ Նա հիշեց այն ճառերը, որ ինքն արտասանում էր Վարդանի առջև, իր ելույթները կառավարության և նրւս տեղական ներկայացուցիչների անձեռնհասության դեմ, անհանդուրժողականություն քարոզող հոգևոր իշխանությունների իր քննադատությունը, միջնադարյան քաղաքական կառույցների փլուզման իր ցանկությունը։
— Երկիրը երբեք չի առաջադիմի, քանի դեռ գյուղացիները շահագործվում են,— կրկնում էր նա հաճախ։— Նրանք ոչ մի հնարավորություն չունեն իրենց վիճակը բարելավելու, քանի որ նրանց տգիտության են դատապարտում՝ հպատակության մեջ պահելու և թալանելու համար։ Հողագործության մեթոդները հնացած են, հիգիենիկ պայմանները հուսահատական են, տիրում է վախը։ Քանի որ զյուղացիները միջոցներ չունեն ածուխ գնելու, նրանք տները ջեռուցում են աթարով, այն որպես պարարտանյութ օգտագործելու փոխարեն։ Բոլոր հողերը պատկանում են էֆենդիներին, որոնք միայն իրենց շահի մասին են մտածում։ Հողի վարձակալության գումարը և հարկերը մուծելուց հետո գյուղացիները ենթարկվում են պաշտոնյաների և բանակի բռնագրավումներին, և ապրելու համար նրանց բան չի մնում։
Քերիմի կարծիքով միայն լուսավորությունը կարող էր վերացնել աղքատության այդ կախարդական շրջանը։ Կրթություն ստանալով՝ երեխաները կտարբերվեին իրենց ծնողներից, որոնք կքում էին ավանդույթների բեռի և կրոնի ճակատագրապաշտական գաղափարախոսության ներքո։
Աչքի պոչով ուսուցչին հետևելով՝ Վարդանն ասես կարդում էր նրա դեմքին արտացոլվող մտքերը։ Նա ասաց.
— Բայց կրթության շնորհիվ չէ, որ հողերը կվերաբաշխվեն։
Քերիմը վեր թռավ, կարծելով, որ բարձրաձայնել էր իր մտքերը։ Նա ցանկություն չուներ վիճաբանություն սկսելու իր սիրած թեմայի շուրջ, քանի որ զգում էր իր գաղափարների թույլ կողմը։ Ինքը պետք է սառը գլխով վերանայեր այդ ամենը։
— Հեղափոխությո՜ւն...— մրմնջաց նա ծամածռվելով։
Զգալով Քերիմի հուսահատության հասնող անհանգստությունը՝ Արուսյակը հասկացրեց Վարդանին, որ նա չշարունակեր վիճաբանությունը։ Վերջինս խնամքով ծալեց քարտեզը։ Շրթունքին կպած ծխախոտի թուղթը լեզվով հեռացնելուց հետո ուսուցիչը անվստահ հարցրեց.
— Ասա ինձ, Վարդան, հավատո՞ւմ ես, որ անկախ Հայաստանի ստեղծումը հնարավոր է։
Արուսյակը հետաքրքրությամբ սպասում էր Վարղանի պատասխանին, որը սկզբում խորը շունչ քաշեց.
— Ներկայիս իրավիճակում դժվար է։
Քերիմը հրաժարվեց ոսպով ապուր ուտելու Արուսյակի առաջարկությունից և գյուղ վերադարձավ մութն ընկնելուց առաջ։ Վարդանը նրան ուղեկցեց գյուղի ճանապարհով, որի վրա սայլի հետքեր կային։ Մայր մտնող արևը վարդագույն էր ներկել ձյունածածկ տարածքի բարձունքները, մինչդեռ ցածրադիր մասերը մանուշակագույն ստվերի մեջ էին։
Վարդանը ձեռքը դրեց ուսուցչի ուսին.
— Վախենամ, որ ես հստակ չարտահայտվեցի, և իմ խոսքերը դու կարող ես սխալ մեկնաբանել:
— Չեմ հասկանում։
— Երբ ասացի, որ իսկական հեղափոխություն է պետք իրավիճակը փոխելու համար, չէի ուզում նվազեցնել քո լուսավորչական գործունեության նշանակությունը։ Շատ կարևոր է, որ դու նրանց կարդալ, գրել և հաշվել ես սովորեցնում։ Եթե հնարավոր չլինի երկիրը փոխել, գոնե մի քանի անհատի հնարավորություն կտաս բարելավելու իրենց ճակատագիրը։
Քերիմը խորամանկ ժպտաց.
— Ես ոչ մի վայրկյան չեմ կասկածել իմ առաքելության ճշմարտացիության վրա, միայն նշանակության վրա եմ կասկածել։ Բայց եթե խորը մտածենք, ապա քո հեղափոխությունն ինչ-որ տեղ պետք է սկսվի, բայց և ոչ մի նախանշան չկա, որ այն քաղաքներում է սկսվելու և միայն զենքով։
— Ճի՛շտ է։ Քո լուսավորչական գործունեությունը հեղափոխության սկիզբն է։ Ամեն արարք նշանակություն ունի։ Ա՜խ, եթե ես կարողանայի գոնե մի բան անել իմ ժողովրդի համար։
— Ի՞նչ նկատի ունես։
— Կուզենայի հնարավորություն ունենալ ճամփորդելու Անատոլիայով մեկ և հոդվածներ ուղարկելու արտասահման՝ նկարագրելով հայերի վիճակը։ Իհարկե, դա չէր դադարեցնի տեղահանությունները, բայց ես գոնե իմ լուման կներդնեի, որքան էլ դա աննշան լիներ։ Ինչպես դու քո դասարանով։
— Այո,– համաձայնեց Քերիմը մտածկոտ տեսքով։
— Ես անօգտակար լինելու զգացում ունեմ, և այդ զգացումը թունավորում է կյանքս։
Պատասխանի փոխարեն ուսուցիչը գրկեց իր բարեկամին, և (նրանք բաժանվեցին։
Տուն վերադառնալուց առաջ Վարդանը մաքրեց մինչև ջրհոր տանող արահետը և դույլով ջուր հանեց ջրհորից։ Արուսյակը, որ ապուրն էր տաքացնում թոնրի վրա, նրա մտնելուն պես արագ ոտքի կանգնեց և նրան դիմավորեց գրեթե մարտական տոնով տրված հարցով.
— Դու չե՞ս հավատում անկախ Հայաստանի գոյությանը։
Երիտասարդ կնոջ այդ անսովոր վարքագիծը հետաքրքրեց Վարդանին։ Արուսյակի աչքերը վառվում էին։
— Ես այդպիսի բան չեմ ասել,— պաշտպանվեց Վարդանը՝ վերարկուն մեխից կախելով։
— Սակայն հենց նոր...
— Ես ճշտեցի ասելով՝ «այս պահին»։ Ես ամբողջ հոգով երազում եմ այդ երկրի ստեղծման մասին։ Այդ տարածքը այժմ հիմնականում ռազմադաշտ է։ Պետք է սպասել պատերազմի ավարտին, որպեսզի տեսնենք, թե ինչ կարող ենք անել մեր երազանքն իրականացնելու համար։
Այս խոսքերը մի քիչ հանգստացրեցին կնոջը։
— Մենք մեր երկիրը կունենանք,— ասաց նա վստահ ձայնով՝ վերադառնալով իր օջախի մոտ։— Եվ այլևս չենք լինի ռուսահպատակներ, օսմանյան հպատակներ, այլ միայն ազատ հայեր, որոնք իրենք իրենց կկառավարեն։
Վարդանը նրան զարմանքով նայեց, քանի որ չգիտեր քաղաքականության նկատմամբ նրա հետաքրքրության մասին։
— Ես քիչ եմ խոսում, սակայն շատ եմ լսում,— ասաց նա ժպտալով։
Փոքր սեղանից երկու թաս և երկու գդալ վերցնելով՝ Վարդանը դրանք դրեց ցածր սեղանին և հարցրեց.
— Դու բնակություն կհաստատեի՞ր այդ հեռավոր երկրում, որի մասին ոչինչ չգիտես։
— Ես հեռացել եմ Սև ծովի ափից և այստեղ հաստատվել։
Երիտասարդ կնոջ նուրբ դեմքը մռայլվեց.
— Իսկ դու, Վարդան, դու կտատանվեի՞ր։
— Մի մոռացիր, որ ես ապրում եմ Սվասում, իսկ այդ քաղաքը կմտնի Հայաստանի տարածքի մեջ։
Պատասխանը խուսափողական համարելով՝ Արուսյակը պնդեց.
— Դու կգնա՞ս, թե ոչ։
— Անպայման։ Չնայած իմ ապագան անհայտ է, այնքան հարցականներ կան...
— Մեր երկիրը քեզ պես կրթված մարդկանց կարիքը կզգա,— բացականչեց կինը ոգեշնչված, որպեսզի չմտածեր, որ Վարդանի հարցականները ապագայի վերաբերյալ կապված էին նրա կնոջ և որդու հետ։
Վարդանը տխուր ժպտաց.
— Իրատես լինենք, Արուսյակ։ Մինչև Հայաստանի անկախանալը կարող է մի քանի տարի անցնել։
— Դու լսեցիր, թե ինչ են նրանք գրում թերթում,— հակադարձեց կինը։— Հայկական ազգային կոմիտեն և կաթողիկոսի պատվիրակները բանակցություններ են վարում ֆրանսիացիների ու անգլիացիների հետ։ Եվրոպական տերությունները մեզ կպարգևեն մեր անկախությունը։
Ավելի և ավելի հետաքրքրվելով, Վարդանը մտածեց, որ թերթում հիշատակվում էին «հայեր» առանց մանրամասերի։ Որտեղի՞ց գիտեր Արուսյակը, որ նրանք կազմում էին Ազգային կոմիտեի մաս, կամ որ նրանք ունեին հայոց կաթողիկոսի մանդատը։ Նա նրան սադրեց՝ արձագանքելով.
— Նախ հարկ է, որ օսմանցիները ազատեն տարածքը։
— Ռուսները նրանց դուրս կմղեն հայկական տարածքներից։
— Իսկ եթե հետո ցարը չուզենա՞ դրանք մեզ վերադարձնել։
Կինը հակադարձեց.
— Ֆրանսիան և Անգլիան նրան կստիպեն։ Եվ բացի դրանից, ո՞վ գիտի, թե ցարը որքան ժամանակ կպահպանի իշխանությունը Ռուսաստանում։
Այդ գաղափարը, գրեթե նույն ձևակերպումներով, ինքը լսել էր Շիրակ Թևոնյանից։ Առանց հայացքը հեռացնելու երիտասարդ կնոջից, որը մատուցում էր ոսպով ապուրը, Վարդանը նստեց գետնին, սեղանի մոտ։
— Դու շատ բան գիտես,— բացականչեց նա տպավորված։
Արուսյակը շփոթվեց և քիչ էր մնում շուռ տար կաթսան, որն ուզում էր դնել օջախի կողքին, իսկ այտերը շիկնեցին։ Երբ նստեց Վարդանի կողքին, արդեն վերագտել էր իր հանդարտությունը։
— Ապուրը սքանչելի է,— ասաց Վարդանը՝ հաց բրդելով թասի մեջ։
Կարծելով, որ այդքանով թեման սպառված էր, Արուսյակը շնորհակալություն հայտնեց և հայտնեց, որ հաջորդ օրը պետք է Ուրգուպ գնար։ Վարդանը նրա խոսքը կտրեց ու հանկարծակի հարցրեց.
— Դու հանդիպում ես կամավորների՞ հետ։
— Ոչ,– հապճեպ պատասխանեց կինը։
— Դու ինձ չե՞ս վստահում։
Վարդանը դադարել էր ուտել, և լռությունը ծանրացավ։ Մի քանի վայրկյան անց Արուսյակը ուղիղ նրա աչքերի մեջ նայեց և ասաց վճռական ձայնով.
— Եթե ցանկանում ես իմանալ, ապա այո, ես մի քանի կամավոր եմ ճանաչում։
— Կարո՞ղ ես ինձ ծանոթացնել նրանց հետ։
—– Դժվար է։ Մինչև անցած գարուն ես նրանց հաճախ էի տեսնում։ Նրանք այստեղ դադար էին առնում, և ես նրանց նամակներն էի ուղարկում։ Սակայն տեղահանությունների սկզբից ի վեր նրանցից շատերը մահապատժի ենթարկվեցին, իսկ շատերն էլ ճակատ մեկնեցին ռուսների կողմից կռվելու համար։
— Ոչ մեկին այլևս չես տեսե՞լ։
Կինը վարանեց.
— Դե... հետախուզման մեջ գտնվող երկու կամ երեք հոգու թաքցրել եմ։
Վարդանն զգում էր, որ նա ավելի շատ բան գիտեր, քան ցույց էր տալիս։
— Ավելին չեմ էլ ուզում իմանալ,— ասաց նա։— Դու իրավացի ես, այդպիսի գործերում որքան քիչ մարդ տեղյակ լինի, այնքան ավելի փոքր կլինի բացահայտման վտանգը։
Վախենալով, որ Վարդանը կվիրավորվեր, Արուսյակը բացականչեց.
— Ի՛նչ ես ասում, ես քեզ վստահում եմ։
Նույն պահին նա հասկացավ, որ նրա հետաքրքրության դրդապատճառը ճամփա ընկնելու հնարավորությունն էր, և վճռեց տեղն ու տեղը նրա տառապանքներին վերջ տալ.
— Կապերն ընդհատվել են ջարդերի հետևանքով։ Կան համակիրներ, ինչպես ես, որոնք ապրում են տարբեր վայրերում, կան մարդիկ, որոնց չեն տեղահանել, որովհետև առերես դավանափոխ են եղել կամ էլ կառավարությունը նրանց գիտելիքների կարիքն է ունեցել։ Սակայն մենք ոչ մի հնարավորություն չունենք հաղորդակցվելու իրար հետ։
— Իսկապե՞ս ոչ մի,– հարցրեց Վարդանը, որը դժվարությամբ էր թաքցնում իր հիասթափությունը։
— Նախորդ սեպտեմբերին սարերը քաշվելուց առաջ մի ֆիդայի ինձ նամակ տվեց, որը մինչ օրս չեմ կարողացել փոխանցել։
— Իսկ այն ամերիկացի միսիոնե՞րը, որին որբեր ես հանձնել։
— Մեթյուզ քահանան մեզ շատ է օգնում, սակայն երբեք չէր համաձայնի իրեն վարկաբեկել՝ կապվելով կամավորների հետ, քանի որ վախենում է, որ այդ պատճառով կառավարությունը նրան կվտարի երկրից։
Վարդանը շարունակում էր մեքենայաբար ուտել, սակայն նրա ուղեղը զբաղված էր իր դիմաց ծառացած կարծես թե անլուծելի խնդրով՝ Մալաթիա վերադարձով։ Նրա ճակատը հատում էր խորը կնճիռը։ Արուսյակը ձեռքը մեկնեց և սեղմեց նրա ազդրը, որպեսզի նա հիշեր, որ ինքը մենակ չէր։

Մաս 62


Արդեն մեկ ժամ էր, ինչ Վարդանը մահճակալին ծալապատիկ նստած և գոգին մի տախտակ դրած գրում էր։ Անգլերեն այդ հոդվածը, ուր նա ապացուցում էր ապագա Հայաստանի համար Կիլիկիայի՝ խաչակրաց արշավանքների ժամանակաշրջանի «Փոքր Հայաստանի» մի մասի, երկրին կցելու տնտեսական անհրաժեշտությունը, ընդամենը վարժանք էր, ուղեղի մարզանք, քանի որ ոչ մի հնարավորություն չուներ այն որևէ ամսագրի ուղարկելու։ Քահանա Մեթյուզը գուցե կարողանար, սակայն նա շրջան կվերադառնար միայն գարնան վերջին։ Վարդանը մտադիր էր այն թարգմանել Արուսյակի համար՝ իր հոդվածի տպավորությունն ընթերցողի վրա ստուգելու համար։
Մարտի սկզբի առավոտ էր, և արևը ներս էր խուժում լուսամուտներից։ Լսվում էր կաթոցքի զրնգուն ձայնը։ Կաթիլները հոսում էին տանիքից կախված երկար սառցալուլաներից։ Ձյունը հալչում էր հարավային քամուց, որը վաղահաս գարուն էր խոստանում։
Արուսյակն առանց խախտելու հյուսքի ռիթմը, հաճախակի ծածուկ Վարդանին էր նայում։ Այս մարդը բոլորովին նման չէր իր վախճանված ամուսնուն։ Երբ Յաշարի ձեռքերը զբաղված չէին գործով, նա նստում էր սուրճի գավաթի մոտ և ծխում։ Նա ժամերով երազում էր, սակայն Արուսյակն իրեն լքված չէր զգում, քանի որ կռահում էր, որ ամուսնու երազները նրան իրենից, տնից, դաշտերից և գյուղից հեռու չէին տանում։
Վարդանի դեպքում լրիվ ուրիշ պատկեր էր։ Ընթերցանությունն ու ստեղծագործությունը նրան հեռու էին տանում, իսկ երբ երազում էր, Արուսյակին թվում էր, որ նա հեռանում էր մի աշխարհ, որի մասին ինքը պատկերացում չուներ։ Վարդանը տարբերվում էր իրենից, իր ճանաչած բոլոր տղամարդկանցից և, անկասկած, դա էր, որ նրան այդքան գրավիչ էր դարձնում իր համար։ Նրանց բաժանող պատնեշի պատճառը նրա կրթվածությունն ու լայն մտահորիզոնը չէր, քանի որ նա պատրաստակամորեն կիսում էր գիտելիքները ուրիշների հետ, իսկ Արուսյակն իր մտքի ճկունության շնորհիվ շուտ էր սովորում։ Ոչ, նրանց բաժանում էին հիշողություններն ու զգացմունքները, որոնք հին, սակայն կենդանի էին Վարդանի հոգում, և որոնց ինքը երբեք չէր հաղորդակցվելու։ Եվ այդ տևական ինքնամփոփման պահերի հետևանքով Արուսյակը զգում էր, որ նա օտար էր մնում իր ներքին աշխարհին։
Երիտասարդ կնոջն ի վերջո ձանձրացրեց պողպատե գրչածայրի խզզոցը թղթի վրա, որը չլսելու համար նա սկսեց երգել մի երգ, ուր փառաբանվում էր երկրի գեղեցկությունը և խիստ բնությունը, դրա ձյունն ու ձնաբքերը, որը պատմում էր հոտերի շուրջը թափառող գայլերի մասին, մայիսյան կատաղի հորձանքոտի մասին, երբ սարերի լանջերը ծածկված են լինում ծաղկագորգերով, ամառվա տապի և բարդու տակ կարկաչող աղբյուրի մասին, տղամարդկանց քրտինքով պարարտացված հողի մասին՝ այնքան բերրի, որքան կնոջ արգանդը։
Վարդանը դադարեց գրել՝ գերվելով քաղցրալուր ձայնի ելևէջներով, սակայն նա Արուսյակին չէր լսում։ Երգը նրան տեղափոխել էր ութ ամիս հետ, Սվասի տան հյուրասենյակը, ուր երգում էր Մարոն, Սև ծովի ափը՝ իրենց ծրագրված փախուստից մի քանի ժամ առաջ։ Անցած ամիսներն անհետացան, և Վարդանն իրեն տեսավ իր ընտանիքի անդամների հետ, և նրան թվում էր, թե զգում էր նաև վարդերի բուրմունքը։ Մարոն նստած էր իր կողքին, թախտի վրա և փակ աչքերով ձայնակցում էր ուդին։ Թովմասը, որի հագուստից պոնիի հոտն էր բուրում, մորն էր նայում սիրահարված հայացքով։ Ազնիվ խանումը, Արմենն ու Արաքսին լսում էին երգը և բոլորի դեմքերը տագնապի կնիք էին կրում։
Քերիմը Կուրտի ուղեկցությամբ կանգ առավ դռան մեջ և ներս նայեց, անհարմար զգալով, որ իրենից անկախ ականատես էր լինում իր բարեկամների մտերմության պահին։ Երիտասարդ կնոջ այդ երգը հնչում էր որպես սիրո խոստովանություն, իսկ Վարդանի սևեռուն հայացքը նա ընկալեց որպես հիացմունքի նշան։ Պահը նրան կախարդական թվաց, և նա, շունչը պահած, նայում էր մերթ մեկին, մերթ մյուսին։ Արուսյակը երջանկությունից, իսկ գուցե նաև այն բանից, որ առօրյա գործերում կարող էր հույս դնել տղամարդու վրա, ծաղկունքի մեջ էր, նրա կեցվածքն անկաշկանդ էր դարձել։ Նույնիսկ նրա շարժումներն ավելի մեղմ էին դարձել և ավելի ազատ։ Ուսուցիչն անգամ մտածեց, որ միգուցե ինքը պետք է թաքցներ իր բերած նորությունը։ Զգալով նրա ներկայությունը՝ Վարդանը գլուխը դարձրեց դեպի դուռը, և Քերիմը մի պահ իր բարեկամի աչքերում հուսահատություն տեսավ, որը Վարդանն իսկույն թաքցրեց։ Եվ խոսելու վճիռը ինքնին պարտադրվեց Քերիմին։
Սովորական ողջագուրանքներից և եղանակը քննարկելուց հետո երեքով նստեցին թեյ խմելու։ Խղճի խայթը հաղթահարելով՝ Քերիմն անցավ բուն նյութին.
— Վարդան, դու կարծես թե հնարավորություն կունենաս անվտանգ կերպով ճանապարհորդելու։
Մինչդեռ Վարդանը Քերիմին նշան էր անում, որ նա շարունակեր, Արուսյակը գունատվեց։
—– Փաշազադե Շահիր Միթադը, որը հայտնի բանաստեղծ ու երգահան է, երաժիշտներ է հավաքում երկրի հարավ-արևելյան շրջանները հյուրախաղերի մեկնելու համար։ Ուռհա, Հալեպ, թերևս նաև Համա ու Բեյրութ։
Երիտասարդ կինը վրդովվեց.
— Դու հո չես ուզում, որ նա կրոնավոր դառնա այդ ջերմեռանդ կրոնավորների ուխտում։
— Արուսյակը իրավացի է,— ասաց հիասթափված Վարդանը։— Ես շատ հավատացյալ չեմ, սակայն չեմ պատկերացնում, թե ինչպես պետք է ինձ վրա բռնանամ ժամեր շարունակ։
Այս խոսքերը հանգստացրեցին Արուսյակին, և նրա գույնը տեղն եկավ։ Քերիմը ժպտաց.
— Դուք չհասկացաք։ Թափառաշրջիկ դերվիշներ Միթադը շատ ունի։ Նրան երաժիշտներ են պետք, լավ երաժիշտներ, և նա վերցնում է նաև աշխարհիկ նվագողների։ Ես համոզված եմ, երբ նա լսի քո նվագը, քեզ կվերցնի։
— Ասում ես՝ հարավ-արևելքո՞ւմ,– հարցրեց Վարդանը մտածելով։
Նա չէր ուզում ժամանակից շուտ ուրախանալ, վախենալով նոր հիասթափությունից։ Արուսյակը ռազմատենչ կեցվածք ընդունեց.
— Խելահեղ և ինքնասպան գաղափար։ Վարդանը հետախուզման մեջ է և շատ շուտ կբացահայտվի։
— Չեմ կարծում,— պատասխանեց Քերիմը՝ վատ զգալով Արուսյակի պահվածքից։— Իշխանություններն աջակցում են Միթադի ծրագրին, համարելով, որ երաժիշտների այս խումբը մարդկանց ուշադրությունը կցրի պատերազմի դժբախտություններից և դժվարություններից։ Հետևաբար երաժիշտներն անցաթղթեր կունենան և ճանապարհորդելու թույլտվություն։
— Դա երանելի պաշտպանություն է,— ասաց Վարդանը։— Ո՞վ կարող է կասկածել աստվածավախ դերվիշին։
— Դու կբացահայտվես նույնիսկ խմբին անդամակցելուց առաջ,— փնթփնթաց Արուսյակը։
— Ոչ, եթե ես ուղեկցեմ Վարդանին ունկնդրության և եթե նա ներկայանա քո հանգուցյալ ամուսնու փաստաթղթերով։ Փաշազադե Շահիր Միթադը ինձ լավ է ճանաչում և ոչ մի պատճառ չի ունենա չվստահելու։ Եթե Վարդանին վերցնեն, նրան ուրիշ անուն կտան և ինքնության վկայական։
— Այլ անո՞ւն,— հարցրեց Վարդանը։
— Այդպես է ընդունված։ Քեզ կանվանեն Ուդի՝ քո գործիքի անունով, և դու կդառնաս Ուդի Յաշար։
— Իսկ ունկնդրությունը ե՞րբ է։
— Պետք է որ վաղը լինի։ Միթադը հիմա Կեսարիայում է և երկու օրից գնալու է Կոնիայի գլխավոր վանքը։
— Կարո՞ղ ես ինձ համար գիրք ճարել դերվիշների և իրենց աղանդի հիմնադրի՝ Մելվանայի մասին։ Կուզենայի նրա վրա լավ տպավորություն թողնել, որպեսզի ինձ վերցներ։
— Չափից ավելի ջանք մի թափիր։ Նրա համար դու հասարակ գյուղացի ես, որը զորացրվել է ճակատում ստացած վերքերի պատճառով։ Երաժշտի քո շնորհքը բավարար է նրան տպավորելու համար։
Արուսյակը կախել էր գլուխը։ Վճիռը կայացվել էր առանց իրեն միջամտելու հնարավորություն տալու, քանի որ ինքը ոչ մի իրատեսական փաստարկ չուներ։ Օբյեկտիվ լինելու դեպքում հասկանալի էր, որ դա կատարյալ հնարավորություն էր Վարդանի համար։ Սակայն դրանից չէր փոխվում այն փաստը, որ իր կարճ կյանքի ընթացքում Արուսյակը երկրորդ անգամ կորցնում էր «իր» տղամարդուն։ Ամիսներ տևող երջանկությունից հետո նա չէր պատկերացնում, թե ինչպե՞ս էր դիմանալու զգացմունքի բացակայությանը, մենությանը և թե ինչպե՞ս էր վերագտնելու հլու անտարբերությունը որը լցրել էր նրա կյանքը մինչ հիմա։
Արուսյակի հոգեվիճակը արտացոլվում էր նրա դեմքին, և չնայած կարեկցանքին, Վարդանը չէր ուզում, որ նա մտածեր, թե կարող էր կոտրել գնալու իր վճռականությունը։
— Շրջագայությունը յոթ կամ ութ ամիս կտևի,– ասաց ուսուցիչը։— Հետո խումբը Կոնիա կվերադառնա, իսկ երաժիշտները կկարողանան գնալ իրենց տները։
Արուսյակը մի քիչ հուսադրվեց։ Վարդանը բռնեց նրա ձեռքը և մեղմ ձայնով ասաց.
— Ձմեռը չեկած՝ ես կվերադառնամ։
Վարդանի աչքերի տենդագին փայլը հակասում էր նրա ձայնի խաբուսիկ վստահությանը։ Մտովի նա արդեն մեկնել էր, և եթե նրա որոնումներն արդյունք տային, ապա նա այլևս երբեք ոտք չէր դնի Կապադովկիա։ Դա ավելի վատ էր, քան այրի լինելը, քանի որ ինքը կիմանար, որ Վարդանն ապրում էր ուրիշ տեղ, մեկ այլ կնոջ հետ։ Նա շրթունքը կծեց, վեր կացավ և հայտարարեց չեզոք ձայնով.
— Ես գոմ եմ գնում։ Մաքին պետք է ծննդաբերի։
Նա շտապ դուրս եկավ, ճանապարհին վերցնելով և ուսերին գցելով շալը, գնաց ձյան մեջ բացված արահետով՝ առանց ուշադրություն դարձնելու Կուրտի վրա, որն ուրախ ցատկոտում էր նրա շուրջը։ Տղամարդիկ շփոթված միմյանց նայեցին։
— Դու մեղավոր չես,— ասաց Վարդանն ուսուցչին։— Ես նրանով կզբաղվեմ։
Քերիմը գլխով համաձայնության նշան արեց և պատրաստվեց գնալու։
— Ես երկու ձի կվերցնեմ և քո հետևից կգամ լուսաբացին։
Նրանք բաժանվեցին դռան մոտ, և Վարդանը, սպասելով, որ Քերիմը տեսադաշտից հեռանար, գնաց գոմ, Արուսյակի մոտ։ Արևի լույսը նրան շլացրեց, և սկզբում նա չտեսավ կնոջը մութ քարանձավում։ Ինչ-որ աղմուկ նրան ստիպեց գլուխը դարձնել։ Արուսյակը, վառարանին հենված, լալիս էր։ Վարդանն ուզեց նրան գրկել, սակայն կինը վանեց նրան։
— Արուսյակ,— շշնջաց նա մեղմորեն։
Կինը մրմնջաց.
— Ոչինչ պետք չէ ասել։ Ամեն ինչ եղավ այնպես, ինչպես ուզում էիր։
— Ես կվերադառնամ։
Արուսյակը շարունակում էր լացել, կարծես չէր լսում Վարդանի խոսքերը։
— Մտածիր, որ ես կարող եմ նպաստել մեր ժողովրդի ճակատագրին, որ ի վիճակի կլինեմ օտար մամուլի համար հոդվածներ գրել Անատոլիայում տիրող իրավիճակի մասին։ Բացի դրանից, ես քաղաքից քաղաք կգնամ և որպես կապավոր կծառայեմ դիմադրությանը։ Չէ որ դու ասում էիր, որ ոչ մի հնարավորություն չունեք կապ պահպանելու։ Իսկ ես այդպես իմ պարտքը կկատարեմ։
Նա ուշադիր նայեց Վարդանին արցունքներից փայլող աչքերով և խուլ ձայնով ասաց.
— Խոստովանիր, որ գնում ես, որպեսզի կնոջդ գտնես։
— Ճիշտ է,— համաձայնեց նա առանց շփոթվելու։— Այստեղ հայտնվելու պահից ի վեր երբեք չեմ թաքցրել, որ դա իմ մտադրությունն է։
Չկարողանալով նրան հակաճառել՝ նա փաստարկեց.
— Ինչպե՞ս կարելի է կին ու երեխա գտնել մի երկրում, որը տակնուվրա է եղել։ Դա անհնար է, և դրա հետևանքով դու է՛լ ավելի դժբախտ կլինես։ Եթե քեզ մինչ այդ չսպանեն։ Ավելի խելամիտ կլիներ սպասել, որ պատերազմը...
— Խելամի՜տ,— վրդովվեց Վարդանը։– Խելքը կարևոր չէ, երբ սիրտն է խոսում, դու դա պետք է որ բոլորից լավ իմանայիր։ Խելամիտ չէր լքել ընտանիքը մահմեդականի հետ ամուսնանալու համար, սակայն դա քեզ չի խանգարել երջանիկ լինելու, և հենց այդ ամուսնության շնորհիվ է, որ քեզ ձեռք չեն տվել։
Վիրավորվելով այդ կտրուկ տոնից՝ Արուսյակը շրջվեց և հեռացավ դեպի ոչխարների փարախը։
— Իսկ ե՞ս, այս ամբողջ պատմության մեջ,— հարցրեց նա հուզմունքից դողդոջուն ձայնով։
Վարդանը թիկունքից նրան մոտեցավ և գրկեց։ Նա չգիտեր ինչ պատասխանել։ Կինն ավելացրեց.
— Ի՞նչ եմ ես քեզ համար։
Վերահաս բաժանման շեմին Վարդանը գիտակցեց նաև այն խորը կապվածությունն ու ջերմությունը, որ ինքը զգում էր այդ կնոջ նկատմամբ։ Նա նրան է՛լ ավելի ուժեղ սեղմեց իր գրկում։
— Ինձ համար էլ դյուրին չէ,— շշնջաց նա կնոջ ականջին։— Ես վարժվել եմ քո ներկայությանը։ Դու հիասքանչ կին ես, և ես քո պակասը շատ կզգամ։
— Սակայն դա քեզ հետ չի պահում այդ քայլից...– ասաց նա։
— Հասկացիր, Արուսյակ, ես չեմ կարող այլ կերպ վարվել։
Նա շատ լավ էր հասկանում, սակայն դրա հետ հաշտվելը նրա ուժերից վեր էր։
— Դու ինձ կմոռանաս...
— Երբեք։ Եվ ոչ այն պատճառով, որ մինչև կյանքիս վերջը պարտական եմ քեզ, այլ քո այն առանձնահատկությունների համար, որ այլևս երբեք չեմ գտնի։
Արուսյակը շրջվեց նրան համբուրելու համար, իսկ հետո կառչելով նրա ուսերին, հայտարարեց.
— Ես աղոթում եմ Աստծուն, որ դու գտնես կնոջդ և որդուդ։ Սակայն, եթե չգտնես, կվերադառնա՞ս ինձ մոտ։
Վարդանը նայեց Արուսյակի խոնավ աչքերի մեջ և առանց վարանելու պատասխանեց.
— Այո։
Ունկնդրությունը լավ անցավ, չհաշված դերվիշի զարմանքը, որ հասարակ գյուղացին այդպիսի վարպետությամբ էր տիրապետում գործիքին։ Վարդանը դա բացատրեց մանկուց ունեցած շնորհքով։ Իբր ինքը մեկ անգամ լսելով հիշում էր մեղեդին, և իր մատները հետագայում այն գտնում էին ուդի լարերի վրա։ Փաշազադե Շահիր Միթադը եզրակացրեց, որ դա Ալլահի ողորմածության վկայությունն էր և որ այդ շնորհքը պետք է ծառայեր մարդկանց ոգին բարձրացնելուն, և ավելին չհարցրեց։ Այժմ, երբ նա ունկնդրել էր այդպիսի կատարողի, նա այլևս չէր կարող բավարարվել պակաս շնորհալի մեկով։ Ուստի նա Վարդանին ներգրավեց իր խմբի մեջ և Կեասրիայի վարչակազմի միջոցով նրա համար նոր փաստաթղթեր ձևակերպել տվեց Ուդի Յաշար անունով և նրան պատվիրեց իրեն միանալ Կոնիայում հաջորդ շաբաթվա վերջին։
Ուրգուպում անցկացրած վերջին օրերի ընթացքում Վարդանը զբաղված էր Արուսյակի կազմած անունների ցուցակը բերանացի սովորելով։ Դրանք մոտ տասը հոգի էին, որոնց նա պետք է հանդիպեր տարբեր քաղաքներում և գյուղերում և որոնք նրան կարող էին կապել այլ վստահելի անձանց հետ։ Մեծամասնությունը հայեր էին, ինչպես Ուռհայում ապրող մի զինագործ, որի ծառայություններից օգտվում էր բանակը, ոմանք հրեաներ էին կամ էլ Մեթյուզ քահանայի հետ աշխատող միսիոներներ, որոնք զբաղված էին հայ երեխաների փրկությամբ։ Նրանց միջոցով Վարդանը կարող էր հոդվածներ ուղարկել օտար ամսագրերին։
Քերիմը վաճառականներ էր գտել, որոնք համաձայնել էին Վարդանին մինչև Ակսարայ տանելու, իսկ այնտեղից նա ինքնուրույն պետք է շարունակեր ճանապարհը։ Կոնիայից նվագախումբը պետք է գնացքով մեկներ արևելք, և նրանց առաջին կանգառը պետք է Մերսինում՝ Միջերկրականի ափին լիներ։ Դրանից հետո Հալեպն էր, ուր, ըստ տեղեկությունների, ապաստան էին գտել հազարավոր հայեր։
Արուսյակի պայծառ դեմքին նայելով կարելի էր կարծել, որ նա համակերպվել էր Վարդանի մեկնելու մտքի հետ, սակայն վիշտը բնակություն էր հաստատել նրա հոգում, և նա դիմանում էր միայն ուժերի գերմարդկային լարման շնորհիվ։ Նա ապրում էր միայն այն պահերի համար, երբ իրենք սիրում էին միմյանց, և այդ պահերին նրա հոգում վերակենդանանում էր պատրանքը, որ իրենք մեկ ամբողջություն էին կազմում։ Անցողիկ կախարդանքը արագ ցրվում էր, և այդ ժամանակ Արուսյակը ամուր գրկում էր Վարդանին, և այդ գրկախառնության մեջ հուսահատություն կար։ Ի՜նչ էր ինքը կորցնելու։ Այս մարդու հայտնվելու հետ նրա կյանքը լուսավորվել էր, դա արևի կարճատև հայտնություն էր սովորաբար ամպերով ծածկված երկնքում։ Նա գնում էր, և Արուսյակն իրեն տեսնում էր ծերացած, անցած տարիներից ալեհեր դարձած, և գորգի դազգահի դիմաց նստած՝ ինքը գործում էր այն գորգը, որը գործում էր քսան տարեկանում, ինքն անուղղելի կերպով միայնակ էր և սրտի մեջ պահում էր վիժված սիրո հիշատակը։
Վարդանի մեկնելու նախօրեին Արուսյակը հնդկահավ մորթեց և ճաշկերույթ կազմակերպեց, որին հրավիրված էր նաև Քերիմը։ Նրանք երկու շիշ սպիտակ գինի խմեցին, որը պատրաստել էր հույն գինեգործը՝ ուսուցչի հարևանն ու ընկերը, սակայն ճաշը ամենևին էլ տոնական չէր։ Մթնոլորտը ծանր էր. իսկ ճաշկերույթի մասնակիցները լարված էին։ Յուրաքանչյուրը շատ բան ուներ ասելու, սակայն անհրաժեշտ խոսքերը չէին հնչում, քանի որ չափից ավելի ծանրաբեռնված էին զգացմունքներով։ Լռությունը պերճախոս էր, հայացքներն՝ է՛լ ավելի։ Երբ Քերիմը դռան մոտ գրկեց Վարդանին, նա պարզապես ասաց ուսուցչին.
— Ուշադիր եղիր Արուսյակի նկատմամբ։
— Եթե կարողանաս լուր ուղարկիր... բարեկամս, եղբայրս։
Անկողնում Արուսյակն աղերսեց.
— Ասա, որ ինձ սիրում ես, եթե նույնիսկ այդպես չէ։ Ասա, որ ինձ սիրում ես և սիրիր մինչ առավոտ։
— Ես անկարող կլինեի արտասանել այդ բառերը, եթե ճշմարիտ չլինեին։ Ես սիրում եմ քեզ, Արուսյակ։
— Ես քեզ հավերժ կսպասեմ։
Նրանք դիմավորեցին այգաբացը, քանի որ աչք չէին փակել և արբեցած էին սիրուց։ Դրանից բաժանումն է՛լ ավելի ցավագին էր։ Արուսյակը մնաց դռան շեմին՝ չնայած ուժեղ ցրտին, և նայում էր, թե ինչպես էր հեռանում Վարդանը՝ ամպած երկնքի արճճագույն լույսի ներքո։ Խուրջինն ուսին, բաց վերարկուի փեշերը ծածանելով՝ նա շրջվում էր կնոջը ձեռքով անելու համար և քանի հեռանում էր, այնքան հազվադեպ էր շրջվում։ Վարդանն իր հետ տանում էր նրա սիրտը, և այսուհետ նա դառնալու էր սպասման մեջ գտնվող կենդանի մեքենա։ Երբ Վարդանն անհայտացավ ճանապարհի շրջադարձում, Արուսյակը կանխազգացում ունեցավ, որ նրան այլևս չէր տեսնելու։
Последний раз редактировалось Lusine1101 01 май 2017, 00:14, всего редактировалось 5 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#18  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 14:58

Մաս 63


Դերվիշի սպիտակ հագուստի տակ թաքցնելով իր կմախքի չափ նիհար մարմինը, Փաշազադե Շահիր Միթադը նստած էր սայլապանի կողքին և մեքենայաբար խաղում էր ձիթենու փայտից պատրաստված իր թզբեհով։ Ցրված հայացքով նա նայում էր դիմացը բացվող բերրի դաշտավայրին, որը անտիկ շրջանի «Բերրի մահիկի» արևմտյան եղջյուրն էր կազմում, և գոհունակությամբ մտածում էր իր հավաքած երաժիշտների արտակարգ վարպետության մասին։ Սիլիֆկեի և Մերսինի միջև ընկած ծովափնյա փոքր բնակավայրերում իրենց համերգները մեծ հաջողությամբ էին անցել։ Այժմ նվագավարժված համույթը պատրաստ էր ներկայանալու մեծ քաղաքների ավելի նրբաճաշակ հանդիսատեսին։
Արդեն մայիս ամիսն էր։ Կոնիայից ճանապարհի մի մասը գնացքով անցնելուց հետո նվագախումբն այժմ ճանապարհորդում էր մեծ ծածկած սայլով, որին երկու ձի էր լծված, քանի որ հանգրվաններն ավելի մոտ էին իրարից։ Սայլում աշխույժ խոսակցություն էր ընթանում։ Քանոնի Զեքին, որը այնպիսի վարպետությամբ էր տիրապետում գործիքին, որ ունկնդիրներին թվում էր, թե նա զրուցում էր նվագարանի հետ, արդեն քառորդ ժամ էր, ինչ նորություններ էր հաղորդում պատերազմական գործողությունների մասին, որոնք հավաքել էր Մերսինում։ Տարբեր նորություններ հավաքելու և իրեն շրջապատող մարդկանց հաղորդելու իր սովորության պատճառով նա ստացել էր «Աղքատի թերթ» անպատվաբեր մականունը։
— Կռռա՜ն,— ծիծաղելով բացականչեց Զուռնաչի Օսմանը՝ նախկին արջ վարժեցնողը, որը հրաժեշտ էր տվել իր այդ մասնագիտությանը, երբ նրա իմաստուն գազանը մի բերան էր արել նրա ձախ այտի կեսը։— Ե՞րբ ես դու վերջապես մեզ լավ լուրեր հաղորդելու։ Ջանա մոռանալ այն ամենը, ինչ կատարվում է այլուր, և վայելիր այն բարիքները, որ մեզ է պարգևում Ալլահը։
— Այո,– համաձայնեց Քամանչա Հակին,– ավելի լավ է երաժշտությունից, կանանցից և սիրուց խոսենք։ Ուդի Յաշար, եղբայրս, նկարագրիր գեղեցիկ մավրիտանուհուն, որին տեսանք պարելիս երեկ շատ խմելուց հետո։ Նրա բարա՜կ մեջքը, ես այն կարող էի բռնել երկու ձեռքով, և մատներս կմիանային։
Սայլի հետնամասում նստած Վարդանը, որը ոտքերը կախ գցած ճոճում էր օդում, դարձավ զրուցակցին.
— Ավելի լավ է դու պատմիր, եղբայրս, ես չեմ կարողանում փաստերը քեզ պես ծաղկեցնել։
Հաֆիզ Իսմայելը՝ երգիչը, և Թմբուկ Վասֆին՝ դափ նվազողը, որն այդ պահին վարում էր սայլը, միացան մնացածներին, խնդրելով Քամանչա Հակիին, որ ամեն ինչ պատմեր մավրիտանուհու մասին։ Երաժիշտը պատկերավոր և մանրամասն նկարագրեց պարուհուն, որը կանգնել էր պղնձե սկուտեղի վրա և, հանելով բոլոր քողերը, լրիվ մերկ էր մնացել։
Վարդանը չէր լսում։ Նա նայում էր հեռվում մնացող Մերսինի նավահանգստին և Միջերկրականի փիրուզե ջրերին։ Օդի մեղմությունը, անամպ երկինքը, կակտուսները, հաճարենիներով և կաղնիներով պսակված ժայռերը, կարմիր կղմինդրից տանիքներով փոքրիկ գյուղերի դիմաց կանգնած նավակները այնպիսի հակադրության մեջ էին Կապադովկիայի ձնաբքի և դաժան բնապատկերի հետ, որ Վարդանն ինքն իրեն հարցնում էր, թե արդյոք դա երազ չէ՞ր։ Նա անցնում էր մի երկրով, ուր ծաղկել էին ամենանշանավոր քաղաքակրթությունները, որով անցել էին առասպելական նվաճողները, ինչպես վկայում էին դաշտերում դրված հոյակապ հուշարձանները։ Իսկ ինքը գնում էր Տարսոն՝ Սուրբ Պողոսի հայրենիքը, և այն քաղաքը, ուր Կլեոպատրան հանդիպել էր Մարկոս Անտոնիոսին։ Նա այլևս հալածված մարդ չէր, կարող էր շրջել ամբոխի մեջ և առանց վախենալու նստել սրճարանում։ Վարդանը դժվարությամբ էր ձերբազատվում ոգևորությունից, որը նրան երբեմն մոռանալ էր տալիս իր ճանապարհորդության իրական նպատակը։ Երաժշտությունը մոռացություն էր պարգևում, իսկ իր ընկերների խանդավառությունն ու անհոգությունը վարակիչ էին։
Քամանչա Հակին նրան առաջարկեց մի քիչ ոտքով գնալ, նրանք վայր ցատկեցին սայլից և մի տասը քայլ հետ մնացին։ Հովը վերջնականապես անհայտացավ վերջին բլրի հետևում։ Հակին հսկա էր, և երբ նա քայլում էր ուսերը տարուբերելով, ավելի հեշտ էր նրան պատկերացնել թուրը ճոճելիս կամ արորով հողը վարելիս, քան քամանչա նվագելիս։ Մինչդեռ նա շատ զգայուն երաժիշտ էր, և քամանչան եղել էր նրա գոյության միակ միջոցը այն պահից ի վեր, երբ փախել էր ծնողների տնից տասնհինգ տարեկան հասակում։ Հիմա նա երեսուներեք տարեկան էր։ Խոսում էր միայն իր սիրային պատմությունների ու հաղթանակների մասին։ Գեղեցիկ տղամարդ էր՝ կամային կզակով, շատ առնական տեսքով, չնայած կանաչ աչքերին, որոնք նման էին հավերժ հիացած երեխայի աչքերի։ Պարզունակ և անմիջական լինելով՝ նա հիացմունքով էր վերաբերվում Վարդանին, որը չէր կարողանամ հասկանալ դրա պատճառը, և նրա բարեկամությունը երբեմն ձանձրալի էր դառնում։
Նա հպվեց Վարդանի ձեռքին և ասաց իր լազական ծագումը մատնող բարբառով.
— Ուդի Յաշար, իմ աղաբեյ, ես չեմ կարողանում քեզ հասկանալ։ Դու փակ ես։ Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նվագում ենք ամբոխի առջև, այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ միայնակ ես քո ուդի հետ։ Եվ հիմա էլ մեզ հետ չես։ Աչքերդ նայում են, սակայն չեն տեսնում։ Ասա ինձ, թե ինչի մասին ես մտածում հենց այս պահին։
Վարդանը չէր կարող խոստովանել, որ ինքը հուզված էր, որ քայլում էր Կիլիկիայի հողով։ Որ մտածում էր այն մասին, որ մի ժամանակ այդ հողը պատկանել էր Ռուբինյան և Լուսինյան հարստություններին, եղել նրանց թագավորությունը՝ «Փոքր Հայաստանը», ուր իր նախնիները կռվել և զոհվել էին իրենց ազատությունը պաշտպանելիս և որ դա հիշեցնում էր այն ողբերգությունը, որն ապրում էր իր ժողովուրդն այս պահին։ Նա ստեց.
— Ես մի կնոջ մասին էի մտածում։
— Դժբախտ սեր, եթե դատելու լինենք քո մռայլ տեսքից։ Հավատա իմ հարուստ փորձին՝ դրա դեմ միայն մեկ դեղ կա. սիրել յոթ կին մեկ օրվա ընթացքում։
Վարդանը փռթկաց։
— Յոթը,— շարունակեց Հակին վստահ տեսքով,— սրբազան թիվ է։ Դա ինձ մեկ անգամ բուժել է, և սրտի ցավն ինձ այլևս չի այցելում։
— Իսկ որտեղի՞ց էիր դու գտել յոթ կին այդքան կարճ ժամանակի ընթացքում,— զվարճացավ Վարդանը։
— Ես վճարեցի։ Այդ ժամանակ ափիոն էի վաճառում Սիրիայում ապրող մի ֆրանսիացի վաճառականի և հարուստ էի։
— Դու այլևս հարուստ չե՞ս։
— Ես ամեն ինչ ծախսեցի կանանց վրա, քանի որ իսկական հավատացյալ եմ։
— Ի՞նչ կապ կա։
— Կնոջ հետ պառկելը գթասրտության ակտ է։ Ղուրանն ասում է, որ գթասիրտ մարդը պետք է իր ունեցածը կիսի, իսկ սրանից թանկ բան չկա,— ասաց նա շոշափելով իր արվանդամը շալվարի վրայից։
Վարդանը ծիծաղեց, և դա հիացրեց Հակիին։
— Տեսնո՞ւմ ես ինչ հզոր է սերը։ Դրա մասին գեթ խոսելիս կենսախնդությունը վերադառնում է։
Խումբը դադար առավ կիտրոնի և նարնջի այգում, ուր գյուղացիները բերքահավաքից հետո մաքրում էին տարածքը, որը պատկանում էր քաղաքում ապրող հողատիրոջը։ Երաժիշտները նախաճաշեցին ծառերի տակ, իսկ Փաշազադե Շահիր Միթադը նրանց էր նայում, քանի որ ուտում էր միայն առավոտյան և երեկոյան։ Նա միակն էր, որ կրում էր դերվիշի սպիտակ հագուստը և կարմիր կոնաձև գլխարկը, որը նմանվում էր չափից ավելի մեծ ֆեսի, ինչը հատկանշական էր Սեվլեվի՝ պտտվող դերվիշների աղանդի համար։ Նրա երաժիշտները, որոնք աշխարհիկ մարդիկ էին, այդ հագուստը հագնում էին միայն համերգների ժամանակ։
Այս հավատացյալ մարդը բերանացի գիտեր Մեսնեվիի՝ ուխտի հիմնադիր Մելվանա Ջալալ էդ Դին Ռամիի հիմնարար ստեղծագործության 25 618 տները։ Սակայն դա չէր խանգարում նրան իմանալ փողի արժեքը և թզբեհներ վաճառել մարդկանց, որ հավաքվում էին նրա հայտնվելուն պես։ Իր նկատմամբ խիստ լինելով և տառացիորեն կատարելով իր ուխտի բոլոր կանոնները, դերվիշը ներողամիտ էր երաժիշտների նկատմամբ և աչք էր փակում նրանց վարքագծի շեղումների վրա, ձևանում էր, իբր չէր լսում նրանց սրբապիղծ խոսակցությունները։ Այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրանք լավ էին նվագում...
Սովորականի պես, կեսօրից հետո փորձ էին անում։ Փաշազադե Շահիր Միթադը միացավ երաժիշտներին իր նեյով՝ եղեգնյա սրնգով, որը հատկապես նվագում էին այդ աղանդի անդամները։ Երաժշտությունը գրավեց գյուղացիների և անցորդների ուշադրությունը և երբ նա համարեց, որ լսարանը բավականաչափ ընդարձակ էր, ոտքի կանգնեց և սկսեց պտտվել իր առանցքի շուրջը, դա սաման էր՝ սրբազան պարի արարողությունը, որը սովորաբար խմբով էին կատարում։ Շրջազգեստը տարածվեց, պտույտներն արագացան, դերվիշը պարզեց ձեռքերը՝ աջ ձեռքը դեպի երկինքը, ձախը՝ դեպի գետին։ Այլայլված դեմքով, սառած աչքերով նա տրանսի մեջ ընկավ և իր պարի միջոցով իրականացրեց գերագույն միությունը Աստծու հետ։ Չնայած իր վերացած տեսքին, նա ի վիճակի կլիներ ասելու, թե որ որոշակի հատվածում, որ երաժիշտը սխալ էր նվագել։
Հետաքրքրասերները դիտում էին ներկայացումը մի տեսակ սարսափով համակված և գիտակցում էին, որ իրենց առջև սուրբ մարդ էր։ Երբ սաման ավարտվեց, դերվիշը ոչ գլխապտույտ ուներ, ոչ էլ շնչառությունն էր խախտվել, մինչդեռ հանդիսատեսը ծանր էր շնչում։ Հակին շրջան կատարեց, և այդ խեղճ մարդիկ, որոնք միշտ չէր, որ կուշտ էին ուտում, իրենց գրպանների ամբողջ դրամը դրեցին թասի մեջ։ Մարդկային վստահության նման չարաշահումը միշտ վրդովում էր Վարդանին։ Եթե Փաշազադե Շահիր Միթադը ուզում էր միջոցներ հանգանակել իր վանքի համար, ապա կարող էր ավելի բարձր վարձատրություն պահանջել հարուստ վաճառականներից, որոնց ընդունելությունների ժամանակ խումբը ելույթ էր ունենում։

Մաս 64


Երբ մինչև Ադանա մեկ ժամվա ճանապարհ էր մնում, Վարդանը ճամփեզրին մի աղջնակ նկատեց, որը ձեռքը մեկնած ողորմություն էր խնդրում առանց նայելու հազվադեպ անցորդներին, որոնք էլ իրենց հերթին կարծես նրան չնկատեին։ Նրա խճճված մազերը թափված էին ուսերին և շրջանակում էին կեղտոտ դեմքը, որն այնքան նիհար էր, որ սև ու մարած աչքերը չափից ավելի մեծ էին թվում։ Նա ոտաբոբիկ էր, և նրա ցնցոտիները չէին ծածկում բարակ ձեռքերն ու ոտքերը։ Այդ տեսարանից ազդվելով՝ Վարդանը մոտեցավ և գրպանից հանեց մի մետաղադրամ։ Երեխան ութ կամ ինը տարեկան էր, սակայն փոշուց գորշ նրա մաշկի ու աչքերի տակի կապտուկների պատճառով ծեր կնոջ էր նմանվում։
— Շնորհակալություն,– բարբաջեց նա հազիվ լսելի ձայնով՝ դրամը սեղմելով ափի մեջ։
— Որտե՞ղ ես ապրում։
Նրա լարված դեմքի արտահայտությանր չփոխվեց, և նա ուսերը թոթվեց։ Նրա թուրքերենից Վարդանը հասկացավ, որ փոքրիկը հայուհի էր, սակայն շարունակեց թուրքերեն խոսել։ Աղջիկը, անտարբեր տոնով և առանց զգացմունքներ ցուցաբերելու, պատմեց, որ այն գյուղացիները, որոնց մոտ ինքը աշխատում էր, իրեն քշել էին, քանի որ իրենք էլ ուտելու բան չունեին։ Դա տեղի էր ունեցել մոտ երկու-երեք շաբաթ առաջ։
Վարդանը ազդված էր։ Ցնցոտիներով ծածկված այդ երեխան, որը չուներ այլևս ո՛չ րնտանիք, ո՛չ էլ օթևան և վերապրում էր ողորմություն խնդրելով, իր ժողովրդի ճակատագրի արտացոլումն էր։ Վարդանը չէր կարող իրեն վարկաբեկել՝ գթասրտություն ցուցաբերելով այդ երեխայի նկատմամբ, այդուհանդերձ, չէր կարող նաև շարունակել ճանապարհը փոքրիկ մուրացկանին թողնելով ճամփեզրին։ Սայլը կանգ էր առել ոչ հեռու, և գործընկերները շտապելու նշաններ էին անում։ Նա վազելով մոտեցավ Փաշազադե Շահիր Միթադին, որն անհամբերություն էր ցուցաբերում, և հարցրեց.
— Կարո՞ղ ենք նրան մինչև քաղաք հետներս տանել։
Ծերունու սև ու խիտ հոնքերը բարձրացան, և նա պատասխանեց չոր տոնով.
— Մենք նույնպես մուրացկաններ ենք և մեր շարքերը լրացնելու կարիքը չունենք։
Վարդանը պնդեց.
— Նա քրիստոնյա է։ Նրան իշխանություններին կհանձնեմ։ Թող նրանք վճռեն նրա ճակատագիրը։
Դերվիշը խաղաց իր երկար, ճերմակ մորուքի հետ.
— Ավելի գթասիրտ կլիներ նրան թողնել այստեղ։
Գիտակից քաղաքացի ձևանալով՝ Վարդանը խիստ ասաց.
— Կառավարությունը տեղափոխում է քրիստոնյաներին։ Մեր պարտքն է սատարել նրա քաղաքականությանը։
Դերվիշը վախեցավ, մտածելով, թե գործ ուներ Իթթիհատի անդամի կամ համակրի հետ, և խելամիտ համարեց համաձայնել։
— Վարվիր, ինչպես ճիշտ ես համարում։
Դառնալով սայլապանին՝ նա հրամայեց ճանապարհը շարունակել։ Վարդանը վերադարձավ աղջնակի մոտ և նրան ձեռքը մեկնեց։ Նա նրան հետևեց առանց հարց տալու կամ զարմանալու, իսկ Վարդանը նրան գրկեց և նստեցրեց սայլի հետնամասում։
— Ծարա՞վ ես,— հարցրեց Վարդանը արագ քայլելով, որպեսզի սայլից հետ չմնար։
Աղջիկը գլխով արեց, և Քամանչա Հակին, որը հետաքրքրասիրությամբ հետևում էր Վարդանին, ջրի շիշը տվեց աղջկան։ Նա այնքան ագահաբար էր խմում, որ ջուրը հոսում էր այտերով ու կզակով և դրանց վրա հավաքված կեղտի մեջ լուսավոր ակոսներ էր թողնում։
— Գրազ գա՞նք, որ նա գայլի պես սոված է,— հայտարարեց Զուռնաչի Օսմանը, որի այլանդակված դեմքը նրա բարի էությանը չհամապատասխանող զարհուրելի տեսք էր տալիս նրան։
Խոսքերով չբավարարվելով՝ նա աղջկան մի կտոր հաց տվեց, որը վերջինս արագությամբ կուլ տվեց, և դա հրճվանք պատճառեց երաժիշտներին։ Նրանց ծիծաղի մեջ ծաղր չկար, այլ ընդհակառակը՝ նրանք քողարկում էին իրենց հուզմունքը, քանի որ նրանցից յուրաքանչյուրն իր կյանքի որևէ պահին զգացել էր սովի պատճառած տանջանքները։ Պանիր և չրեղեն ուտելուց հետո աղջիկն անշարժացավ, և նրա դեմքն անթափանց դարձավ։ Քանոնի Զեքին իր գործիքով մեղեդիներ կատարեց իրենց ուղևորին ուրախացնելու համար, սակայն նրա փորձերն ապարդյուն անցան։ Աղջիկը նայում էր ճանապարհին, որը վազում էր նրա ոտքերի տակ և աչքերը բարձրացնում էր միայն Վարդանի վրա թաքուն հայացքներ գցելու համար։
Հասնելով Ադանայի իջևանատունը, ուր խումբը պետք է ապրեր առաջիկա չորս-հինգ օրերի ընթացքում, Վարդանը ստիպված եղավ մի սուտ մոգոնել Հակիից ազատվելու համար, որն ուզում էր նրան ուղեկցել։ Վարդանը նրան մի կողմ տարավ և բացատրեց.
— Երեխային ոստիկանություն տանելուց հետո այցելելու եմ քաղաքում ապրող մի ազգականի։ Ես քեզ կմիանամ երկու-երեք ժամ հետո։
— Իսկ քո ազգականը աղախնի կարիք չունի՞,— հարցրեց Քամանչա Հակին կզակով աղջկա կողմը ցույց տալով։
Վարդանն ուսերը թոթվեց, հետո բռնեց աղջկա ձեռքը և հեռացավ։
Հին կամրջով Ջեյհան գետն անցնելուց հետո նրանք հասան առևտրական թաղին, որը լեցուն էր խիտ և աղմկոտ ամբոխով, որի միջով ուղտերը, ավանակներն ու սայլերը դժվարությամբ էին ճանապարհ հարթում։ Շրջիկ առևտրականների մոտ խմբված երեխաներն է՛լ ավելի մեծ խառնաշփոթ էին ստեղծում։ Մի պահ Վարդանին թվաց, որ ինքն արդեն եղել էր այդ քաղաքում, սակայն դա պատրանք էր։ Այդ զգացողությունն առաջացել էր այն պատճառով, որ Անատոլիայի մեծ քաղաքների շուկաները նման էին միմյանց։ Նա մի բաժակ կիտրոնի ըմպելիք գնեց աղջնակի համար, իսկ հետո, երբ երեխան կարծես ավելի էր վստահում Վարդանին, նրա անունը հարցրեց։ Աղջիկը վարանեց, հետո շշնջաց.
— Նաիրի։
Վարդանն այդ անունը գրանցեց հիշողության մեջ։ Որքան կուզեր աղջկա հետ խոսել մայրենի լեզվով, գրկել նրան և հանգստացնել, սակայն երեխան պետք է իրեն թուրք համարեր։
Նրանք շարժվեցին կենտրոնական փողոցով, որի մայթերը զբաղեցնում էին կրպակներն ու մեծ խանութները։ Փողոցի ծայրում երկու մինարեթ երիզում էին սիրիական ոճով սև ու սպիտակ մարմարից կառուցված մզկիթը։ Մոտենում էր կեսօրը, և քանի որ օրն ուրբաթ էր, տղամարդիկ գնում էին մզկիթ աղոթելու։ Կենտրոնական մուտքի մոտով անցնելիս Վարդանը բակում նշմարեց հավատացյալների, ոմանք ոտքերն էին լվանում լվացումների շատրվանի մոտ, իսկ ոմանք էլ, հետևելով Մարգարեի պատվիրանին, կուտ էին տալիս աղավնիներին։
Մզկիթի կողքին գտնվող հոգևոր դպրոցի մոտից սկսվում էր մի ծառուղի, որը փակուղի էր, և այնտեղ էին տեղադրված ոսկերիչների խանութները։ Ոսկերչական խանութների մեծ մասը դատարկ էր և փակ, քանի որ տերերը տեղահանված հայեր էին, որոնց անունները պահպանվել էին ցուցանակների վրա, իսկ տեղի բնակչության մեջ չկային այնպիսի բարձր որակավորում ունեցող արհեստավորներ, որոնք կկարողանային փոխարինել նրանց։ Հրեա Հովսեփ Վարոնի խանութը նախավերջինն էր։ Վարդանն այնտեղ մտավ Նաիրիի հետ, և գերմանացի սպայի հետ զրուցող խանութի տերը կասկածով նրան նայեց։ Սպասելով, որ վաճառականն ազատվի, Վարդանը կանգնեց դազգահի վրա կռացած երկու ոսկերիչների կողքին։ Նրանցից ավելի երիտասարդը ռուբիններ էր տեղադրում մի զարդի վրա։ Մյուսը՝ ճաղատ մի ծերունի, թանկարժեք մի քար էր ուսումնասիրում աչքին ամրացված խոշորացույցով։ Հետո նա ճշգրիտ շարժումներով սկսեց այն մշակել և Վարդանը հասկացավ, որ նա ադամանդ է նստավորում։ Նա ականջ դրեց Վարոնի խոսակցությանը.
— ...առանց վախի։ Այս խանութը պապս է հիմնադրել ավելի քան հարյուր տարի առաջ և մենք համարվում ենք շրջանի լավագույն նստավորիչները։
Բավարարվելով՝ գերմանացին վճարեց, մատանին գրպանը դրեց և դուրս եկավ։ Վարդանը մոտեցավ խանութի տիրոջը՝ մոտ հիսուն տարեկան մի մարդու, որի բեղերը նույնքան ալեխառն էին և խիտ, որքան մազերը։ Մեջքը կորացրած՝ նա Ժպտում էր այցելուին։ Նրա աչքերը մի քիչ շիլ էին, և դրանից նրա հայացքը տարօրինակ էր թվում։ Նա գլխով արեց.
— Դուք առաջին անգա՞մ եք իմ խանութն այցելում։
— Պարոն Հովսեփ Վարո՞ն։
— Այո։
— Ես եկել եմ ձեր բարեկամներից մեկի կողմից։
Ոսկերիչը հոնքերը կիտեց և, չհավատալով, ոտքից գլուխ ուսումնասիրեց այցելուին։ Նա մրմնջաց.
— Դուք խոշոր եք երաժիշտ լինելու համար։ Ի՞նչ գործիք եք նվագում։
— Ուդ,— պատասխանեց Վարդանը, զարմանալով, որ ոսկերիչը գիտեր իր զբաղմունքի մասին։
— Ո՞վ է սա։
Վաճառականը ցույց տվեց աղջկան, որը կանգնած էր արհեստավորների դիմաց։
— Որբ է։
Հովսեփ Վարոնը աչքերը հառեց երկնքին և երեխային պատվիրեց.
— Մեզ այդտեղ կսպասես և ոչնչի ձեռք չտաս։ Մորիկո, դու այցելուներով զբաղվիր։
Նա բռնեց Վարդանի ձեռքից և նրան ուղեկցեց խանութի հետնամասը, մի մութ սենյակ, ուր կիտված էին արկղեր, հետո դեպի ճռճռան սանդուղքը, որը տանում էր երկրորդ հարկ։ Այնտեղ մի հյուրասենյակ կար, որը լուսավորվում էր փողոցին նայող երկու ճաղապատ լուսամուտներով։ Կաղնեփայտից պատրաստված գեղեցիկ պահարանի կողքին՝ պատին փակցված էր ոսկերչի բազմանդամ ընտանիքի լուսանկարը։ Պատերազմից առաջ նա վաճառել էր գետափին գտնվող իր տունը և կնոջն ու երեխաներին բնակության էր ուղարկել Երուսաղեմ, իսկ մոտն էր թողել միայն Մորիս որդուն, որին փաղաքշորեն Մորիկո էր կոչում։ Հայր ու որդի ապրում էին խանութի վերևի հարկում գտնվող բնակարանում, որը ժամանակին տրամադրվում էր աշակերտներին։
Ոսկերիչը դարձավ դեպի Վարդանը.
— Դուք ինձ դեռ չեք ասել ձեր անունը։
— Ուդի Յաշար։
— Ուրիշ անուն չունե՞ք։
— Վարդան Պալյան։
Վարոնի բեղերի ծայրերը վեր սողացին նրա դեմքին հայտնված լայն ժպիտից, և նա ձեռքը մեկնեց այցելուին։
— Երջանիկ եմ ձեզ հանդիպելու համար, պարոն Պալյան։ Դուք, իհարկե, հասկանում եք, որ պետք է զգույշ լինել։
— Բնականաբար, պարոն Վարոն, մենք խառը ժամանակներում ենք ապրում։
Հովսեփ Վարոնը նրան նստեցրեց գորգով ծածկված մի հնամաշ բազմոցի վրա և նրան վերմուտ հրամցրեց.
— Ժամանակին ձեր գիրքն ինձ շատ էր դուր եկել։
— Մի տե՜ս, է։ Դուք ինձ զարմացնում եք։
Նա նկատեց, որ զրուցակիցը դեռևս լիովին իրեն չէր վստահում, և այդ նախադասությունն ասված էր իրեն փորձելու համար։ Վարդանը շարունակեց.
— Ո՞րը։ «Քրիստոնյաների ճակատագիրը Օսմանյան կայսրությունո՞ւմ»։ Ոչ։ Դա պետք է որ, ավելի շուտ, «Ազգերի կայսրությունը» լինի։ Ես այնտեղ խոսում եմ Իսրայելի հնարավոր վերածննդի մասին։
— Ճիշտ է,— պատասխանեց Վարոնը գլուխը թափ տալով։– Եվ այդ գիրքը դուր եկավ ինձ, որովհետև ես սիոնիստ եմ։ Մոտենում է ժամանակը, երբ Իսրայելը վերստին գոյություն կունենա։ Հայաստանը նույնպես։
— Ձեր վստահությունը գնահատելի է,— ասաց Վարդանը՝ վերցնելով գավաթը, որը նրան էր մեկնում տանտերը։— Ձեր կենացը, պարոն Վարոն։
— Ձեր կենացը, պարոն Պալյան։
Նրանք խմեցին գինին միմյանց նայելով, և Վարդանը ուրախ բացականչեց.
— Վաղուց այսպիսի նեկտար չէի ըմպել։
— Ես գիտեմ։
— Դուք լավ եք տեղեկացված... Եվ ինձ թվում է, որ ինձ սպասում էիք։
— Այո։ Ինձ վերջերս այցելեց Մեթյուզ քահանան, որն ուղիղ Կապադովկիայից էր գալիս, և խոսեց ձեր մասին։ Դուք նրան ճանաչո՞ւմ եք։
— Ճիշտն ասած՝ պատիվ չեմ ունեցել հանդիպելու այդ գթասիրտ մարդուն։
— Դուք պետք է նրան հանդիպեք, պարոն Պալյան։ Նա աչքի ընկնող մարդ է, որը նվիրվել է կայսրության փոքրամասնությունների կյանքը բարելավելու գործին։
— Ինձ թվում է, որ նա շատ գործ ունի անելու, եթե հաշվի առնենք, թե ինչ ժամանակներում ենք մենք ապրում,— պատասխանեց Վարդանն անկաշկանդ տեսքով։
Հովսեփ Վարոնը նայեց իր գավաթին և իր համաձայնությունը հայտնեց՝ գլուխը տմբտմբացնելով։
— Դա սարսափելի ողբերգություն է։ Իմ բոլոր գործընկերներն ու բարեկամները՝ մանկության ընկերները, պարոն Պալյան, տեղահանվել են։ Դուք փողոցը տեսա՞ք։ Խանութների երեք քառորդը փակ է։ Նրանց տները հանձնվել են եկվորների։ Հայկական եկեղեցիները պահեստների են վերածվել։ Դպրոցները հանձնվել են բանակին։ Նույն վիճակն է բոլոր քաղաքներում։
— Ասացեք, պարոն Վարոն, դուք պատկերացում ունե՞ք, թե ինչ վիճակում են հայերը հարավ-արևելքում։
— Բացառությամբ միսիոներների որբանոցներում հայտնված երեխաների, նրանց, ովքեր որպես աղախին աշխատում են թուրք ընտանիքներում, շատ փոքրերի, որոնց որդեգրել են թուրքերը, և կանանց, որոնց թուրքերը պահում են որպես կին կամ սիրուհի՝ այլևս հայ չես գտնի Սիրիայի հյուսիսում։ Մեր հաշվարկներով զոհերի թիվը հասնում է հարյուր հազարների։
— Իսկ Սիրիայո՞ւմ։
— Թե քանիսն են ողջ մնացել անապատում կազմակերպված ճամբարներում և Եփրատը երիզող ճահիճներում, Ռաս—էլ Այինում, Ռաքքայում, Դեյր—էր—Զորում՝ ես չգիտեմ։ Բարեբախտաբար հազարավոր մարդիկ օթևան են գտել Հալեպի բարաքներում, իսկ ոմանք կարողացել են ապաստանել ավելի հարավ՝ Համայում, Բեյրութում և նույնիսկ Երուսաղեմում։
Դա նորություն չէր Վարդանի համար և հաստատում էր այն, ինչ ինքը կասկածում էր։ Տեսնելով նրա ընկճված տեսքը՝ Հովսեփ Վարոնը բարեկամաբար ասաց.
— Ես տեղյակ եմ, որ դուք փնտրում եք ձեր ընտանիքի անդամներին։ Իմ տվյալներով, նրանք անմիջականորեն Ադանայի շրջակայքում չեն։ Դուք ավելի շատ հնարավորություններ ունեք նրանց Հալեպում գտնելու։
— Ես մեծ հույսեր եմ կապում այդ քաղաքի հետ, սակայն չգիտեմ, թե երբ այնտեղ կհասնեմ։ Ինչպես գիտեք, ես ճանապարհորդում եմ երաժիշտների խմբի հետ և չեմ կարող ինքս ընտրել ուղերթը։ Հետևաբար ստիպված եմ հույս դնել պատահականության վրա։
— Մի հուսահատվեք, պարոն Պալյան։ Մենք այնպիսի անհավատալի պատմություններ ենք լսում, որոնք ի վիճակի չէր լինի հորինել մարդկային երևակայությունը։ Մի մայր և նրա դուստրը, որոնք կորցրել էին միմյանց ամիսներ առաջ, իրար գտել են հազար կիլոմետր հեռու, մի փողոցի անկյունում։ Պատահականությո՞ւն, ինչ եք կարծում։ Ոչ, դա Աստծու կամքն է։
— Ես չեմ հուսահատվում։ Պարզապես մեռնում եմ անհանգստությունից և այրվում անհամբերությունից։ Տարբերություն կա։
Պատասխանը դուր եկավ ոսկերչին, որի դեմքը լուսավորվեց ժպիտով։ Վարդանն ուզում էր փոխել թեման և գյուղացու իր շապիկի տակից հանեց մի ծրար, որը նրան էր տվել Արուսյակը։
Հովսեփ Վարոնը ծրարն արագորեն պահեց բազմոցի տակ և ականջ դրեց՝ Վարդանին ևս նշան անելով լսելու։ Ինչ-որ մեկը խանութ էր մտնում։ Համոզվելով, որ դա ընդամենը գնորդ էր, ոսկերիչը ցածրաձայն հարցրեց.
— Այստեղից ո՞ւր եք գնալու։
— Մարաշ։ Հետո Ուռհա կամ Մալաթիա, դեռ հաստատ չէ։
— Ես նամակներ կունենամ ձեզ տալու այնտեղի բարեկամների համար։
— Դա այցելությանս նպատակներից մեկն է,— ասաց Վարդանը՝ համաձայնության նշան անելով։— Բացի դրանից, մեր բարեկամն ասաց, որ դուք գուցե կարողանաք հոդվածներ փոխանցել ֆրանսիական և անգլիական լրագրերին։
— Դա շուտ չի լինի, սակայն նրանք իրենց հանգրվանը կգտնեն, համոզված եղեք։
Վարդանը հանկարծ բավարարվածություն զգաց, մտածելով, որ իր գրիչը մեկ ագամ ևս ծառայելու էր գործին։
— Ես ձեզնից շատ շնորհակալ եմ, պարոն Վարոն, և՛ սրա համար, և՛ այն ամենի համար, ինչ դուք անում եք իմ հայրենակիցների համար։
— Արդյոք դա բնական չէ՞ մի մարդու համար, որը նույնպես հալածված ազգի ներկայացուցիչ է։ Բացի դրանից, այսպես վարվելով, ես վրեժխնդիր եմ լինում իմ անհայտացած ընկերների համար։
Բեղերը շոյելով՝ նա Վարդանին նայեց, ինչպես կնայեր ակնեղենին, այն ձեռք բերելուց առաջ։ Նա կկոցեց աչքերը.
— Գիտեք, պարոն Պալւան, մենք ավելի շատ ընդհանուր շահեր ունենք, քան դուք կարծում եք։
— Ի՞նչ եք ուզում ասել։
— Այն վճիռները, որ կընդունեն դաշնակիցները պատերազմի ավարտին, նույնքան ճակատագրական կլինեն իմ ժողովրդի համար, որքան և ձեր։
— Իսրայե՞լը։
Վարոնը գլխով արեց, նորից նայեց սանդուղքի կողմը և մոտեցավ հյուրին։
— Հավաստի աղբյուրներից գիտեմ, որ անգլիացիները խրախուսում են արաբների ապստամբությունը և նրանց անկախություն են խոստանում։ Սուլթանի բանակը նույնիսկ խնդիրներ ունի իր արաբ սպաների հետ։ Բրիտանացիների ծրագրերի մեջ է մտնում նաև պատերազմից հետո ստեղծել հրեական և հայկական պետություններ։ Մենք պետք է մեր ձեռքի տակ եղած բոլոր միջոցներով օգնենք դաշնակիցներին։
— Ի՞նչ եք դուք ինձնից սպասում։
— Տեղեկություններ։
Վարդանը չկարողացավ ծիծաղը զսպել.
— Որ ես լրտեսի դե՞ր կատարեմ։
— Լրտեսի՜,— պատասխանեց ոսկերիչը՝ իր հերթին ծիծաղելով,— չչափազանցնենք։ Բավական է լսել ու նայել։ Քանի որ դուք շատ եք ճանապարհորդելու և նվագելու եք ընդունելությունների ժամանակ, ուր ներկա կլինեն ազդեցիկ մարդիկ, ապա կարող եք հավաքել բազմաթիվ օգտակար տեղեկություններ։ Մեր անգլիացի բարեկամները հետաքրքրվում են զորքերի տեղաշարժերով և կուտակումներով, բարձրաստիճան սպաների նոր նշանակումներով և առափնյա մարտկոցների տեղադրությամբ։ Քանի որ օսմանյան բանակը քիչ թնդանոթներ ունի, ապա դրանք հաճախակի է տեղափոխում։ Դաշնակիցների նավատորմիղը պետք է իմանա, թե դրանք ուր են տանում։
— Ես կարեցածս կանեմ։ Ո՞ւմ եմ հաղորդելու այդ տեղեկությունները։
— Այն մարդկանց, որոնց ցուցակը ձեզ է տվել Ուրգուպի մեր բարեկամուհին։ Դուք կկարողանաք նաև նրանց հանձնել ձեր հոդվածները։
Կասկածից վեր էր, որ Հովսեփ Վարոնը Վարդանին գործարք էր առաջարկում։ Դրա պայմանները Վարդանի համար շահեկան էին։ Տղամարդիկ քննարկեցին մարամասները, և Վարդանը տանտիրոջը հանձնեց երկու հոդվածները, որոնք նա Քամանչա Հակիից ծածուկ գրել էր Մերսինի իջևանատան սենյակում, ուր միասին էին ապրում։ Մեկում նա նկարագրում էր ավերված գյուղի մոտ իր տեսած ոսկորների կույտերը, իսկ մյուսում պաշտպանում էր ինքնավար Հայաստանի գաղափարը։ Երկար տարիների ընթացքում առաջին անգամ էր, որ Վարդանը ծածկանվամբ չէր հանդես գալիս և հոդվածները ստորագրել էր իր իսկական անունով՝ հակառակվելով իշխանություններին և իմաց տալով իրեն ճանաչողներին, որ ինքը ողջ էր։
Ոսկերիչն առանց վարանելու համաձայնեց ապաստանել որբին, մինչև որևէ միսիոների հանձնելը։ Սակայն երբ աղջիկը տեսավ, որ Վարդանը գնում էր, ուզեց հետևել նրան։ Վարդանը կռացավ և շշնջաց նրա ականջին.
— Ես չեմ կարող քեզ հետս տանել, Նաիրի։ Պարոն Վարոնը բարեկամ է, նա քեզ կօգնի։ Այսուհետ դու մենակ չես լինի։
Աղջիկն այնպես զարմացավ, որ այդ մարդը խոսեց իր լեզվով, որ ապշած մնաց։ Վարդանը նրա ճակատը համբուրեց և նրան մղեց դեպի Հովսեփ Վարոնը, որն ասաց շատ մեղմ ձայնով.
— Արի, զավակս։ Մենք քեզնով կզբաղվենք։ Գիտես, ես թոռներ ունեմ։
Այլայլված դեմքով, անսահման տխրությամբ լի աչքերով, աղջիկը հրաժեշտի նշան արեց դուրս եկող Վարդանին և լաց եղավ։ Վարդանը չշրջվեց և հեռացավ արագ քայլերով՝ մտքում կրկնելով իր ճանապարհին պատահաբար հայտնված այդ երեխայի անունը։ Պատահաբար։ Ինչպես և որբը, Վարդանը նույնպես հույս կարող էր դնել միայն պատահականության վրա։ Նա մտածեց այն ամենի մասին, ինչ պատմել էր Հովսեփ Վարոնը։ Այդ մայրն ու այդ դուստրը, որոնք իրար էին գտել փողոցի անկյունում... Յուրաքանչյուր անգամ որևէ քաղաքով կամ գյուղով անցնելիս, որևէ մահմեդականի տուն մտնելիս հույս պետք է ծնվեր։ Եվ քանի՞ցս հիսաթափված լինելու հեռանկարով։

ԳԼՈԻԽ 12


Մաս 65


Թովմասը, Քենանը, Արիֆն ու Զեհրան զինվոր-զինվոր էին խաղում բաղնիքի գոլորշիով պատված հիմնական սրահում։ Սապնաջրով ծածկված մարմարյա հատակին նրանց բոկամաշիկների կտկտոցը խառնվում էր խոսակցությունների աղմուկին և շատրվանի ջրի ձայնին։ Նրանք արժանանում էին բաղնեպանուհիների խիստ հայացքներին, որոնք ձիու մազից պատրաստված քիսաներով մերսում և տրորում էին տաքացվող կենտրոնական մարմարյա բեմին պառկած իրենց հաճախորդների մարմինները։ Իմանալով, որ դրանք գավառապետի երեխաներն են, աշխատողները չէին համարձակվում նկատողություն անել և բավարարվում էին «սուս» ասելով, ինչը, սակայն, արդյունք չէր տալիս։ Սաֆիյեն, որը պառկած էր փորի վրա, իսկ բաղնեպանուհին տրորում էր նրա մեջքը, արմունկների վրա հենվեց և երեխաներին պատվիրեց դադարեցնել աղմուկը։ Նրանք զգաստ կանգնեցին նրա առջև՝ պատվի առնելով, և առաջին կինը չկարողացավ զսպել ժպիտը։ Այդ դիրքում նրա ստինքները կախվել էին մինչև սրբիչով ծածկած քարը, իսկ քարի վրա ճապաղվել էին։
— Այս դիրքում դրանք թզի են նման,— շշնջաց Քենանը։
— Սեխի պես մեծ թզեր,– ավելացրեց Թովմասը։
Երկու ավելի փոքր երեխաները չհասկացան ակնարկը, սակայն Էմելը ծիծաղեց ու փսփսաց տղաների ականջին.
— Ես քրոջս պես կուրծք կունենամ։
— Պահ,– արձագանքեց Քենանը,— Շահանեինը կիտրոնի նման են։
— Գոնե դատարկ տիկ չեն հիշեցնում։
Էմելը այդ խոսքերն արտասանեց քամահրանքով։ Նա լիովին համամիտ էր տղաների հետ, երբ նրանք արհամարհական ակնարկներ էին անում կանանց թոշնած մարմինների, ցցուն փորերի, ծանրացած հետույքների և հաստ ազդրերի վերաբերյալ, սակայն սրտին ավելի մոտ էր ընդունում, քանի որ վախենում էր, որ ծերանալով ինքը կկորցներ իր գեղանի ուրվագիծը։ Չէ՞ որ իր մայրը՝ Մակբուլեն, չափից ավելի գեր էր։
— Ես գեղեցիկ կմնամ, ինչպես Մարոն,— ասաց նա Թովմասին, որի դեմքը շիկնեց։
Եթե Թովմասը հետաքրքրասիրությամբ էր նայում մերսողների ձեռքերին անձնատուր եղող այլ կանանց մերկ մարմիններին, նա խուսափում էր նայել մորը, և եթե պատահաբար նրան մերկ էր տեսնում, իրեն մեղավոր էր զգում։ Միգուցե այն պատճառով, որ վաղ մանկությունից առիթ չէր ունեցել կանանց հետ բաղնիք գնալու։
— Գնանք իմ մայրիկին տեսնենք,— առաջարկեց Զեհրան բարակ ձայնով։
Մեծերը հաճույքով հանաձայնեցին, քանի որ Լեյլան ամաչկոտ չէր և դեմ չէր լինում, որ երեխաները իրեն լրիվ մերկ տեսնեին։ Հակառակը՝ նա հաճույքով հետևում էր Քենանի ու Թովմասի դեմքին հայտնվող հուզմունքին, երբ նրանք կանացի մերկ մարմին էին տեսնում, իսկ Էմելի նախանձը, որն ակնհայտ էր, նրան շոյում էր։
Դարձյալ շարքով, այս անգամ Զեհրայի առաջնորդությամբ, երեխաները շրջանցեցին կենտրոնական բեմը։ Դահլիճը լուսավորվում էր շենքը պսակող գմբեթում տեղադրված ապակեպատ խարիսխներից ընկնող լույսով, իսկ դահլիճը լի էր տաք գոլորշիով։ Այդ խոնավ մթնոլորտը, որը նեծծված էր զռնըկի տտիպ հոտով, որով կանայք հեռացնում էին իրենց մարմնի մազերը, դժվարացնում էր շնչառությունը, խլացնում ձայները, իսկ ուրվագծերը աղոտ էր դարձնում։
Կուրնասների՝ պատին կից ծորակով ավազանների մոտ կանայք էին լողանում, որոնք ջուր էին վերցնում պղնձե կոնքերով։ Ծիծաղ էր հնչում, հատկապես, երբ նրանք խոսում էին տղամարդկանց և սեռական հարաբերությունների մասին, կարծելով, որ իրենց կողքին խաղացող երեխաները չէին հասկանում։ Թովմասի համար բաղնիքը կախարդական վայր էր, քանի որ նրան արբեցնում էր այդքան մերկ կանանց ներկայությունը, և ինչպես իր ընկեր Քենանը, այն տպավորությունն ուներ, որ նրանք բոլորն իրեն էին պատկանում, բացառությամբ, իհարկե, իր մոր։ Նա գիտակցում էր, որ ինքը մերձենում էր ամենամեծ գաղտնիքին՝ կյանքի գաղտնիքին, և հույս ուներ, որ շուտով ինքը ամեն ինչ կհասկանար։ Յուրաքանչյուր այցելությունից հետո Քենանն ու ինքը երկար քննարկում էին այդ հարցը, առանց որևէ եզրահանգման գալու։ Էմելը միանում էր նրանց, և այգու որևէ թաքուն անկյունում նրանք ուսումնասիրում էին իրենց սեռական անդամները, առանց ավելին հասկանալու։ Աղջիկը խոստանում էր բացատրություններ պահանջել մորից, սակայն անդադար հետաձգում էր այդ պահը։
Ռըզա բեյի կանայք մնացած կանանց հետ չէին լողանում։ Ինչպես և մյուս բարեկեցիկ կանայք, նրանք վարձում էին համարներ, որոնք տեղադրված էին դահլիճի շրջագծի վրա։ Զեհրան դեռ չէր էլ հեռացրել դռան փոխարեն կախված սրբիչը, իսկ զռնըկի հոտն արդեն ծակծկում էր նրանց ռունգերը։ Լեյլայի մարմինը պատված էր կապտականաչավուն մի մածուկով, որն այնքան սուր հոտ ուներ, որ կանայք խուսափում էին այն տանն օգտագործելուց։
— Ջրեք ինձ,— ասաց նա երեխաներին՝ նրանց հրավիրելով երկու հոգու համար նախատեսված բաժանմունքը։
Նրանք մի քիչ վիճաբանեցին պղնձե կոնքերի համար, որոնց ի վերջո տիրացան փոքրերը։ Էմելը, Թովմասն ու Քենանը բավարարվեցին բռով ջուր լցնելով կնոջ վրա։ Ձեռքերը գլխին դրած, նա դանդաղ պտտվում էր և սուր ճիչեր էր արձակում կամ էլ բողոքում էր, երբ ջուրը դեմքին էր ընկնում։
— Ջուրը սառն է։ Դեմքիս մի լցրեք։
Գարշահոտ մածուկը կամաց-կամաց լվացվում էր նրա մարմնից՝ իր հետ տանելով սև ու գանգուր մազերը։ Թովմասը ջրում էր կնոջ թևատակերն ու թևերը, սակայն իրականում նշան էր բռնում սուր և մուգ պտուկներով ստինքներին, որոնք մտովի համեմատում էր փոքր սեխերի հետ։ Էմելից չվրիպեց Քենանի հայացքը, որով նա Թովմասին հասկացնում էր, որ ինքը ավելի ցած պետք է նայեր։ Երբ երիտասարդ կինը պտտվում էր, նրա ոտքերն իրարից հեռանում էին և երևում էր նրա ցայլքը։ Լեյլան նկատեց տղաների խորամանկությունը և ժպտաց։ Նրա թաց մազերից ջուրը հոսում էր և կաթիլներով էր պատում նրա մաշկը, որր թուխ էր և հարթ։ Նրա մարմինը նույնքան ձիգ էր թվում, որքան Ռըզա բեյի այգում տեղադրված արձանների մարմարը, որոնց դուրս ցցված մասերը Թովմասն ու Քենանը երբեմն շոյում էին։ Տղաները դեմ չէին լինի, եթե Լեյլան նրանց խնդրեր իր մարմինը տրորել քիսայով կամ էլ գոնե մեջքը օճառել։
— Եկեք նախասրահ, Բույուկ խանումը ձեզ ճաշի է սպասում,— հայտարարեց Էմինեն՝ գլուխը համարը մտցնելով։
— Գալիս ենք,— պատասխանեց Լեյլան։
Հպանցիկ հայացք նետելով՝ Էմինեն համոզվեց, որ տղաները գրգռված չեն, հակառակ դեպքում բաղնիքի կառավարչուհին կարգելեր նրանց ուղեկցել իրենց մորը բաղնիք։ Այդ դեպքում նրանք պարտավոր էին գալ իրենց հայրերի հետ երեկոյան, երբ բաղնիքը տղամարդկանց էր տրամադրվում։
— Ես հիմա կգամ,— ասաց Մարոն, որը զբաղեցնում էր կողքի բաժանմունքը։
Համոզվելով, որ դայակը երեխաների ուղեկցությամբ հեռացել էր, Մարոն շարունակեց իր մարմնի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունը։ Կասկածից վեր էր, որ իր կուրծքը լցվել էր, կոնքերը լայնացել էին, իսկ փորն անշեղորեն մեծանում էր։ Վատթարագույնը տեղի էր ունեցել։ Դրանով կարելի էր բացատրել վերջին շաբաթների իր առավոտյան սրտխառնոցները։ Տեղահանությունից ի վեր նրա դաշտանն անկանոն էր դարձել, և նա ուշադրություն չէր դարձրել, որ այն ընդհատվել էր և արդեն երեք կամ չորս ամիս։ Հղիությո՜ւն։ Ապշած՝ նա չէր կարողանում պատկերացնել այդ աղետի բոլոր հետեանքները։ Նրա առաջին ռեակցիան հախուռն ըմբոստացումն էր և մերժումը. «Ոչ։ Անհնար է։ Ես չեմ ուզում»: Նրա մտքում այս խոսքերն էին պտտվում, որոնք նա արտասանում էր որպես աղերսանք, որը կոչված էր այդ դժբախտությունն իրենից վանելու։ Այդուհանդերձ պետք էր ընդունել իրողությունը։
Հանկարծ Մարոն նկատեց, որ Լեյլան մի կողմ էր տարել վարագույրը և հետաքրքրությամբ զննում էր իրեն։ Երրորդ կինը չէր հաշտվել Մարոյի ներկայության հետ, սակայն Ռըզա բեյին հաճոյանալու համար, որը դարձյալ ուշադիր էր իր նկատմամբ, նա բարեկամության դիմակի տակ թաքցնում էր իր հակակրանքը այդ հայուհու նկատմամբ, սակայն Մարոն չէր խաբվում։ Վախենալով, որ երիտասարդ կինը կարող էր գլխի ընկնել իր վիճակի մասին, Մարոն հայտարարեց անտարբեր ձևանալով.
— Ես արձանագրում եմ տարիների թողած հետքերը...
Մարոն փաթաթվեց կապույտ զոլերով սպիտակ սրբիչի մեջ և Լեյլային ուղեկցեց նախասրահ, ուր հաստ սրբիչներով ծածկված կաշվե բազմոցները հնարավորություն էին տալիս հանգստանալու բաղնիքից դուրս գալուց կամ լողասենյակ վերադառնալուց առաջ։ Նախասրահի մի անկյունում, որը կառավարչուհին հատկացրել էր Բույուկ խանումին, նա հետևում էր երկու ծառայողների, որոնք զամբյուղներից հանում էին ճաշի համար բերված ուտեստները՝ գառան միս, դոլմա, այծի պանիր և քաղցրավենիք։ Մեկ այլ ծառայող թեյ էր մատուցում։ Ինչպես և հարսներն ու դայակը և մնացած բոլոր այցելուները, գավառապետի մայրը փաթաթված էր սրբիչի մեջ, սակայն այս հանգամանքը բոլորովին չէր նվազեցնում նրա տիրական տեսքը։
— Վերջապես եկան։ Ինչո՞ւ ուշացաք,— հանդիմանեց նա Լեյլային ու Մարոյին։
Իրականում նրանք չէին ուշացել։ Պարզապես Բույուկ խանումը ջանում էր տպավորություն թողնել իր հարևանուհիների վրա, և երկու կանայք՝ հասկանալով այդ բանը, գլուխները կախեցին և հարգանքով պատասխանեցին.
— Ներեցեք, Բույուկ խանում։
Մարոն ախորժակ չուներ։ Չնայած որ նա փորձում էր մասնակցել խոսակցությանը, սակայն չէր կարողանում մտքից հանել ճակատագրական հայտնագործությունը, որ արել էր, և չէր կարողանում իրեն անբռնազբոս պահել։ Բոլորը զգում էին, որ նա մտահոգ էր և ցրված։ Քանի որ Լեյլան հոնքերը կիտած անդադար նրան էր նայում, մնացած կանայք կարծեցին, որ նրանք վիճել էին, ուստի ոչ ոք ուշադրություն չդարձրեց Մարոյի պահվածքին։ Մթնոլորտը պարպելու համար Էմինեն պատմեց Խոջա Նասրեդինին պատահած զվարճալի պատմություններից մի քանիսը։

Մաս 66


Օրեր շարունակ Մարոն փորձում էր ինքն իրեն համոզել, որ ինքը սխալվել էր, սակայն հղիության բոլոր նշաններն առկա էին, և պահեր էին լինում, երբ նրան թվում էր, որ իր ներսում օտար մարմին կար։ Դա անկասկած պատրանք էր, քանի որ նա հղիության չորրորդ, ամենաշատը հինգերորդ ամսին էր։
Նա չէր ուզում այդ երեխային։ Դա իր երեխան չէր։ Նա ատում էր այդ երեխային, ինչպես ատում էր Ռըզա բեյին, որը նոր կապանք էր ստեղծել իրեն գերության մեջ պահելու համար։ Այդ հղիությունը նրա ընկալմամբ հիվանդություն էր, որը պատուհասել էր իրեն և որից նա ամաչում էր։ Եվ իր հոգում միախառնվել էին հուսահատությունն ու վրդովմունքը։ Չկար ոչ մի լուծում, ինչպես նաև չկար մեկը, որին Մարոն կարողանար ապավինել։
Մարոն մեկ շաբաթ դիմացավ և իր գաղտնիքը ոչ մեկին չվստահեց։ Սակայն այդ վիճակն ընկճում էր նրան և, չկարողանալով դիմանալ այդ բեռին, նա վճռեց կիսվել Էմինեի հետ։ Նա Այլային ուղարկեց նրա հետևից։ Դայակը մի քանի րոպեից եկավ՝ սկուտեղով երկու գավաթ սուրճ բերելով։
— Մեզ մենակ թող,— ասաց Մարոն աղախնին։
— Ուզում ես ապագա՞դ գուշակեմ,— հարցրեց Էմինեն՝ սկուտեղը փոքր սեղանին դնելով։
— Դա Ռըզա բեյի համար պահիր։
Կտրուկ տոնից դայակը հասկացավ, որ ինչ-որ բան էր պատահել Մարոյին։
— Արի կողքս նստիր,— կանչեց նա Մարոյին, տեղավորվելով բարձի վրա։
Մարոն նստեց և վերցրեց գավաթը, որն իրեն էր մեկնել Էմինեն։ Քանի որ Մարոն չէր կարողանում սկսել խոսակցությունը, դայակը ցածրաձայն ասաց.
— Ես սուրճի մրուրի կարիքը չունեմ որոշ բաներ իմանալու համար։ Կան նշաններ, որոնք չեն վրիպում նախկին տատմոր աչքից։
Մարոն, ապշահար, նրան նայեց, հետո սկսեց հեկեկալ՝ դեմքը թաքցնելով ափերի մեջ։ Նա լարվեց, երբ Էմինեն փորձեց գրկել իրեն։
— Դու ինձ զարմացնում ես,— մրմնջաց դայակը՝ նրա ձեռքը շոյելով։— Դա լավ նորություն է, նախախնամության պարգև։
— Սա դժբախտություն է։ Սարսափելի փորձություն։
Ծեր կինը չէր հասկանում Մարոյին, քանզի կարծում էր, որ նա արդեն համակերպվել էր ողջ կյանքը կալվածքում անցկացնելու մտքի հետ, երջանիկ, որ գավառապետը սիրում էր իրեն։
— Ռըզա բեյը շատ երջանիկ կլինի։
Մարոն թունոտ ասաց.
— Ռըզա բե՜յ։ Եթե ուզում ես իմանալ, ինձ չի հուզում, թե նա ինչ կմտածի։
— Սակայն... Իմանալով, որ դու հղի ես, նա կուզենա ամուսնանալ քեզ հետ։
— Ես երբեք չեմ համաձայնի,— բացականչեց Մարոն բարկանալով։– Երբե՛ք։
Սրտի այդ ճիչը շփոթեցրեց Էմինեին։
— Դու Ռըզայի պես մարդ չես գտնի։ Նա գեղեցիկ է, հարուստ, ազդեցիկ և սիրում է քեզ։
Մարոն հառաչեց և կտրուկ ասաց.
— Դու չես հասկանում, Էմինե։ Ես նրան ատում եմ։ Նա ինձ ուժով է տիրացել։ Նա ինձ որպես պատանդ է պահում իմ որդու հետ։ Ինչպե՞ս կարող եմ նրան սիրել։
— Սակայն նա քեզ փրկել է։
— Փրկել է ջարդերից, որոնք ինքն է ղեկավարում։
— Ոչ,— վրդովվեց Էմինեն՝ ապշելով այդ խոսքերից։— Հակառակը, Ռըզա բեյը հովանավորում է քո հայրենակիցներին։
— Սուտ է։ Այս շրջանում ինքն է տերը։ Ինչո՞ւ է նա այդքան հաճախ բացակայում։ Հարևան գավառներում անմեղ մարդկանց ջարդերը կազմակերպելու համար։
— Լռի՛ր, լռի՛ր,— հրամայեց դայակը սարսափած տեսքով և գունատվելով։— Դա անհնարին է։ Ես ճանաչում եմ Ռըզային նրա ծննդյան օրվանից։ Նա խիստ է, բայց արդարացի և գթասիրտ։ Դու իրավունք չունես նման սուտ ասելու։ Ես քեզ արգելում եմ, որ այդպես մտածես։
Էմինեն խորապես վիրավորված էր։ Մարոն ափսոսաց, որ զայրացրել և իր դեմ էր տրամադրել դայակին, մինչդեռ ինքը նրա կարիքն ուներ։ Մի պահ լռելուց հետո նա հպվեց ծեր կնոջ ձեռքին և շշնջաց մեղավոր տեսքով։
— Ես չէի մտածում, թե ինչ էի ասում։ Այս քանի օրը գլուխս կորցրել եմ։
— Սրտիդ տակ եղած երեխայի՞ պատճառով,— հարցրեց դայակը՝ հանգստանալով այդ խոստովանանքից։
— Այո։ Գիտե՞ս, Էմինե, ես չեմ ուզում այդ երեխային։
— Ինչո՞ւ։ Երեխան կյանք է, ապագա։
— Ոչ ինձ համար։ Ես դեռ հույս ունեմ, որ մի օր Ռըզա բեյը թույլ կտա, որ ես գնամ, ինչպես ինձ խոստացել էր։ Եթե երեխա պարգևեմ նրան, նա կուզի ինձ պահել։
Էմինեն մտածեց, որ կինն ամուսնանալով՝ նոր ընտանիք է ձեռք բերում, և որ Մարոյի միակ ընտանիքն այսուհետ Ռըզա բեյի ընտանիքն էր։
— Դու ոչինչ անել չես կարող,— ասաց նա ճակատագրին հլու,— երեխան արդեն կա։
— Ոչ,— վճռականորեն ասաց Մարոն,— նա դեռևս չկա և ես ուզում եմ խանգարել նրա լինելուն։ Դրա համար միջոցներ կան։
Դայակը վախեցած աչքերր ճպճպացրեց և դողացող ձեռքով վերցրեց սուրճի գավաթը։ Պատասխանելու փոխարեն նա սուրճ խմեց։ Մարոն սադրեց.
— Եվ դու գիտես այդ միջոցները։
— Ես ոչ մի միջոց չգիտեմ,— ժխտեց Էմինեն վեհությամբ։
Նա ուզեց վեր կենալ, սակայն Մարոն նրան պահեց։
— Ստախոս։ Դու տատմեր ես եղել։
— Ինձնից դա չպահանջես։
Մարոն մոտեցավ Էմինեին և նրա այտը համբուրեց, ինչպես անում էին երեխաները, երբ ցանկանում էին, որ ծեր կինն իրենց չմերժեր, հետո ասաց.
— Ես քո օգնության կարիքն ունեմ, Էմինե։ Խնդրում եմ քեզ։
— Ոչ, ես չեմ կարող սպանել Ռըզա բեյի երեխային։
— Նա արդեն ութն ունի, իսկ Լեյլան ու Մակբուլեն էլի երեխաներ կպարգևեն նրան։
— Ոչ։
— Դու ասում էիր, որ իմ բարեկամն ես,— ասաց Մարոն հանդիմանանքով։
— Կարող ես չկասկածել, դու թանկ ես ինձ համար, սակայն ինչ ինձնից խնդրում ես... Ոչ, ես չեմ կարող, Ռըզա բեյն իմ տերն է։
Մարոն նոր փաստարկներ բերեց, փորձելով համոզել դայակին։ Նա հաջողության չհասավ և կրկին հուսահատվեց։ Նա մի քանի անգամ բռունցքով փորին խփեց և բղավեց.
— Ես նրան չեմ ունենա։ Ես նրան չեմ ունենա։ Ավելի լավ է մեռնեմ։
Էմինեն մտքերի մեջ էր խորասուզվել։ Նա երկար էր ապրել , և նրան ծանոթ էր այդ հուսահատությունը, որին նա հանդիպել էր այլ կանանց մոտ, որոնց փրկել էր պատվազրկությունից, կամ ինքնասպանությունից՝ վիժեցնող թուրմ տալով։ Մարոյի հուսահատությունը միայն կխորանար, և նա կարող էր դիմել ծայրահեղ միջոցների։ Եվ եթե դա պատահեր, ինքն իրեն մեղավոր կզգար երիտասարդ կնոջը օգնության ձեոք չմեկնելու համար։
— Քո հղիությունը մեծ է, և դա կարող է վտանգավոր լինել։ Եթե քեզ դժբախտություն պատահի, ես ինձ չեմ ների։
— Եթե ոչինչ չանես, ապա դժբախտություն հաստատ կպատահի։
Այդ սպառնալիքը հաստատում էր Էմինեի կասկածը, և նա որոշեց միջամտել։
— Ես չպետք է այդ բանն անեի,— պատասխանեց նա հաշտվելով,— բայց դու ինձ վրա բռնանում ես։
Թեթևություն զգալով՝ Մարոն գրկեց նրան.
— Դու ինձ համար բարեկամից ավելին ես, Էմինե։ Դու իմ քույրն ես։
Հաջորդ իսկ օրը Էմինեն գնաց Այնթապ։ Նա ծանոթ դեղագործի մոտից թուրմ գնեց՝ դեղաբույսերի և այլ նյութերի մի խառնուրդ, որը վաղաժամկետ ծննդաբերություն էր առաջացնում։ Ճենապակյա սրվակը Մարոյին տալով, նա հարցրեց.
— Միտքդ չե՞ս փոխել։ Այս թուրմից մի ամբողջ օր քեզ շատ վատ կզգաս։
— Կարևոր չէ,— հայտարարեց Մարոն՝ վախենալով, որ դայակն իր խոսքից հետ կկանգներ։
— Կեսը կխմես առավոտյան արթնանալուց հետո, իսկ մնացածը կեսօրին։ Պետք է սոված մնաս, արգելվում է նույնիսկ ջուր խմել։ Թուրմն իր ազդեցությունը կունենա հաջորդ գիշեր։
Մարոն շտապեց սրվակը պահել դարակում, հագուստի տակ։ Այժմ, երբ նա ուներ իր այդ վիճակին վերջ տալու միջոցը, նախորդ օրերի տագնապն անցավ, և նա իրեն շատ հոգնած զգաց։
Գործի անցնելու համար Մարոն սպասեց, որ Ռըզան բացակայեր տնից և դա իրականացավ հենց հաջորդ օրը։ Նա գնում էր Այնթապից մի ութսուն կիլոմետր արևմուտք ընկած Օսմանիեում գնած իր կալվածքը տեսնելու և սովորության համաձայն հետն էր տանում Թովմասին և որդիներից երկուսին։ Նրանք բացակայելու էին երկու կամ երեք օր, և այդ ընթացքում Մարոն հնարավորություն կունենար ապաքինվելու։
Այդ գիշեր նա շատ վատ էր քնել, քանի որ մտատանջություններ ուներ իր արարքի կապակցությամբ։ Հավատքի տեսանկյունից դա հանցագործություն էր։ Աստված, որը վերծանում էր մարդկային հոգիները, չէր կարող իրեն մեղադրել այդ արարքի համար Վերջին դատաստանի օրը։ Անկասկած, նա մտավախություններ ուներ, սակայն նա ավելի էր վախենամ անուղղելին կատարվելուց։ Նա արթնացավ լուսաբացից առաջ և արդեն ոտքի վրա էր, երբ Պիրի խոջան՝ մուեզգինը, ազդարարեց առաջին աղոթքը։ Սրվակը թափահարելուց հետո նա խմեց պարունակության կեսը և ծամածռվեց դառնությունից։ Դառը հեղուկը թմրեցրեց նրա բերանը և քերեց կոկորդը։ Մարոյի ստամոքսը կծկվեց և սիրտը խառնեց։ Նա ամեն ինչ կտար մեկ կում ջուր խմելու համար, որպեսզի այրոցի զգացումը թեթևանար։ Նա դուրս եկավ պատշգամբ և, հենվելով բազրիքին, խորը շունչ քաշեց։ Աստիճանաբար ցավը թեթևացավ, և Մարոն արթնացրեց Թովմասին, որպեսզի նա պատրաստվեր մեկնելու։ Նա որդուն ուղեկցեց ճաշասենյակ, ուր երեխաները նախաճաշում էին իրենց հոր հետ։ Պետրին նստած էր տիրոջ կողքին, և Մարոն քողով ծածկեց դեմքը և այդ շարժումը հաճելի էր Ռըզա բեյին։
— Դու լավ տեսք ունես,— ասաց Ռըզան՝ հրավիրելով Մարոյին նստել իր առջև։
— Շնորհակալություն, Ռըզա բեյ,— պատասխանեց նա գլուխը կախելով։— Եթե թույլ տաք, ես ավելի ուշ կուտեմ, քանի որ քաղցած չեմ։
— Ինչպես կուզես։
Պետրին աչքերը բարձրացրեց և, ինչպես միշտ, երբ նա նայում էր Մարոյին, կինը զգաց այն անսահման արհամարհանքը, որ նա տածում էր իր հանդեպ։
Թովմասը, որն արդեն ընտելացել էր տան տիրոջ նկատմամբ նրա որդիների վարքագծի կանոններին, համբուրեց Ռըզա բեյի ձեռքը և այն տարավ իր ճակատին։
— Թող այս օրը ձեզ համար արգասաբեր լինի,— ասաց նա մեքենայաբար և ավելացրեց ավելի աշխույժ ձայնով։– Ե՞րբ ենք մեկնելու։
Ռըզան ծիծաղեց և թփթփացրեց նրա ուսին։
— Նախ՝ կեր։
— Ինչո՞ւ ես չեմ կարող ձեզ ուղեկցել, հայրիկ,— տխուր ձայնով հարցրեց Էմելը։
— Կառքում միայն չորս հոգու տեղ կա՝ Ալթանի, Քենանի, Թովմասի և ինձ համար։
— Ես ձեր գոգին կնստեմ։
Բարկանալով դստեր համառությունից՝ Ռըզա բեյը կարճ կապեց.
— Աղջկա տեղը տանն է, իր մոր մոտ։
Էմելը գլուխը կախեց ու համաձայնեց։
— Եթե տեղ լիներ, ես կգնայի,— հայտարարեց Արիֆը, որի հինգ տարին նոր էր լրացել:– Ես տղա եմ։
Էմինեն կանգնած էր խոհանոցը տանող դռան մոտ և հետևում էր նախաճաշը մատուցողների աշխատանքին։ Մարոյի հետ հայացք փոխանակելով՝ դայակը հասկացավ, որ նա խմել էր թուրմը։ Երբ նրանք փոքր երեխաների հետ բակ դուրս եկան վեց հեծյալ արաբների ուղեկցությամբ մեկնողներին ճանապարհելու, դայակը Մարոյի ականջին շշնջաց.
— Չմոռանաս, որ պետք է սոված և ծարավ մնաս մինչև գիշեր։ Արևից զգուշացիր, որ չջրազրկվես։
— Ես ավելի վատ բաներ եմ տեսել,— պատասխանեց Մարոն, որն անմիջապես ձեռքերը փորին տարավ, որը կծկվեց։
Օդի ջերմաստիճանը հասել էր 35 աստիճանի և, ինչպես հաճախ էր լինում ամռանն Այնթապում, անապատից չոր քամի էր փչում։ Տան երկրորդ հարկի սենյակներում օդը հեղձուցիչ էր, և կանայք իջան այգի, ապաստանելով տաղավարի հովանու ներքո, ուր շատրվանը մի քիչ զովություն էր պարգևում։ Բույուկ խանումը հյուսում էր առանց իր աշխատանքին նայելու և հարսների համար հերթական անգամ շարադրում էր ընտանիքի պատմությունը, որը նրանք բազմիցս լսել էին։ Մակբուլեն ձեռագործ էր անում և թելի երկարությունն այնպես էր ընտրում, որպեսզի հնարավորություն ունենար առանց ասեղը վայր դնելու կողքին դրված ափսեից քաղցրավենիք վերցնել։
Մի կողմ նստած Շահանեն արդեն տասներորդ անգամ կարդում էր իր նշանածի նամակը, որը նա Բաղդադից էր գրել։ Լեյլան մատների ծայրերով հպվում էր սազի լարերին՝ նվագակցելով սկեսուրի միալար մենախոսությանը և կկոցած աչքերով նայում էր իր ընկերուհիներին, և նրա հայացքը հատկապես երկար կանգ էր առնում Մարոյի վրա, որի վարքագիծը վերջին օրերին նրան տարօրինակ էր թվում։ Էմինեն ննջում էր, և նրա ճակատով քրտնքի կաթիլներ էին հոսում։ Սաֆիյեն աջ ձեռքով հովհարն էր թափահարում, իսկ ձախ ձեռքի մատով հետևում էր գոգին դրված գրքի տողերին։ Մարոն միակն էր, որին հետաքրքրում էր Բույուկ խանումի պատմությունը։
— ...Այդպես եղավ, որ Բահադիր փաշան՝ Ռըզա բեյի պապը, կանչվեց Ստամբուլ՝ սուլթանի մոտ։ Այդ ժամանակ ճանապարհորդությունը դեպի մայրաքաղաք հեշտ բան չէր և...
Չնայած Մարոն ուշադիր նայում էր Բույուկ խանումի շուրթերին, նա չէր լսում։ Բոլոր ուժերը նա վատնում էր դեմքի արտահայտությունը վերահսկելու վրա, ջանալով, որ ոչ ոք չնկատեր իր տառապանքը։ Փորացավին ավելացել էր սարսափելի ծարավը, ե աղախնի մատուցած զովացուցիչ ըմպելիքների առատությունը նրան անասելի տառապանք էր պատճառում։ ժամանակը շատ դանդաղ էր անցնում։ Կեսօրին Մարոն խմեց թուրմի մնացորդը, և դարձյալ նրա սիրտը խառնեց։ Նրա ինքնազգացողությունը վատացավ։ Կեսօրից հետո Մարոն վայր դրեց խաղաքարտերը և ընդհատեց բեզիկի պարտիան՝ թղթախաղ, որր նա սովորեցրել էր Սաֆիյեին, ներողություն խնդրեց վերջինից, պատճառաբանելով հոգնածությունը։ Նա շտապ հեռացավ այգուց և իր սենյակը վերադարձավ օրորվելով, ընկավ մահճակալին և կարողացավ մի քիչ քնել։ Քիչ անց նրան այցելեց Էմինեն և տեսավ, որ նա կծկվել էր մահճակալին և առատորեն քրտնել էր։ Նա շոշափեց Մարոյի ուռած փորը և հանգստացրեց նրան.
— Ցավ պիտի քաշես, դա բնական է։ Ամեն ինչ ընթանում է նախատեսվածի պես։ Դու քեզ լավ պահեցիր այսօր, և ոչ ոք ոչինչ չի կասկածում։ Սակայն հավաքիր բոլոր ուժերդ, քանի որ վատթարագույնն առջևում է։
Մարոն ծամածռվեց։ Նրա բերանն ու կոկորդը այնքան էին չորացել, որ հազիվ էր խոսում։
— Կարո՞ղ եմ որևէ բան խմել։
— Երբ արևը մայր կմտնի։
— Նախազգուշացրու Բույուկ խանումին, որ ես մի քիչ տկար եմ և ներողություն խնդրիր ճաշին չներկայանալու համար։ Չմոռանաս՛ մի քիչ։ Պետք չէ, որ նա անհանգստանա։ Իմ աղախին Այլային ասա, որ ես հանգստանում եմ և որ նրա կարիքը չեմ ունենա մինչ վաղը։
Դայակը նրան օգնեց հանվել և դեմքն ու մարմինը թարմացրեց թրջած անձեռոցիկով։ Նա սեղմեց Մարոյի ձեռքը և սրտապնդեց.
— Ամեն ինչ լավ կլինի։ Վաղն առավոտյան դու ազատված կլինես։
Երբ մութն ընկավ, ծարավն անտանելի դարձավ։ Մարոն փորձեց ջուր խմել, սակայն իսկույն հետ տվեց։ Նրա ուռած և քարի պես պինդ փորի լարված մաշկին հայտնվել էր կապտավուն երակների ցանց։ Նրան թվում էր, որ որովայնի մեջ դանակներ էին խրվում, գալարում էին աղիները, կտրատում, իսկ հետո խրվում էին ողնաշարի մեջ։ Ատամներր սեղմած՝ նա հերոսաբար դիմանում էր կծկումներին, որոնք շուտով ազատման նշանն էին։ Հետո սկսվեցին ավելի հաճախակի և հուժկու կծկումներ, որոնք նրան հիշեցրին այն ցավերը, որոնք ուղեկցել էին Թովմասի աշխարհ գալը, և նա հիշեց այն փոքրիկ և ջղաձգվող մարմինը, որն Ազնիվ խանումը բարձրացնելով, բացականչեց. «Մանչ է, մանչ է»: Նա մտածեց, որ այսօր ինքը փորձում էր ազատվել նման մի էակից, և հիշեց այն վիշտը, որ ապրել էր կորցնելով իր երկրորդ երեխային... Իրենք ամիսներ շարունակ թաքուն սգում էին այդ երեխայի կորուստը։
Ո՛չ։ Ինքը դրա մասին չպետք է մտածեր։ Դա անհամեմատելի էր, և ինքը չպետք է ափսոսար իր վճռի համար։ Արցունքներն աչքերին, Մարոն ափերը սեղմեց իր կողերին և իջեցրեց դեպի որովայնը և միևնույն ժամանակ ճիգ գործադրեց։ Նրա մեջքը ճկվում էր, ոտքերը լարվում էին, իսկ մարմինը գալարվում։ Նա վերսկսեց, նորից և նորից, համառորեն, ամեն անգամ պատկերացնելով, որ իր արգանդը բացվում է շուշանի ծաղկի պես, որն արտանետում է իր սերմերը, և կենտրոնացավ այդ պատկերի վրա իր ցավը մոռանալու և վախեցնող, խղճի խայթի նմանվող մտքերը վանելու համար։
Լուսաբացից քիչ անց Էմինեն եկավ Մարոյի մահճի մոտ, ուր նա պառկած էր անգիտակից վիճակում, սրված դիմագծերով, քրտնած և մահացու գունատ։ Մարոն, այրվող ճակատով, կապտած և չորացած շրթունքներով, չէր արձագանքում կանչերին և չէր սթափվում, երբ դայակը նրան թափ էր տալիս։ Էմինեն բարձրացրեց թրջված սպիտակեղենը, արյուն չկար։ Նա շոշափեց որովայնը, որը նորմալ տեսք էր ընդունել, սակայն կծկվում էր. պտուղը դեռևս այնտեղ էր։ Նա նորից փորձեց արթնացնել Մարոյին, որը միայն թույլ տնքաց, հետո նա կանչեց Այլային։
— Սիրո՞ւմ ես քո տիրուհուն,— հարցրեց նա աղջկան, որը դեռ սենյակ չէր մտել։
— Այո՛,— բացականչեց Այլան գլուխը թեքելով և ջանալով տեսնել Մարոյին, որին ծածկում էր դայակի խոշոր մարմինը։
Էմինեն մատը թափ տվեց սպախնի քթի առաջ.
— Եթե ուզում ես ծառայություն մատուցել Մարոյին, ապա ոչ մեկին չես պատմի այն, ինչ տեսել ես այստեղ։
Այդ նախազգուշացումն անհանգստացրեց Այլային։
— Մարո խանումը հիվա՞նդ է,— հարցրեց նա շրջանցելով Էմինեին մահճակալին մոտենալու համար։
— Այո, շատ հիվանդ է։
Երբ Այլան օգնում էր դայակին անկողնու սպիտակեղենը փոխել, նա ջանում էր չդիպչել իր տիրուհուն։
— Նրան կողքի շրջիր,— հրամայեց դայակը անհամբերությամբ։– Նա վարակիչ չէ։
— Ի՞նչ է նրան պատահել,— հարցրեց աղջնակը, որին դայակի խոսքերը չէին հանգստացրել։— Նա չի՞ մահանա։
— Հիմարություններ մի ասա։ Դու դժբախտություն կբերես մեր գլխին։
— Կարծես լուծ լինի,— հայտարարեց Այլան՝ ծալելով աղտոտված սավանը, որից գգվելի հոտ էր գալիս։– Մայրս այդպիսի դեպքերում խաշած բրնձի ջուրն էր մեզ տալիս։
Վերջապես Էմինեն որոշակի միտք լսեց, որին նա կարող էր կառչել։ Նա բռնեց Այլայի ուսը և ասաց մեղմացած ձայնով.
— Այո, հոյակապ միտք է։ Իջիր ներքև և ինքդ լվա սպիտակեղենը։ Լվացքատուն չտաս։ Հետո բրինձ կխաշես և ջուրը կբերես։
Երբ քառորդ ժամ անց աղախինը վերադարձավ՝ բերելով մի բաժակով բրնձի ջուրը, դայակը լվացել էր Մարոյի մարմինը։ Նրանք հիվանդին նստեցրին անկողնում, կիսաբաց արեցին բերանը և բրնձի ջուրը խմեցրին։ Մարոն ործկաց, սակայն ջրի մի մասը խմեց։
— Լավ է,— ասաց Էմինեն։– Մի քիչ հետո էլի կտանք։
Այլան նստեց մահճակալի եզրին։ Նա թրջում էր Մարոյի դեմքը, իսկ հետո այնքան էր հովհարով հովացնում, մինչև չորանում էր, հետո նորից նույն բանն էր անում այն հույսով, որ նրա ջերմությունը կիջներ։ Էմինեն գետնին նստած ճոճվում էր, ծնկներն էր ծեծում և ողբ էր անում։
— Էս ի՜նչ արեցի։ Էս ի՜նչ արեցի։ Փորձա՜նք, փորձա՜նք։
Էմինեի այդ վարքագիծը Այլային տարօրինակ թվաց, և նա դադարեց նրա վրա ուշադրություն դարձնել։ Նա մտքում Աստվածամորն էր աղոթում։ Զգացմունքներով տոգորված աղջկան թվում էր, որ ինքն իր մորն էր խնամում՝ խղճուկ մի մխիթարանք, որը նրան մերժել էր իր դաժան ճակատագիրը, խեղճ կինն ընկել էր ճանապարհին, և Այլային, որի անունն այդ ժամանակ Վարդուհի էր, ոստիկանները մտրակներով քշել էին մոր մոտից, և նա ստիպված էր եղել թողնել մեռնող մորը ճանապարհին։
— Քո շրթունքները շարժվում են,— նկատեց Էմինեն գրեթե անտարբեր տոնով։
— Ես աղոթում եմ իմ Աստծուն,— պատասխանեց աղջիկը հանդուգն տոնով։
— Լավ է,— ասաց դայակը մտահոգ՝ լռության մեջ ընկղմվելուց առաջ։
Մի քանի ժամ անց Բույուկ խանումը եկավ նորություններ իմանալու։ Նա կռացավ մահճակալի վրա և տեսնելով հիվանդի գունատությունը, նրա ծանր շնչառությունը, մտահոգվեց։ Նա ձեռքը տարավ դեպի Մարոյի ճակատը, սակայն, միտքը փոխելով, ընդհատեց այդ շարժումը և արագ հեռացավ մահճակալի մոտից։
— Կարո՞ղ է տիֆ լինել,— հարցրեց նա դայակին և մտածեց այն միջոցառումների մասին, որ անհրաժեշտ կլիներ ձեռնարկել ընտանիքի մնացած անդամներին վարակից զերծ պահելու համար։ Ասում են, որ այդ հիվանդությունը տարածված է։
— Ոչ,— ասաց Էմինեն,— տիֆ չէ։
Չնայած դայակին վերագրվող բժշկական գիտելիքներին, Բույուկ խանումը վստահ չէր։ Նա դուրս եկավ, ասելով, որ Ռրզա բեյը վճիռ կընդունի վերադառնալուն պես:
— Աղոթիր, Այլա,— խնդրեց Էմինեն, որը վախենում էր, որ Ռըզա բեյը կկասկածեր ինչ-որ բան, կամ էլ բժիշկ բերել կտար, որը շատ շուտ կհասկանար, թե ինչ էր կատարվել։
Կեսօրից հետո Մարոն գիտակցության եկավ, և դա հուսադրեց Էմինեին։ Սակայն հիվանդը սթափվում էր միայն տանջվելու համար։ Նրա մարմինը ցնցվում էր ուժգին կծկումներից, և նա խուլ տնքում էր։ Հետո նա ուժասպառ էր լինում և ընկնում էր կիսագիտակից վիճակի մեջ։ Դայակն ու աղախինը նստած էին նրա կողքին, մահճակալի վրա։ Մարոն չէր արձագանքում նրանց կանչերին, սակայն երբեմն հայերեն նախադասություններ էր մրմնջում։ Այլան ասում էր Էմինեին, որ դրանք կապակցված չէին, և նա չէր խաբում։ Այդ նախադասություններից կարելի էր առանձնացնել միայն մի քանի բառ՝ մայրիկ, Վարդան, հայրիկ։ Այդ վիճակը ժամեր տևեց, հանկարծ Մարոն ուժգին ցնցվեց և հևալով բացեց աչքերը։
— Վերջացա՞վ,— հարցրեց նա հազիվ լսելի ձայնով։
Էմինեն բարձրացրեց սավանը և տխուր տեսքով բացասական նշան արեց։ Մարոն փակեց աչքերը հոգոց հանելով և հասկանալի չէր, թե դա ափսոսանքի՞, թե թեթևության հոգոց էր։ Ցավերը դադարել էին, սակայն Մարոն լիովին ուժասպառ էր։
— Ես կուզենայի քնել։
Էմինեն Այլայի բերած ջրին ափիոն ավելացրեց և տվեց Մարոյին, որի ստամոքսը ձայներ հանեց, սակայն նա հեղուկը չփսխեց։ Շուտով հիվանդը հանգիստ և խորը քնեց։ Էմինեն ոտքի կանգնեց.
— Նա իրեն ավելի լավ կզգա։ Ես գնամ հանգստացնեմ Բույուկ խանումին։ Եթե որևէ բան պատահի, զգուշացրու ինձ։
Այլան շնորհակալական աղոթք էր մրմնջում։ Հանկարծ դուռը բացվեց և Թովմասի ուրախ ձայնն ասաց.
— Մայրիկ, ես եմ։ Ես...
Տեսնելով, որ մայրը պառկած է, իսկ Այլան լռելու նշաններ է անում, նա կտրուկ կանգ առավ։ Նրա ուրախ տրամադրությունը տեղը զիջեց անհանգստությանը։
— Ի՞նչ է պատահել մորս։
— Կամաց, նա քնած է։
Թովմասը մահճակալին մոտեցավ և ցնցվեց, տեսնելով Մարոյի գունատ դեմքը, նրա փոս ընկած աչքերը, կապտած շրթունքները։
— Ի՞նչ է նրան պատահել,— կրկնեց նա լացակումած ձայնով։
— Նա հիվանդ էր, ախպերիկ, սակայն գրեթե ապաքինվել է։
Թովմասը կոպտորեն հրեց Այլային, որն ուզում էր նրան գրկել, ծունկը դրեց մահճակալի եզրին և վերցրեց մոր ձեռքը։ Այն սառն էր։ Նա այնպիսի տպավորություն ունեցավ, որ Մարոն չէր շնչում, և երեխան մի պահ նայեց նրա կրծքի կանոնավոր շարժմանը համոզվելու համար, որ նա չէր մեռել։
— Մայրի՜կ,— կանչեց նա ցածրաձայն։– Մայրի՜կ...
Մայրր չէր արթնանում, կարծես այլևս երբեք չէր սթափվելու։ Թովմասին թվաց, որ նա նիհարել էր, քիթը սրվել էր, իսկ աչքերր փոս էին ընկել։ Նա նայեց նրա ճաքճքած շրթունքներին և հիշեց քարանձավում մեռնող իր տատի շրթունքները։ Ազնիվ խանումը նույնպես անշարժացել էր վախճանվելուց առաջ։
— Մայրիկ, մի՛ մեռիր,— լացեց նա։— Մի՛ մեռիր։
— Վախենալու բան չկա,— նրա ականջին շշնջաց Այլան։— Նա հանգստանում է։
Ձեռքի կտրուկ շարժումով նա հարվածեց աղջկան, որր խոհեմ համարեց հեռանալ պատշգամբի դռան մոտ։ Որքան ավելի էր Թովմասը նայում մորը, այնքան ավելի էր ահագնանում նրա վախը, որ մայրը կմեռներ և իրեն կլքեր։ Ինչ պետք է աներ առանց նրա։ Կյանքը կիմաստազրկվեր։ Ինքը միայնակ կմնար աշխարհում, օտարներով շրջապատված... Ոչ, ինքը կմեռնի նրա հետ, ինչպես Արաքսին էր մեռել Արմենի գերեզմանի վրա։
Այդ ամենն իր հոր մեղքով էր, որը չէր եկել իրենց մոտ։ Ինչո՞ւ էր նա իրենց լքել։ Ինչո՞ւ։ Իրենք այնքան էին նրան սպասում։ Հայրը թույլ էր տվել, որ իրեն ձերբակալեին իր տարեդարձի օրը, իսկ երկու շաբաթ առաջ լրացել էր իր յոթ տարին։ Մեկ ամառ էր անցել, հետո մեկ անձյուն ձմեռ, և հիմա նորից ամառ էր։ Վարդանն արդեն վաղուց պետք է եկած լիներ։ Թովմասի գլուխը մի միտք եկավ, որը նա բոլոր ուժերով վանում էր իրենից, մի միտք, որից նա բղավել էր ուզում, որ ինքն այլևս երբեք չէր տեսնելու հորը։ Իսկ մայրր մեռնում էր։ Նա այլևս ոչ ոք չէր ունենա։
Մարոն թույլ տնքաց։
— Մայրի՜կ,— կանչեց նա թափ տալով մոր սառը ձեռքը։– Մայրի՜կ։
Մարոն չարձագանքեց։ Թովմասը վեր թռավ մահճակալից, դուրս եկավ սենյակից և բղավելով վազեց դեպի Ռըզա բեյի սենյակը.
— Մայրիկս մեռնո՜ւմ է։ Մայրիկս մեռնո՜ւմ է։
— Ի՞նչ է պատահել,— լսվեց մի ձայն նրա թիկունքում։
Թովմասը կանգ առավ ու շրջվեց։ Միջանցքի մյուս ծայրում Ռըզա բեյը դուրս էր գալիս Բույուկ խանումի բնակարանից։ Թովմասը նետվեց նրա կողմը, կրկնելով.
— Մայրիկը մեռնում է։ Մայրիկը մեռնում է։
Ռըզա բեյն արագ քայլերով նրան ընդառաջ եկավ, և նրանք հանդիպեցին սանդուղքի դիմաց։
— Ի՞նչ ես մոգոնում։
Թովմասը բռնեց նրա ձեռքը և քարշ տվեց դեպի մոր սենյակը, տենդագին ձայնով կրկնելով.
— Մայրիկը շատ հիվանդ է։ Դուք պետք է նրան փրկեք, խնդրում եմ։ Ես չեմ ուզում, որ նա մեռնի։
Բույուկ խանումի բերանից դուրս թռած «տիֆ» բառից արդեն իսկ վախեցած Ռըզա բեյը վազեց՝ իր հետևից քարշ տալով երեխային։
Այլան խոնարհվեց տիրոջ առջև և ասաց հանգստացնող ձայնով.
— Մարո խանումը շատ հիվանդ էր, բայց հիմա մի քիչ ավելի լավ է իրեն զգում։
Առանց աղջկան նայելու, Ռըզան մոտեցավ մահճակալին, և տեսածը հաստատեց նրա մտավախությունն ու խուճապի մատնեց նրան։ Նրան թվաց, որ հիվանդությունն անճանաչելի էր դարձրել իր սիրուհուն։ Միայն սարսափելի մի հիվանդություն կարող էր երկու օրում արմատապես փոխել մարդուն։ Նա Թովմասին հրեց դեպի դուռը.
— Գտիր Աբդուլային և ասա, որ անմիջապես թամբի իր ձին։
Թովմասն անհայտացավ հողմի պես։
— Բուժակ կանչե՞լ են։
— Ոչ, բեյ էֆենդի։ Մարո խանումով Էմինեն է զբաղվել։
— Ի՞նչ եք նրան տվել:
— Խաշած բրնձի ջուր։
— Դա չէր կարող նրան վնասել,— ասաց նա դառնալով դեպի մահճակալը։
Նա հպվեց Մարոյի ճակատին, որը տաք ու խոնավ թվաց նրան, հետո շոշափեց ձեռքերն ու ոտքերը, որոնց սառնությունն այդ շոգ եղանակին պետք է որ անհանգստացներ։
— Ի՞նչն էր ցավում։
— Փորը, բեյ էֆենդի։
Նա ձեռքը դրեց Մարոյի փորին, սկզբում թեթևակիորեն սեղմելով, իսկ հետո ավելի ուժգին, նա կոշտացում զգաց, և դա նրան վախեցրեց։ Թովմասի ճիչը՝ «Մայրիկը մեռնում է», նորից հնչեց նրա ականջին։ Ո՛չ, ինքը չէր ուզում։ Նա չէր կարող համակերպվել նրան կորցնելու մտքի հետ։ Նա փաղաքշեց Մարոյի գունատ այտերը. այն կնոջ, որին այդքան սիրում էր, և նրա հոգում վրդովմունքի ալիք բարձրացավ իր անկարողության դեմ։ Ոչինչ չէր կարելի խնդրել Ալլահից, քանի որ նա ի սկզբանե ամեն ինչ վճռել էր, և առավել ևս չէր կարելի նրա հետ սակարկել, ինչպես անում էին անհավատները իրենց Աստծու հետ։ Ամեն դեպքում Ռըզա բեյն այնքան էր հուսահատված, որ շշնջաց. «Ես Այնթապում նոր մզկիթ կկառուցեմ», սակայն առանց ձևակերպելու ենթադրվող պայմանը։
Последний раз редактировалось Lusine1101 01 май 2017, 21:32, всего редактировалось 6 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#19  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 15:04

Մաս 67


Բույուկ խանումը ներքուստ հանդիմանում էր իր որդուն, որը թույլ էր տվել օտարին ոտք դնել հարեմ։ Այս տանն իր անցկացրած քառասունինը տարիների ընթացքում այդպիսի բան առաջին անգամ էր տեղի ունենում և անկասկած առաջին դեպքն էր այն պահից ի վեր, երբ այս տունը կառուցվել էր Ռըզա բեյի պապի կողմից։ Նա հրամայել էր հարսներին մնալ իրենց սենյակներում և Էմինեի ընկերակցությամբ, քողերով ծածկված, նրանք նայում էին ավստրիացի բժշկին, հետևելով նրա բոլոր շարժումներին և, մանավանդ, որ Մարոյի վրա գցած նրա հայացքը զուտ մասնագիտական լիներ։
Բժիշկ Էռնստը՝ Այնթապում տեղակայված գերմանական բարձրաստիճան սպաներին սպասարկող բժիշկը, հետաքրքրական էր համարում, որ իրեն հրավիրել էր օսմանյան գավառապետը և որ ինքը պետք է կին բուժեր։ Դա ընդունված չէր մահմեդական ընտանիքներում։ Ճամբար վերադառնալուց հետո իր հայրենակիցները նրան չէին հավատալու, և այդ պատճառով նա ջանում էր հիշել ամեն ինչ։ Նա մի քիչ հիասթափված էր, քանի որ հարեմ բառը նրա գլխում առասպելական վայրի պատկերներ էր ծնում, իսկ նա տեսնում էր սովորական մի միջանցք, որի երկայնքով սենյակներ էին տեղադրված։ Նա ստիպված էր լինելու գունազարդել իրականությունը, որպեսզի ընկերներն իրեն հավատային։ Դա չէր հակասի նրա խառնվածքին, քանի որ հաճախ էր ստիպված լինում խեղաթյուրել իրականությունն իր հիվանդների առջև նրանց ոգևորելու և ապաքինումն արագացնելու նպատակով։
— Հարկավոր է սա նրա վրայից հանել,— ասաց նա գերմաներեն՝ ցույց տալով քողը, որով Բույուկ խանումը ծածկել էր Մարոյի դեմքը։
Թարգմանելու փոխարեն Ռըզա բեյն ինքը հանեց քողը Մարոյի վրայից, և դա առաջացրեց նրա մոր դժգոհությունը։
— Ձեր կինը շատ գեղեցիկ է,— հայտնեց բժիշկը Ռըզա բեյին գնահատանքով։
Վերջինս չոր պատասխանեց.
— Նա հիվանդ է։
— Ես դրանով կզբաղվեմ,— պատասխանեց Էռնստը հասկանալով, որ իրեն ճիշտ չէր պահել։
Նա կգերադասեր, որ բոլորը հեռանային, քանի որ այնպիսի տպավորություն ուներ, որ քննություն էր հանձնում, ինչպես ուսանող ժամանակ։
Մարոն արթնացավ և ցնցվեց, տեսնելով իր վրա կռացած անծանոթին։ Նրա դեմքը երկարավուն էր, կզակի վրա փոսիկ կար, բեղերը շեկ էին, իսկ աչքերը կապտա-մոխրագույն և կիսով չափ թաքնված էին այտուցված կոպերի տակ։
— Օրհնված լինի Ալլահը, նա սթափվում է։
Ռըզա բեյի ձայնն էր։ Մարոն գլուխը թեքեց և տեսավ, որ նա ժպտում էր իրեն։ Նրա կողքին կանգնած էին Բույուկ խանումը, որը բացահայտորեն դժգոհ էր իրավիճակից, և խեղճ Էմինեն, վախեցած, որ գիտնական այրը կհայտնաբերեր վիժման փորձը։
— Ես պետք է ձեզ քննեմ, տիկին։
Նա բարյացակամ տոնով էր խոսում, սակայն նրա ձայնը մի քիչ կոպիտ էր, և Մարոն, որը գերմաներեն չէր հասկանում, հարցրեց Ռըզային.
— Ի՞նչ է ասում։
— Դու չպետք է նրա հետ խոսես,— ասաց Բույուկ խանումը հրամայական տոնով։
Մեկ քայլ առաջ գալով և կանգնելով մոր և սիրուհու միջև, Ռըզա բեյը մեղմորեն ասաց.
— Մի հոգնեցրու քեզ, աղունիկս։ Սա բժիշկ է, և քեզ կբուժի։
Հեռ էռնստը, որին նկարագրել էին հիվանդության ախտանիշները, չափեց հիվանդի ջերմությունը, քննեց աչքերը և շոշափեց նշիկները։ Իմանալով այդ երկրի տղամարդկանց զգայունությունն այն ամենի նկատմամբ, ինչ վերաբերում Էր նրանց կանանց սրտովին, նա զգուշորեն էր քննում հիվանդին, ընդգծված անտարբերություն ցուցաբերելով, և դրանից նրա շարժումները անվստահ էին դառնում։ Բույուկ խանումը չէր թաքցնում իր անհամբերությունը։
— Բայց ես պետք է իմ գործն անեմ,— բողոքեց բժիշկը։
— Հանգիստ ձեր գործով զբաղվեք, բժիշկ,— պատասխանեց Ռըզա բեյը։– Կարևորը, որ նա ապաքինվի։
— Սիրտն ու թոքերր լսելու և որովայնը քննելու համար հարկավոր է իջեցնել վերմակը։
Առանց տատանվելու Ռրզան իջեցրեց վերմակը մինչև Մարոյի պորտը, մինչդեռ նրա վրդովված մայրը գլուխն էր տմբտմբացնում։ Մարոն փորձում էր նայել բժշկի աչքերի մեջ, կարծելով, որ գեթ հայացքով կարող էր նրան հասկացնել, որ ինքը պատանդ էր այս տանը։ Երբ բժիշկը սկսեց շոշափել Մարոյի փորը, նրա դեմքը փոխվեց, և Մարոն հասկացավ, որ նա հայտնաբերել էր հղիությունը։ Անկասկած, նա գուշակել էր նաև, որ ինքը փորձել էր ազատվել երեխայից, քանի որ երբ նա գլուխը բարձրացրեց, նրա հայացքը, որը հանդիպեց Մարոյի հայացքին, դավադրական էր։
Բույուկ խանումը շտապեց բարձրացնել վերմակը մինչև Մարոյի քիթը։
— Թունավորում,— հայտարարեց բժիշկը՝ տեղավորելով իր գործիքները։
— Թունավորո՞ւմ,— բացականչեց Ռըզա բեյը, որն իսկույն կասկածեց իր երրորդ կնոջը։
Գոհ մնալով իր խոսքերի թողած տպավորությունից, բժիշկը ճշգրտեց.
— Սննդային։ Սննդային թունավորում։
— Անհնար է։ Այստեղ մտնող սննդամթերքը առաջնակարգ է և ուրիշ ոչ ոք չի թունավորվել։
— Օ՜, գիտեք, այսպիսի շոգ եղանակի պայմաններում սննդամթերքը շատ շուտ է փչանում։ Ճանճերը... Սակայն նա շուտ կապաքինվի։ Շատ մեղրաջուր տվեք, կաթ, մածուն, իսկ մի քանի օրից անցեք ավելի սննդարար կերակուրների։
— Դուք ինձ հանգստացրեցիք, հեռ Էռնստ,— ասաց Ռըզա բեյը, բարեկամաբար հպվելով նրա ուսին։
— Նա պետք է երկու հոգու տեղ ուտի,— ավելացրեց բժիշկը խորամանկ տեսքով։— Պարոն գավառապետ, ես պատիվ ունեմ ձեզ հայտնելու, որ ձեր... կինը հղի է։
Ռըզա բեյը ապշեց, մի պահ խոսք չէր գտնում, հետո ծիծաղեց, դարձավ Մարոյին և բացականչեց.
— Դու ինձնից երեխա ես ունենալու։
Մարոն իրեն ստիպեց ժպտալ, իսկ դայակը հանգիստ շունչ քաշեց, ուրախանալով, որ Մարոն համակերպվել էր այդ երեխայի գոյության հետ և, հատկապես, թեթևություն զգալով, որ այլևս ոչ ոք ոչինչ չէր իմանա անիծյալ թուրմի մասին։
Ռըզա բեյը համբուրեց Մարոյի ձեռքերը և մրմնջաց հուզված ձայնով.
— Աղունի՜կս... աղունի՜կս... Դու ինձ անսահման երջանկություն ես պարգևում։
Նա ուղղվեց և մորը սեղմեց իր գրկում։
— Թող օրհնված լինի այս օրը։ Այդ կապակցությամբ ես փոքր մզկիթ կկառուցեմ։
Բույուկ խանումը վանեց իր որդուն և փորձեց նրան խելքի բերել.
— Մզկի՞թ։ Նույնիսկ չմտածես դրա մասին, դա խենթություն է։ Քո պապը...
Ռըզան ձեռքը բարձրացրեց մոր ընդդիմությանը վերջ տալու համար.
— Ես այդպես եմ վճռել և այդպես էլ կլինի։
Ծեր կինը դժկամությանբ խոնարհվեց, վիրավորվելով, որ իրեն այդպես կոպտել էին օտարի ներկայությամբ, որը չէր թաքցնում իր հետաքրքրասիրությունը։
— Հիմա թող նա հանգստանա,— ասաց Բույուկ խանումը, դուռը ցույց տալով։
Նա ուզում էր, որ այդ մարդը հնարավորին չափ շուտ հեռանար հարեմից։ Սենյակից դուրս գալուց առաջ ծեր կինը մոտեցավ Մարոյին, ջերմորեն նրան ժպտաց և առաջին անգամ համբուրեց նրա ճակատը։
— Հեռ Էռնստ, կոնյակ կխմե՞ք,— հարցրեց Ռըզա բեյը, երբ Էմինեն փակեց դուռը։
Դայակը գետնին նստեց մահճակալի մոտ և ուրախությունից լաց եղավ։
—– Ես այնպես վախեցա, Մարո, այնպես վախեցա... զղջացի, որ լսեցի քեզ։ Բայց դու ապաքինվում ես, Ալլահը մեծ է։
— Իսկապես,— ասաց Մարոն թույլ ձայնով և հլու տոնով,— դա Աստծու կամքն է։
Արձանագրելով անհաջողությունը՝ Մարոն մտածեց, որ դա Աստծու կամքն էր և որ ինքը պետք է համակերպվեր այդ իրողության հետ։ Աստծու ուղիներն անվերծանելի են։ Միգուցե այս երեխան ինչ-որ կարևոր դեր էր խաղալու Աստծու ծրագրերում։
Աչքերը փակելով՝ Մարոն փորձում էր քնել, երբ Թովմասը դուռը ծեծեց։ Անտեսելով թուլությունը՝ Մարոն Էմինեի օգնությամբ նստեց մահճակալին։
— Նրան ներս բեր և մեզ մենակ թող։
Երեխան նետվեց դեպի մայրը և փարվեց նրա կըծքին։ Նա դողում էր ողջ մարմնով և, դեմքը թաքցնելով, լաց եղավ։ Մարոն մատների ծայրով շոյում էր նրա մազերը։
— Կարծեցի, որ դու տատիկի պես մեռնում ես,— ասաց նա հեկեկալով։
— Ես հիմա լավ եմ, սիրելիս։
— Ասա, մայրիկ, դու ինձ չե՞ս լքի։
— Երբեք,— պատասխանեց նա, բարձրացրեց նրա գլուխը և համբուրեց։
Նա ջանում էր ժպտալ երեխային սրտապնդելու համար։
— Ձեռքերդ սառն էին։
— Ես ջերմություն ունեի, ոչ մի լուրջ բան։
— Բժիշկը քեզ բուժե՞ց։
— Լրիվ։
Թովմասն այտը դրեց մոր ուսին և երկար ժամանակ անշարժ մնաց։ Նա ուրիշ բան ուներ ասելու, սակայն չգիտեր, թե ինչպես արտահայտվեր և, բացի դրանից, նա հետաձգում էր այդ պահը, քանի որ զգում էր, որ դրանից հետո ամեն ինչ փոխվելու էր։ Նա ուզում էր վայելել այն պահը, երբ ինքը դեռևս միակն էր իր մոր համար... Մարոն կասկածում էր, որ իր հղիության լուրն արդեն տարածվել էր տանը և որ որդին տեղյակ էր։ Նա չէր ուզում կանխել երեխային և սպասում էր, որ նա խոսքեր գտներ։
Թովմասը խորը շունչ քաշեց, հետո ևս մեկ անգամ, տատանվեց և վերջապես շշնջաց առանց մորը նայելու.
— Ճի՞շտ է, որ դու երեխա ես ունենալու։
Մարոն շփեց նրա վիզը.
— Այո, Թովմաս։
— Ինչո՞ւ
— Դա Աստծու կամքն է։
— Տղա՞։
— Դա նույնպես Աստծու ձեռքերում է։
Երեխան լռում էր, և Մարոն զգաց նրա անպաշտպանությունը։ Չնայած հոգնածությանը, նա բացատրեց մեղմ ձայնով.
— Այն փաստը, որ ես երեխա եմ ունենալու, տղա լինի, թե աղջիկ, քեզ չի զրկի ոչնչից, Թովմաս։ Դու միշտ կլինես իմ սիրելի որդին՝ առաջնեկը։ Մոր սիրտն այնպես է ստեղծված, որ նա կարող է սիրել տասը երեխա և չի բաժանում այդ սերը տասը մասի, այն ավելի շուտ բազմապատկվում է։ Նույնն էլ քո դեպքում է։ Դու սիրում ես հորդ և սիրում ես մորդ և ոչ թե կիսատ սիրով, այլ լիարժեք սիրում ես յուրաքանչյուրին։ Եվ բացի դրանից, դու սիրում էիր տատիկիդ, կնքահորդ, Արաքսիին, շանդ... Դու հասկանո՞ւմ ես։
— Այո, մայրիկ։
Հանգստանալով՝ Թովմասը նստեց ու հարցրեց.
— Իսկ ե՞րբ է քո երեխան ծնվելու։
— Հիմա հուլիսն է... Նոյեմբեր ամսին, ձմեռնամուտին։
Թովմասը հոնքերը կիտեց, կարծես մտածեր լուրջ խնդրի մասին։
— Եթե հայրիկը մինչև նոյեմբեր չգա... ո՞վ կլինի երեխայի հայրը։
Մարոն հասկացավ, որ որդին ոչ մի պատկերացում չուներ, թե ինչպես էին երեխաները ծնվում, և մտածեց, որ տվյալ հանգամանքներում դա ավելի լավ էր։ Եվ համոզվեց, որ ինքն ամեն ինչ արել էր, որպեսզի նա չկասկածեր իրենց հյուրընկալողի հետ իր հարաբերությունների բնույթի մասին։
Թովմասը կրկնեց հարցը։ Մարոն պատասխան էր փնտրում, որը կհամապատասխաներ երեխայի տրամաբանությանը։
— Նրա հա՞յրը։ Դե հիմա... Նա հայր չի ունենա։
— Նա պե՛տք է հայր ունենա։
— Այդ դեպքում մենք կխնդրենք Ռըզա բեյին, որ նա լինի երեխայի հայրը։
Թովմասը համարեց, որ դա լավագույն լուծումն էր։ Ինքը կլիներ Վարդանի միակ որդին, իսկ այդ երեխան չէր լինի իր եղբայրը կամ քույրը։ Հոր մասին մտածելիս Թովմասը մռայլվեց։ Նա իրեն մեղավոր էր զգում քիչ առաջ իրեն այցելած մտքերի համար, երբ նա վախեցել էր, որ Մարոն կմեռներ։ Ո՛չ։ Վարդանը իրենց չէր լքել։ Իր մեղքը չէր, որ իրենք բաժանված էին, նրան խանգարում էին։ Եվ որ ամենակարևորն էր, նա չէր մեռել։ Ո՛չ, նա չէր կարող մեռնել։
Սակայն զուր էր Թովմասը փորձում իրեն հանգստացնել, քանի որ կորցրել էր հոր գալու հանդեպ հավատը։ Շատ երկար ժամանակ ինքն ապրում էր վստահ լինելով, որ այդ բանը տեղի էր ունենալու վաղը, կամ վաղը չէ՝ մյուս օրը, ամենաուշը մի շաբաթ հետո, և դա նրան հնարավորություն էր տալիս նույնիսկ երջանիկ լինել և նրան շատ չկարոտել։ Հենց նոր միայն նա գիտակցեց, թե որքան ժամանակ էր անցել Սվասի իրենց բաժանումից հետո։ Ավելի քան մեկ տարի։ Այնքան օրեր էին անցել, որ դրանք խառնվել էին իրար։ Իսկ հիմա նա սարսափով մտածում էր, որ հնարավոր էր, որ նույնքան օրեր կանցնեին մինչև իրենց հանդիպումը։ Թովմասը հիշեց լերկ մի սարահարթ, ուր իրենք քայլում էին տատիկի և այլ հայերի հետ միասին, քայլում էին այնքան երկար, որ իրենց բոլորին թվում էր, որ դրա ծայրին իրենք երբեք չէին հասնելու։ Ազնիվ խանումն ասում էր, որ ամեն քայլի հետ հորիզոնը էլ ավելի Էր հեռանում։ Նույն վիճակն Էր այսօր։
Հիվանդ մորը չվշտացնելու համար Թովմասը բոլոր այդ մտքերն իրեն պահեց և պարզապես հարցրեց.
— Մայրիկ, մենք կարո՞ղ ենք հայրիկին գրել։
Մարոն թուքը կուլ տվեց և պատասխանեց՝ վերահսկելով իր զզացմունքները.
— Ոչ, ես չգիտեմ, թե որտեղ Է նա։ Միակ բանը, որ կարող ենք անել, աղոթելն Է։

Մաս 68


1916 թ. սեպտեմբերի վերջին Ռըզա բեյը տուն էր վերադառնում Մուրադ փաշայի՝ շրջանի զինվորական պարետի և գերմանացի բարձրաստիճան սպաների հետ հանդիպումից։ Նորոթյունները, որոնց նա տեղեկացել էր, տագնապալի էին և վերաբերում էին պատերազմի ընթացքին։ Նախորդ ապրիլին ռուս կազակների գնդերը ափ Էին իջել Տրապիզոնում և գրավել էին քաղաքը։ Էրզրումն արդեն ռուսների ձեռքում էր, հուլիսին օսմանյան 282 հետևակային գումարտակը հարձակում սկսելով այդ ուղղությամբ, սկզբնական ճեղքումից հետո անհաջողության էին մատնվել։ Հակահարձակման ժամանակ ռուսները տիրացել էին Երզնկային։ Այդ ճգնաժամային պահին Մուսթաֆա Քեմալը՝ Գալիպոլիի հերոսը, վերակազմավորել էր երկրորդ բանակը՝ ստորաբաժանումներ բերելով Դիարբեքիրից և Մալաթիայից, սակայն չնայած մանր հաղթանակներին, նա չէր կարողացել ճեղքել ռուսների դիրքերը և ստիպված էր եղել նահանջել։ Այդ ռազմական գործողություններում կայսրությունը կորցրել էր վաթսուն հազար զինվոր։
Բարեբախտաբար, այդ լեռնային շրջաններում վաղ սկսվող ձմեռը կստիպեր զորքերին ամրանալ իրենց դիրքերում։ Դա մի քանի ամսվա դադար կպարգևեր, որը պետք կլիներ օգտագործել, քանի որ ըստ գերմանական հետախուզական ծառայությունների տվյալների, ռուսները պատրաստվում էին գարնանը ռազմական գործողություններ սկսել Սվասի ու Խարբերդի շրջաններում, որոնք համաձայնեցված էին անգլիացիների գործողությունների հետ Միջագետքում։ Իսկ ամենավատն այն էր, որ Սև ծովի ռուսական նավատորմիղը փորձելու էր գրավել Բոսֆորի նեղուցն ու Կոստանդնուպոլիսը։ Այդ ամենը կարող էր բերել Օսմանյան կայսրության անկմանը։ Ռըզա բեյը դա գիտակցում էր և ինքն իրեն հարց էր տալիս, թե չէ՞ր սխալվել արդյոք սերտորեն համագործակցելով Իթթիհատի կառավարության հետ։ Եթե կայսրությունը տանուլ էր տալու պատերազմը, ապա ոչ մի կասկած չկար, որ հաղթողներր հաշիվ էին պահանջելու հայերի հետ կատարվածի համար։
Զգույշ մարդ լինելով, Ռըզա բեյը վճռել էր նախապատրաստել իր պաշտպանությունը հայերի բնաջնջմանը մասնակցելու մեջ հնարավոր մեղադրանքների դեմ։ Բազմաթիվ քրիստոնյաներ կարող էին վկայել իր հովանավորության մասին, օտար միսիոներներ՝ տրամադրված օգնության մասին։ Բայց դա բավարար չէր։ Նա պետք է ապացուցեր իր անհամաձայնությունը պաշտոնական քաղաքականության հետ, որի որոշումները, այնուամենայնիվ, որպես գավառապետ ստիպված էր կատարել։ Այդ միջոցը գոյություն ուներ, և այն իրեն հուշել էր Գանի բեյը՝ պահանջելով, որ չգաղտնագրված նամակներում ինքը խոսեր ներողամտության և մարդասիրական միջոցների մասին, մինչդեռ իրական հաշվետվությունները հաղորդվում էին գաղտնագրված հեռագրերով։
Տուն հասնելուն պես Ռըզա բեյը փակվեց իր գրասենյակում ներքին գործերի նախարարին հասցեագրված առաջին նամակի սևագիր օրինակը գրելու համար։
«Հազարավոր և հարյուր հազարավոր ողորմելի և սարսափահար կանայք ու երեխաներ թափառում են այսօր Անատոլիայի լեռնային ճանապարհներին։ Ես սպասում եմ, որ կառավարությունն արդարամտություն կցուցաբերի և որ այդ մարդիկ ձմեռն ընկնելուց առաջ կվերադարձվեն իրենց օջախները կամ էլ կբնակեցվեն այնտեղ, ուր իրենք կցանկանան»։
Նա գրիչը վայր դրեց և կարդաց նամակը։ Ահա թե ինչը կփրկեր իրեն։ Բնական էր, որ նա մտադիր էր չհրկիզվող պահարանում պահպանել այս նամակի պատճենը, որը նա կկարողանար ներկայացնել նման նամակների հետ միասին, եթե հանգամանքները պահանջեին։
Ռըզա բեյը պատրաստվում էր տեղից վեր կենալ, երբ պատասխանի սպասող նամակների կույտում նա նկատեց մի հեռագիր, որը եկել էր Մուրադ փաշային իր կատարած այցելության ընթացքում։ Գաղտնագրված նամակը եկել էր մայրաքաղաքից և Ռըզա բեյն առաջին հերթին վերծանեց ուղարկողի անունը՝ ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշա։
— Նորից,— շշնջաց նա, տեսնելով 854 համարը հեռագրի աջ անկյունում։— Էլ գործ չունի, հեռագրեր է ուղարկում։
Հեռագրի տեքստը հետևյալն էր. «Այն պահին, երբ հազարավոր մահմեդական տարագիրների և նահատակների այրիները պաշտպանությանդ և սննդի կարիք ունեն, անթույլատրելի է ծախսեր անել՝ կերակրելով հայտնի անձանց երեխաներին, որոնք ապագայում վտանգ են ներկայացնելու մեր երկրի համար։ Հարկավոր է նրանց մանկատներից տեղափոխել տեղահանվածների ճամբարները»։
Հրահանգին համապատասխան նա այրեց հեռագիրը։ Վաղը ինքը մեկ ուրիշ հեռագիր կստանար, որը գաղտնագրված չէր լինի և ուր տրամագծորեն հակառակը գրված կլիներ և որը պետք էր հաշվի չառնել, սակայն պետք էր հանձնել արխիվ։ Նույնիսկ ներքին գործերի նախարարը նախապատրաստում էր իր պաշտպանությունը։ Այս երկերեսանիությունը հանկարծ զզվանք առաջացրեց Ռըզայի հոգում և վերակենդանացրեց նրա կասկածները երկու տարի առաջ կայացրած վճռի՝ տեղահանությունների գործընթացում դերակատարություն ունենալու առաջարկությունն ընդունելու ճշմարտացիության վրա։ Նա ափսոսանքով էր հիշում այն ժամանակը, երբ ինքը պարզապես հարուստ մարդ էր առանց պաշտոնական դիրքի և կարող էր ազատորեն զբաղվել իր հողերով և իր ընտանիքով։ Հիմա նահանջելու համար արդեն ուշ էր, հարկավոր էր խաղը շարունակել և կրկնակի խաղ վարել։ Սի կողմից Բարձր դռան վստահությունը պահպանելու համար ինքը պետք է կատարեր նրա հրամանները և հազարավոր մարդկանց ուղարկեր դեպի անխուսափելի մահ, իսկ մյուս կողմից զիջեր միսիոներների ու արտասահմանյան հյուպատոսների ճնշումներին և իր հոգու կարեկցանքի զգացմանը, թույլատրելով եվրոպական և ամերիկյան որբանոցների գոյությունը և մթերք մատակարարելով հայ որբերին։
Նա հառաչելով վեր կացավ, ծխախոտ վառեց և դուրս եկավ գրասենյակից։ Իր սեղանի մոտ նստած Պետրին ոտքի կանգնեց։
— Ռըզա բեյ, պետք է...
— Ավելի ուշ,— պատասխանեց Ռըզան, անհամբեր շարժում անելով։
Առանց կանգ առնելու նա շարունակեց ճանապարհը։ Նա ձանձրացել էր թղթերից և զեկույցներից, Իթթիհատի տեղական անդամների վեճերից, որոնք արտոնություններ էին պահանջում, հոգնել էր բաշխման իրականացմանը հետևելուց, ձեռքի տակ եղած սուղ միջոցներով տիֆի համաճարակը զսպելու ջանքերից, հոգնել էր պատերազմից։ Նա պատրաստվում էր իններորդ անգամ հայր դառնալ և այդ պատճառով վանում էր այդ բազմաթիվ մահերի մասին մտքերը։ Մահեր, որոնց մեջ նա իր մեղքի բաժինն ուներ։ Նա կուզեր իրեն համարել այն արդար մարդը, ինչպիսին իր կարծիքով եղել էր մոտ անցյալում, որը շահասեր էր, բայց մեծահոգի, անխիղճ էր գործարքներում, սակայն հարգում էր Ղուրանի պատվիրանները։ Սակայն նա չէր կարող ջնջել իր կյանքից այն, ինչ պատահել էր վերջին երկու տարիների րնթացքում։
Ճաշասենյակի սեղանը կիտրոնի յուղով փայլեցնող աղախնին նկատելով՝ Ռըզան հրամայեց.
— Էմինե խանումին ասա, որ գա ինձ մոտ հյուրասենյակ, և մեզ սուրճ բեր։
Իր ծեր դայակն անպայման որևէ ուրախացնող բան կգտներ սուրճի նստվածքի մեջ։
Մարոն նստած էր նիվենու տակ ընթերցանությամբ տարված Սաֆիյեի կողքին և խանձարուր էր կարում երեխայի համար, որը ծնվելու էր երկու ամսից։ Այս փոքրիկից ազատվելու անհաջող փորձից հետո Մարոն համակերպվել էր նրա գոյության հետ և նույնիսկ սկսել էր սիրել ամիսների ընթացքում։ Երբ երեխան շարժվում էր, Մարոն մտքում խոսում էր նրա հետ, որպեսզի նա իրեն ցանկալի զգար և չկասկածեր, որ ինքն ուզել էր նրանից ազատվել։ Նա մեղք չուներ, որ իրեն ստեղծել էին և չպետք է տառապեր այն հանգամանքների հետևանքով, որոնք ուղեկցել էին նրա սաղմնավորմանը։ Ազնիվ խանումը սովորություն ուներ կրկնելու, որ փոքրիկ երեխան զգում է իր մոր մտքերը արգանդում եղած ժամանակ։ Առանց իսկապես հավատալու այդ բանին, Մարոն այնուամենայնիվ հետևում էր այդ նախապաշարմունքին, և որպեսզի երեխան չշփոթվեր իր հոր ինքնության վերաբերյալ, նա խուսափում էր մտածել Վարդանի մասին, կամ էլ բացասական զգացմունքներ տածել Ռըզայի նկատմամբ։ Նա ուզում էր, որ երեխան աշխարհ գար երջանիկ, և ինքն իրեն ստիպում էր հղիությունը տանել հանդարտորեն։ Երեխայի ծնվելուց հետո Մարոն ժամանակ կունենար նորից անդրադառնալու այդ երեխայի գոյությամբ բարդացած իր և Թովմասի ապագայի խնդրին։
Թովմասը, տաղավարի անկյունում թաքնված, հեռվից հետևում էր մորը և տառապում էր անտեսված լինելու զգացումից։ Չնայած Մարոն նույնքան և նույնիսկ ավելի ուշադիր և համբերատար էր նրա նկատմամբ, քան մինչ հղիությունը, Թովմասը իրեն լքված էր զգում։ Մարոյի փորում գտնվող երեխան, միշտ մոր հետ էր, անընդհատ խոսում էր նրա հետ, և մորը նայելով, Թովմասը հասկանում էր, որ Մարոն լսում և պատասխանում էր նրան։ Դա մի զրույց էր, որը ոչ ինքը, ոչ էլ մյուսները չէին կարող հասկանալ։ Դա մի գաղտնիք էր, որին ինքն անհաղորդ էր։ Ի՞նչ կարիք կար ունենալ այդ երեխային։ Արդյոք իր որդին իրեն հերիք չէ՞ր։ Նա ավելի երջանիկ էր թվում այն պահից, որ սպասում էր այդ նոր երեխային։
Ռըզա բեյը կանգ առավ դռան մեջ և տեսավ Թովմասի դեմքին դրոշմված խանդն ու անհանգստությունը։ Դա նրան տխրեցրեց, քանի որ նա սիրում էր այդ խելացի և ուրույն խառնվածքով տղային։ Թովմասը, անկասկած, կհաղթահարեր այդ ամենը։ Դա առաջնեկների ճակատագիրն էր, մի օր նրանք ստիպված են լինում համակերպվել այն մտքի հետ, որ իրենք դադարում են իրենց մոր սիրո միակ առարկան լինելուց, և Ռըզան շատ լավ էր հիշում իր կյանքի այդ դժբախտ շրջանը, չնայած ինքն ընդամենը չորս տարեկան էր։ Եթե ինքն այդ ամենը պատմեր Թովմասին, ապա, միևնույն է, նրան չէր օգնի։
— Ուզո՞ւմ ես գնանք օդանավերին նայելու,— հարցրեց Ռըզա բեյը երեխային մոտենալով։
Չիմանալով, որ իրեն հետևում էին, Թովմասն արագ շրջվեց՝ ինքնապաշտպանության պատրաստ։ Ռըզա բեյը կրկնեց իր առաջարկը, որը երեխան պատրաստակամությամբ ընդունեց.
— Գնա զգուշացրու եղբայրներիդ։ Ձիերը թամբել տվեք։ Ես ձեզ կմիանամ ախոռում։
— Քանի՞ օդանավ է։
— Երեք։ Կեսօրին են ժամանել։
Թովմասը վազելով հեռացավ, իսկ Ռըզա բեյը մոտեցավ նստարանին, ուր նստած էին իր առաջին կինն ու Մարոն։ Իր նախընտրած երկու կանանց ընկերությունը ջերմացնում էր նրա սիրտը, և նա մոռացավ հոգսերը։ Նա հերթով համբուրեց նրանց ճակատները, սկզբում Սաֆիյեի, որի աչքերը փայլեցին, ինչպես ամեն անգամ, երբ ամուսինը մոտենում էր իրեն, հետո Մարոյի, որի գեղեցկացած դեմքը հնարավորություն էր տալիս Ռըզային կարծելու, որ նա լիովին ընդունել էր իր նոր կյանքը։ Նա ձեռքը դրեց կնոջ մեծացած փորի վրա, ուր հագուստի վարդագույն կտորը ձգվել էր։
— Տղաս շարժվե՞լ է։
— Այս առավոտ։
— Ինչո՞ւ ես համոզված, որ տղա է լինելու,— հարցրեց Սաֆիյեն կատակով։— Միգուցե աղջի՞կ է։
— Էմինեն սուրճի գավաթի մեջ տեսավ, որ ես ևս մի որդի եմ ունենալու,— հայտարարեց նա վստահորեն։— Մենք նրան Նուր կանվանենք։
— Իսկ ինչո՞ւ ոչ Նուրհան,— առաջարկեց Մարոն։– Այս անունը լավ է հնչում։
Այդ անունը նրան դուր էր գալիս, որովհետև շատ նման էր հայկական Նուրան անունին։
— Նուրհան բեյ... Նուրհան փաշա...— ասաց Ռըզան երազկոտ տեսքով։— Այո, այս անունը շատ կսազի։
Երբ Ռըզա բեյը միացավ տղաներին ախոռում, իր ձին արդեն թամբած էր։ Նա թամբի պայուսակի մեջ մի շիշ կոնյակ դրեց և առջևը նստեցրեց Արիֆին։ Ալթանի, Քենանի ու Թովմասի ընկերակցությամբ նա բռնեց Այնթապի ճանապարհը։ Ճանապարհին նրանք հանդիպեցին ցորենով կամ մրգերով լի զամբյուղներով բեռնված ուղտերի, որոնք գնում էին դեպի կալվածք։ Բերքահավաքի ժամանակն էր, դաշտերում և այգիներում օրն ի բուն աշխատում էին գյուղացիները, և այդ՝ Ռըզա բեյի համար սովորական տեսարանը նրան նոր զգացում պարգևեց. այն է՝ հողի մշակության վրա հիմնված կարողության վստահություն ներշնչող մնայունության զգացումը։ Քաղաքական ճգնաժամերը և պատերազմները կարող էին տակնուվրա անել աշխարհը, սակայն տարվա եղանակների շրջանը անփոփոխ էր մնում, և ամեն ինչ ընթանում էր այնպես, ինչպես սահմանել էր Ալլահը։ Վաղվա օրվա համար անհանգստանալը ժամանակի և ուժի անիմաստ վատնում էր։
Վայրէջքի դաշտը երիզում էր գետը կամրջի աջ կողմում։ Դա ժամանակավոր օդանավակայան էր, որը Ռըզա բեյը կազմակերպել էր ռազմական իշխանություններից վարձակալած մարգագետնի վրա։ Այստեղ վայրէջք էին կատարում գերմանական օդանավեր, որոնք թռիչքներ էին կատարում Բաղդաղ՝ անգլիական դիրքերի վրա հարձակումներ կատարելու համար, կամ էլ պարեկություն էին անում օսմանյան բանակի շարասյուները թալանող արաբ ապստամբներին հայտնաբերելու նպատակով։ Տարածքի մի անկյունում, հատած բարդիների տեղում վրաններ էին խփված, ուր ապրում էին օդաչուները և նրանց օդանավերը սպասարկող մեխանիկները։ Վազքուղու ծայրին գտնվում էր գորշ տախտակներից կառուցված բարաքը, որը որպես շտաբ էր ծառայում օդանավակայանը հսկող ոստիկանների համար, և այնտեղ էր գտնվում վառելիքի պահեստը՝ մետաղյա տակառներ, որոնք թաքցված էին գորշ բրեզենտների տակ։
— Օդանավերն այստեղ են,— բղավեց Քենանը գրգռված ձայնով։— Դրանք այստեղ են, ես տեսնում եմ։
Իր թամբի ասպանդակներին կանգնած՝ նա մատով ցույց էր տալիս խամրած կանաչ ներկով ներկված երեք օդանավերը, որոնց խցիկի կենտրոնում կարմիր լաքա կար, իսկ իրանի վրա՝ սև խաչ։
— Ալբատրոսնեը,— ճշտեց Ռըզա բեյը։— Հիշեք, դուք ոչնչի չպետք է ձեռք տաք առանց իմ թույլտվության։
Ոստիկանը՝ ճանաչելով Ռըզա բեյին, վազեց նրանց ընդառաջ, պատվի առավ և շնչակտուր ասաց.
— Հարգանքներս, գայմագամ բեյ։
— Մեր գերմանացի բարեկամներն այստե՞ղ են, թե քաղաքում։
— Հանգստանում են։
— Ուղեկցիր ինձ նրանց մոտ։
Այն պահին, որ Ռըզա բեյն ու տղաները ձիերից վայր էին իջնում, վրանից դուրս եկավ կուրծքը բաց մի մարդ։ Լեյտենանտը վատ գերմաներենով նրան տեղեկացրեց, որ գավառապետը եկել էր իրենց ողջունելու։ Օդաչուն՝ բարձրահասակ և նիհար մի տղամարդ, որի կուրծքը ծածկված էր շեկ մազերով, որոնք աղերսվում էին նրա բեղերի և խոզանակի նմանվող գլխի մազերի հետ, ձգվեց և բարձրացրեց տաբատից կախված շալվարակալները։ Նա փորձում էր հիշել թուրքերենով սովորած ողջույնի որևէ բանաձև։ Ռըզա բեյն օգնության եկավ նրան, կատարյալ գերմաներենով ասելով.
— Բարի գալուստ մեր քաղաքը։
Տղամարդը ժպտալով ձեռքը մեկնեց, որը Ռըզա բեյը սեղմեց, ներկայանալով.
— Ռըզա բեյ։
— Գնդապետ Հաուզեր։ Ձեր այցելությունը մեծ պատիվ է ինձ համար, պարոն զավառապետ։ Ներեցեք ինձ իմ տեսքի համար, ես պատրաստվում էի հանգստանալ։
— Դուք պետք է ինձ ներեք, որ ես այսպես անսպասելի հայտնվեցի։ Իմ որդիները, ահա նրանք, շատ տարված են օդանավերով։
Գնդապետը ժպտաց երեխաներին և հարցրեց նրանց.
— Գրազ կգամ, որ դուք ուզում եք դրանց մոտիկից նայել։
— Նրանք ձեզ չեն հասկանում,— պատասխանեց Ռըզան,— բայց ես կարող եմ ձեզ հավաստիացնել, որ նրանք երազում են դրա մասին։
Օդաչուն վրան մտավ հագնվելու համար և ասաց, որ հյուրերին ներս չէր հրավիրում, քանի որ վրանում խառնաշփոթ էր տիրում։ Ռըզա բեյը թամբի պայուսակից հանեց կոնյակի շիշը և ոստիկանին պատվիրեց զբաղվել ձիերով։ Գերմանացին վերադարձավ իր հինգ գործընկերների հետ միասին և, գոհ մնալով գավառապետի նվերից, պնդեց, որ մի քիչ միասին խմեին։ Նրանք բաժակ բարձրացրեցին Եռյակ միության հաղթանակի պատվին, ե Ռըզան օդաչուներին իր տուն ճաշի հրավիրեց։
— Կուզենայի՞ք քաղաքի վրա պտույտ կատարել, պարոն գավառապետ։
— Ես չէի համարձակվում ձեզ դրա մասին խնդրել, գնդապետ Հաուզեր։
Տղաները զննում էին օդանավը, որը նրանք առաջին անգամ էին մոտիկից տեսնում։ Նրանք զգուշորեն հպվում էին ձգված պաստառին, վախենալով այն վնասել։ Այդ մեծ թռչուններն այնքան փխրուն էին թվում։ Վերջին պահին Ալթանը վախեցավ և հրաժարվեց թռչել։ Քենանն ու Թովմասը, որոնց մի կերպ ակնոց հագցրին, ծաղրում էին նրան, սակայն իրենք էլ քիչ էր մնում հրաժարվեին, երբ նրանց նստեցրին օդաչուի խցում։ Հուզմունքից բաբախող սրտերով, նրանք իրար սեղմվեցին հետևի նստարանի վրա։ Օդաչուն, իր տեղը զբաղեցնելով, նրանց կողմը դարձավ և, ցույց տալով ինչ-որ ավելի կոթ և մատը թափ տալով, ասաց.
— Ձեռք չտալ։ Nein.
Նա բռնեց Թովմասի ուսից, ստիպեց նրան կանգնել և «Nein, nein» ասել, հետո ստիպեց նստել և այս անգամ «Ja, ja» ասաց։ Տղաները նշան արեցին, որ հասկացել էին։ Ռըզա բեյը, որն Արիֆի հետ տեղավորվել էր մեկ այլ մեքենայի մեջ, նրանց ձեռքով արեց։ Մեխանիկները պտտեցին փայտե պտուտակները շարժիչները գործի դնելու համար, որոնք փռշտացին և սկսեցին բվվալ սուր ձայնով։ Ձայնը հետզհետե ահագնանում էր։ Օդանավի իրանի երկայնքով սուրացող քամին արդեն իսկ արագության պատրանք էր ստեղծում, մինչդեռ մեքենաները նոր էին սկսում առաջ շարժվել։ Քենանը ուժեղ սեղմեց Թովմասի ձեռքը, և նրանք ապշած իրար նայեցին՝ իրենց աչքին չհավատալով։ Թռչե՜լ։ Նրանք դրա մասին էին երազում, երբ խաղում էին իրենց խաղալիք սավառնակով և երբ վազում էին ձեռքերը տարածելով և շրթունքներով արտաբերելով մերթ շարժիչի, մերթ գնդացրի ձայնը։ Եվ ահա այդ երազանքն իրականանում էր այդքան անսպասելի կերպով։
Միահյուսելով մատները՝ նրանք շրջվեցին, որպեսզի տեսնեին, թե ինչպես էին փախչում ծառերը։ Վազքուղու անհարթության պատճառով առաջացած յուրաքանչյուր ցնցումից օդանավի թևերը ճկվում էին։ Անիվները պոկվեցին վազքուղուց, նորից հարվածեցին գետնին, և օդանավը թռավ։ Նրանք տեսան Ալթանին, գերմանացիներին և ոստիկաններին, որոնք փոքրանում էին։ Նրանք թռան ծառերի կատարների վրայով և հայտնվեցին գետի վերևում։ Բարձրություն հավաքելու հետ երկիրը հեռանում էր։ ճանապարհով շարժվող մարդիկ միջատների նմանվեցին, սայլերն ու եզները՝ խաղալիքների։ Քենանը փորձեց ինչ-որ բան ասել, սակայն շարժիչի աղմուկը խլացնում էր նրա ձայնը և շրթունքների շարժումից Թովմասին թվաց, Որ նա արտասանեց «թռչուններ» բառը։
Վախից ձերբազատվելով, Թովմասն իրեն արբած էր զգում։ Որքան կհպարտանար իրենով Մարոն, իմանալով, որ ինքը թռել էր։ Նա կուզեր, որ հայրն իրեն տեսներ; Ինքնաթիռը դեպի Այնթապ էր շարժվում, որի տները, նույնիսկ բարձր մինարեթներով մզկիթները, հիմա շատ փոքր էին թվում։ Մինչդեռ Քենանը երևակայում էր, որ իրենք հիմա հարձակվելու էին քաղաքի երեք բլուրներից մեկը պսակող միջնաբերդի վրա, Թովմասը տեսնում էր, թե ինչպես են դաշտերը փոխարինում այլ դաշտերի, և մտածում էր, որ օդանավի օգնությամբ ինքը կկարողանար հետազոտել ամբողջ աշխարհը և կգտներ հորը։ Պետք կլիներ միայն ճանապարհին հետևել, նրան հայտնաբերելու համար։ Թովմասը Վարդանին պատկերացնում էր ձի հեծած ճանապարհները չափչփելիս կնոջ ու որդու հետքերով։ Երկիրն այնքան մեծ էր, որ իր հայրը ստիպված կլիներ շատ ժամանակ ծախսել իրենց մոտ գալու համար, իսկ ժամանակը վախեցնում էր Թովմասին, քանի որ այն պահից, որ նա վախեցել էր, որ կկորցներ մորը, նա անընդհատ Վարդանի մասին էր մտածում։
Քաղաքի վրա երկու անգամ պտտվելուց հետո նրանք շարժվեցին դեպի օդանավակայան։ Թովմասը հպվեց օդաչուի ուսին և նրան ցույց տվեց Ռըզա բեյի կալվածքը, փորձելով նրան հասկացնել, որ կուզեր դրա վրայով թռչել։ Գերմանացին գլխով արեց, և մի քանի րոպե անց նրանք սպիտակ տան վերևում էին։ Քենանի խնդրանքով օդաչուն մի քանի անգամ շատ ցածր թռավ տան վրայով, և դա գրավեց մարդկանց ուշադրությունը։ Նրանք բակ դուրս եկան, և երեխաները նրանց ձեռքով արեցին։ Նրանց մայրերն անկասկած հետաքրքրասերների շարքում էին։
Հետո նրանք վերադարձան օդանավակայան, և օդանավերը վայրէջք կատարեցին, որը զարմանալիորեն ավելի հանդարտ անցավ, քան գետնից պոկվելը։ Օդանավն անշարժացավ մնացած երկու մեքենաների կողքին, և մի քիչ շշմած տղաներն օդանավից իջան։ Վերադարձի ճանապարհին նրանք բոլորը միաժամանակ խոսում էին և փոխանակում էին իրենց տպավորությունները։ Նրանց էր միացել նույնիսկ Ռըզա բեյը, որը նույնքան ոգևորված էր, որքան իր որդիները։ Ալթանն արդեն ափսոսում էր, որ չէր համարձակվել օդանավ նստել, և մռայլ տեսքով զատվել էր մնացածներից։ Ռըզա բեյը տան մոտ ձիուց իջավ ճաշի վերաբերյալ հրամաններ տալու համար և որդիներին հանձնարարեց իր ձիուն ախոռ տանել։ Երբ նրանք ախոռ հասան, ձիապան տղաները շենքի հետևում էին, որտեղից լսվում էին նրանց ուրախ բացականչությունները։ Ալթանը, Թովմասն ու Քենանը միացան աշխատողներին, որոնք նայում էին, թե ինչպես էր ազնվատոհմ նժույգը անասնոցում ծածկում զամբիկին։
— Ի՞նչ է նա անում,— հարցրեց Քենանը իր մեծ եղբորը։
Այդ տեսարանից ոգևորված Ալթանն այլևս մռայլ չէր։
— Նա նրա համար քուռակ է անում։
— Չէ մի,— պատասխանեց Թովմասը, չհավատալով։
Ալթանը վրդովվեց, որ իր գիտելիքները կասկածի տակ էին առնվում և հարվածեց Թովմասի կողերին։
— Ի՞նչ ես դու հասկանում դրանից, երեխա՛։
Թովմասն ատամները սեղմեց։ Ալթանը զվարճացած ասաց.
— Տեսնո՞ւմ ես այն սև անդամը, որը մտնում է անցքի մեջ։ Երբ տղամարդ են դառնում, ինչպես ես, այդպիսի անդամ են ունենում և այն խրելով կնոջ անցքի մեջ, նրան երեխա են պարգևում։
Նրա փոքր եղբայրն ու Թովմասը համոզված չէին, որ Ալթանը ճիշտ էր ասում, և վերջինս խնդրեց, որ իրենց կողքին կանգնած տղամարդը հաստատեր իր ասածը։ Ախոռապանը՝ մի կուզիկ, որը մոտ երեսուն տարեկան էր և որի առջևի մի քանի ատամները թափվել էին կռվի ժամանակ, ծիծաղեց և մատներով անպատկառ շարժում արեց։ Քենանն ու Թովմասը սարսափած հայացքներ փոխանակեցին։ Ուրեմն դա էր բոլոր այն հարցերի պատասխանը, որ իրենք իրենց էին տալիս բաղնիք գնալուց հետո։ Տեսնելով, որ առիթ է ներկայանում Թովմասի հոգու հետ խաղալու, Ալթանը չարացած ժպտաց.
— Լավ նայիր ձիերին... Իմ հայրը նույն ձևով է բարձրանում մորդ վրա։ Եվ դա նրան նույնքան հաճույք է պատճառում, որքան զամբիկին։
— Ոչ,— ըմբոստացավ Թովմասը և ոտքով հարվածեց Ալթանին, որը մի կողմ ցատկելով խուսափեց հարվածից։
— Այո։ Եվ նա նրան երեխա է պարգևել։
— Դա ճիշտ չէ,— բղավեց Թովմասր թոքերի ողջ ուժով։
Նա փախավ։ Նա չէր ուզում հավատալ Ալթանի պնդումներին, սակայն չէր կարողանում դրանք ժխտել։ Այդպիսով բացատրվում էր այդ երեխայի ծագումը, ծագում, որր նրան այդքան հետաքրքրում էր։ Ուրեմն երեխայի հայրը Ռըզա բեյն էր։ Իր մայրը, որին զամբիկի պես ծածկում էր Ռըզա բեյը... Թովմասը հիշեց նժույգի անդամը, որը մխրճվում էր զամբիկի մեջ, և նրա սիրտը խառնեց։ Շրջանցելով ախոռը՝ նա կանգ առավ և ձեռքերը պատին հենեց։ Իր մայրը Ռըզա բեյի հետ... Թովմասը փսխեց։

ԳԼՈՒԽ 13


ՄԱՍ 69


Երեկոյան նարնջագույն երկնքի վրա հայտնվել էին սև ուրվագծեր՝ մինարեթներ, գմբեթներ, բլրի գագաթին թառած միջնաբերդ, որոնք ազդարարում էին Հալեպ քաղաքի մերձությունը։ Տափակ տանիքների վերևում ուրվագծվող իր հազարավոր ծառերով քաղաքը օազիսի էր նմանվում, որը կանաչին էր տալիս լերկ սարահարթի կենտրոնում։ Ճանապարհներից մեկի երկայնքով կիտված էին աղի բուրգեր, որը հանում էին աղաբեր հին գետերի հուներից, իսկ բազմաթիվ բանվորներն այդ աղը լցնում էին պարկերը և բարձում ուղտերի վրա։
Սուլիչների զիլ ձայներ։ Գնացքը ծուխ անելով կայարան էր մտնում, և նրա հայտնվելը ուղեկցվում էր մխոցների ու շարժաձողերի աղմուկով և գծերի վրա սահող անիվների ճռռոցով։ Գնացքն անշարժացավ, և մեքենավարը բաց թողեց գոլորշին, որի ձայնը նման էր հզոր հոգոցի։ Շոգեքարշին, ուր մի մարդ բահով ածուխ էր լցնում հնոցը, կցված էին յոթ փակ վագոններ և մեկ հարթակ, ուր ավազով լեցուն պարկերի հետևում թաքնված էին զինվորներ, իսկ այդ պարկերի արանքից երևում էր խոշոր տրամաչափի գնդացրի փողը։
— Զինվորական շարժակազմ է,— արձանագրեց Քամանչա Հակին, առանց մտածելու, որ դա ակնհայտ էր և չէր վրիպել որևէ մեկի ուշադրությունից։— Երևի ուղևորվում է Երուսաղեմ։
Վարդանը չէր պատասխանում, և նրա գործընկերը դիպավ նրա ուսին.
— Ուդի, եղբայրս, ի՞նչ է քեզ տանջում։
— Ոչինչ, ես մտածում էի։
— Ես նույնպես մտածում եմ, սակայն դրանից այդքան ողբալի տեսք չեմ ունենում։
Վարդանը մեղավոր տեսքով նայեց ընկերոջը, և Հակին գրկեց նրա ուսերը իր հզոր ձեռքով.
— Հաճախ քեզ չեմ հասկանում, Ուդի։ Դու շատ ես տարբերվում մնացածներից։ Ես քեզ չեմ հասկանում, սակայն շատ եմ սիրում։
— Քո բարեկամությունը ջերմացնում է իմ հոգին, Հակի։
Երկու ցածրահասակ ձիով լծված սայլը, որով ճանապարհորդում էր Փաշազադե Շահիր Միթադը իր երաժիշտների հետ, շարունակեց ճանապարհը։ Նրանք դանդաղ էին շարժվում հետաքրքրասերների ամբոխի պատճառով, որոնք եկել էին Բաղդադ կայարանը գնացքի ժամանմանը ներկա լինելու համար։ Կայարանն անդեմ շինություն էր, որի վերևում ատամնավոր պատերը ներկված էին մանուշակագույն և պիստակավուն ներկով։ Կառամատույցը լի էր մուրացկաններով և թափառաշրջիկ կատուներով, իսկ բեռնակիրները նրանց անխնա հրմշտում էին։ Բոլորը սպասում էին մարդատար գնացքին, որն ուշանում էր զինվորական շարժակազմի պատճառով։ Անբան հետաքրքրասերները, ընթացքը դանդաղեցնելով, փորձում էին կարդալ թերթի կրպակի արտաքին պատին փակցված թերթերի առաջին էջերին զետեղված մեկշաբաթյա վաղեմության նորությունները։ 1916 թ. դեկտեմբերի այդ թերթերը կանխատեսում էին կայսրության և նրա դաշնակիցների մոտալուտ հաղթանակը հաջորդ տարվա ընթացքում։
Հակին և նրա ընկերը ոտքով գնում էին սայլի հետևից։ Խմբի վերջին դադարը եղել էր մի չորս ժամ առաջ և նրանց հագուստը ծածկված էր ճանապարհի փոշով, սակայն Վարդանը ոչ հոգնություն էր զգում, ոչ էլ ծարավ։ Այն ոգևորությունը, որը տիրել էր նրան, երբ երկու օր առաջ նրանք ճամփա էին ընկել դեպի Հալեպ, քաղաքին մոտենալուն պես փոխակերպվել էր խելահեղ վախի։
Վերջապես Հալե՜պը։ Հալե՜պ, որտեղով անցել էին գրեթե բոլոր տեղահանվածները և ուր բազմաթիվ հայեր էին ապրում՝ խառնվելով արաբ բնակչությանը։ Հետևաբար հնարավոր էր, որ այն մարդը, որն իր հետ էր տարել Մարոյին և Թովմասին, նրանց Հալեպ բերած լիներ։ Իր որոնումների հենց սկզբից Վարդանն ինքն իրեն ասում էր, որ նրանք կարող էին Հալեպում լինել։ Ի վերջո, նա ինքն իրեն համոզել էր, որ նրանք պետք է այնտեղ լինեին։ Այդ ձևով նա փոխհատուցում էր այն հիասթափությունների համար, որոնք կուտակվում էին ինը ամիս տևող հյուրախաղերի ընթացքում։ Չէ՞ որ նրանք այցելել էին այդքան քաղաքներ և գյուղեր, այդքան հարուստ տներ, ուր հրավիրել էին դերվիշներին, այդքան հասարակական հրապարակներ, ուր նրանք ելույթ էին ունեցել, և ոչ մի տեղ նա չէր հայտնաբերել իր ընտանիքի գեթ հետքը։ Հայերն ու միսիոներները, որոնց հանդիպել էր Վարդանը, չէին կարողացել որևէ տեղեկություն հայտնել նրանց մասին։ Նույնիսկ դիմադրության ցանցը չէր կարողացել Մարոյի ու Թովմասի գտնվելու վայրն իմանալ։
Երբ նրանք հասան Բաբ էլ Ֆարաջ զբոսայգուն, Վարդանը հարցրեց Հակիին.
— Դու գիտե՞ս, թե որտեղ ենք մենք օթևանելու։
— Նահիյե Խան իջևանատանը։ Մենք արդեն համարյա թե հասել ենք։
— Ես ձեզ կմիանամ այնտեղ երկու կամ երեք ժամ հետո։
Եվ նա լուծվեց ամբոխի մեջ առանց պատասխանելու Հակիին, որն առաջարկում էր իրեն ուղեկցել։ Վարդանը, արագ քայլելով, հասավ մի փոքր հրապարակի։ Մութն ընկնում էր, խանութպաններն իջեցնում էին խանութների երկաթյա փեղկերը, և սրճարանում, ուր դեռևս այցելուներ կային, լամպեր էին վառվում։ Որպես ռեստորան ծառայող բարաքի առջև՝ մայթին կանգնած՝ առանց սպասքի քյուֆթա, լյարդի ու երիկամի խորոված էին ուտում։
Օսմանյան իշխանություններին չէր հաջողվում թուրքացնել Հալեպը, որը Անատոլիայի քաղաքներից տարբերվում էր իր խանդավառությամբ և բազմազգությամբ։ Փողոցներում ավելի հաճախ կարելի էր արաբերեն լսել, քան թուրքերեն, սակայն խոսում էին նաև քրդերեն, ասորերեն, քաղդիերեն և դրուզների լեզվով։ Հայերը, հրեաները և հույները մեծ տոկոս էին կազմում։ Ազգերի այդ խառնուրդով և եվրոպացիների նշանակալից համայնքներով, ինչպես նաև Կոստանդնուպոլսի կառավարության դիրքերի թուլությամբ էր բացատրվում այն փաստը, որ հայերին չէին քշել այդ քաղաքից։
Մտքերով տարված Վարդանը շարժվում էր անհոգ ամբոխի միջով։ Ավտոմեքենայի սուլիչը սթափեցրեց նրան, և նա մնացած հետիոտների հետ միասին մի կողմ քաշվեց և ճանապարհ տվեց մի մեքենայի, ուր նստած էին գերմանացի սպաներ։ Զբոսայգում նա նկատեց լիմոնադ վաճառող մի ծերունու, որը սպիտակ չալմա էր կրում, իսկ մեջքին մի պղնձե աման ուներ և երգեցիկ ձայնով կանչում էր.
— Եկեք, խմեք և մաքրվեք։
Նրա կողքին տասը տարեկան երկու տղաներ էին կանգնած, որոնք անցորդներին էին հրամցնում վարդագույն հեղուկով լցված բաժակները։ Վարդանը մեկ շնչով խմեց իրեն մեկնած բաժակը և մանր դրամ մեկնեց ծերունուն։
— Շնորհակալություն,— ասաց նա։– Կարո՞ղ եք ինձ ասել, թե որ կողմում է հայկական թաղը։
Ծերունին կարծես թե չէր հասկանում և շրջվեց դեպի իր օգնականները։ Քանի տղաներից մեկր թարգմանում էր հարցը, մյուսը մոտեցավ Վարդանին և շատ արագ ասաց.
— Մեր տերը միայն արաբերեն է խոսում, սակայն եթե առատաձեռն գտնվեք, ես ձեզ կասեմ ստույգ տեղը։
Վարդանը նրան մանր դրամ տվեց և տղան՝ դժգոհ մնալով, անորոշ շարժում արեց.
— Հեռու չէ, մինչև երկու ծխախոտ ծխեք, այնտեղ կհասնեք։
Երկրորդ մետաղադրամը նրան ավելի պերճախոս դարձրեց.
— Այս փողոցի ծայրին է, կարմիր աղյուսից կառուցված մեծ շենքի հետևում։ Տեսնում եք ավանակ հեծած այն մարդուն։ Հետևեք նրան, նա ճիշտ ուղղությամբ է գնում։
Վարդանը արագացրեց իր քայլքը, որպեսզի տեսադաշտից չկորցներ գյուղացուն, որը ճիպոտով խթանում էր իր երիվարին։ Տներից կերակուրի հոտեր էին գալիս, և երեխաները, որոնք ամբողջ օրը վազվզում էին փողոցում, կարծես ազդանշան ստանալով, վերադառնում էին իրենց տները։ Հասնելով ամայի խաչմերուկին, գյուղացին կանգ առավ։ Վարդանը նրան հասավ և ողջունեց.
— Սալամ ալեյքում։ Դուք չգիտե՞ք, թե ուր է...
Արևից խարկված դեմքով մարդը, խեղճանալով, հպվեց Վարդանի թևին և ընդհատեց նրան.
— Ալեյքում սալամ։ Ես գյուղից եմ եկել, էֆենդի, մոլորվել եմ։
Վարդանը հասկացավ, որ ըմպելիք վաճառողի օգնականն իրեն խաբել էր։ Մութը թանձրանում էր, և շուրջը չկար մեկը, որից կարելի կլիներ ճանապարհը հարցնել։ Թողնելով գյուղացուն, որը չգիտեր, թե երեք ուղղություններից որ մեկն ընտրեր, Վարդանը շարունակեց ճանապարհը դեպի արևելք։ Վերջապես նա տեսավ կարմիր շենքը և ենթադրաբար շարժվեց դրա երկայնքով ձգվող ծառուղիով։ Նա հայտնվեց խարխուլ պահեստների ողորմելի մի թաղում, ուր այդ շինությունները միմյանցից բաժանվում էին ծուռումուռ փողոցներով։ Լիալուսինը լուսավորում էր նրա ճանապարհը։ Երկար ժամանակ նա քայլում էր առանց իմանալու, թե ուր էր գնում, և առանց կենդանի շունչ հանդիպելու։ Հետո նա մի անկյունում ծվարած մի էակ տեսավ։ Մուրացկան էր, որը ոտքի կանգնեց և կաղալով եկավ նրան ընդառաջ։ Նա Վարդանին մեկնեց աջ ձեռքը, իսկ ձախով քորում էր իր դեմքը ծածկող թարախակալած վերքը։
Գրպանում մանր դրամ փնտրելով, Վարդանը նրան հարցրեց, թե արդյոք դա հայկական թաղը չէ՞ր։ Մարդը, որի տարիքը հնարավոր չէր կռահել, չէր հասկանում և բավարարվում էր ձեռքը թափահարելով և ծամածռելով իր անատամ բերանը։ Հարցն ապարդյուն կրկնելուց հետո Վարդանը նրան ողորմություն տվեց և հեռացավ։ Այդ վայրի տխուր տեսքը նրան տրտմություն պատճառեց, և նա զգաց ճանապարհի հոգնությունը։ Նա չէր կարողանում ազատվել այն մտքից, որ ինքը չափից ավելի մեծ հույսեր էր կապել Հալեպի հետ։ Եվ բացի դրանից, ինքը պետք Է զսպեր իր անհամբերությունը և սպասեր վաղվա օրվան իր որոնումները սկսելու համար։
Նա հասավ այն վայրին, որը զբոսայգու տեղ էր դրել, սակայն դա մահմեդական գերեգմանոց էր՝ կիսակամարներով պսակված նեղ մահարձաններով։ Դրանից այն կողմ ընկած էր տեղ-տեղ գազի լապտերով լուսավորված մի թաղ, և Վարդանը շրջանցեց գերեզմանոցը այնտեղ գնալու համար։ Չսալարկված փողոցների երկայնքով կանգնած էին տախտակներից կառուցված մեկհարկանի ծուռումուռ տնակներ։ Տնակները լուսամուտներ չունեին, սակայն անդուռ լայն բացվածքները հնարավորություն էին տալիս տեսնելու դրանց լուսավորված ընդերքը։ Սատինե ներքնազգեստներով կանայք, որոնցից շատերի ստինքները մերկ էին, պպզել էին տների շեմերին կամ հենվել դրանց արտաքին պատերին։ Արաբերենով, գերմաներենով, անգլերենով և ֆրանսերենով գրված հայտարարություններն ազդարարում էին. վարձով՝ ժամով, օրով։ Տղամարդիկ երկու-երեք հոգով, անհոգ շրջում էին, դիտում առաջարկվող ապրանքը և երբեմն կանգ էին առնում գինն իմանալու համար։
Վարդանն անցնում էր կարծես չլսելով իրեն ուղղված հրավերները, սակայն նա քայլերը դանդաղեցրեց, երբ հայերենով բացականչություն լսեց.
— Սա վատը չէ, չնայած իր մորուքին։
— Միգուցե խոջա է,— պատասխանեց կանացի մի ձայն։
Հողե հատակով տանը երկու երիտասարդ աղջիկ ծիծաղելով ջեռոցն էին վառում թեյ տաքացնելու համար։ Նրանց հետևում քողածածկ մի պատկառելի կին աթոռին նստած ննջում էր։ Մարմնավաճառներից մեկը ժանյակով զարդարված եվրոպական տիպի շապիկ էր հագել, իսկ մյուսը՝ վարդագույն շալվար և ցուցադրում էր իր փոքրիկ և պինդ ստինքները։ Նրանք հազիվ տասնյոթ-տասնութ տարեկան լինեին։ Վարդանը նրանց մոտեցավ և դիմեց հայերենով.
— Բարի երեկո։ Կարո՞ղ եմ ձեզ հետ խոսել։
Այն աղջիկը, որի կուրծքը բաց էր, գլուխը կախեց, մյուսը կարմրեց, սակայն Վարդանին նայեց վճռական տեսքով և խոսեց կասկածամիտ տոնով.
— Դուք քահանա՞ եք։
— Ի՞նչ է ուզում,— հարցրեց կինն արթնանալով։
— Մենք սակարկում ենք,— պատասխանեց աղջիկը, հայերենին անցնելուց առաջ։— Ի՞նչ եք ուզում մեզնից։
Վարդանը դժվարանում էր պատասխանել և զգում էր, որ նրանց հետ խոսելու իր ցանկությունը ծիծաղելի էր։ Նրանք հանձին նրա դատավոր էին տեսնում, որը կարող էր խաթարել նրանց հոգու համեմատական անդորրը։ Նրանք վերապրում էին, ինչպես կարողանում էին։ Նա ափսոսաց, որ կանգ էր առել։ Հիմա նա պետք է որևէ բան ասեր։
— Անունդ ի՞նչ է։
— Գյուլիզար։
— Իսկական անո՞ւնդ։
— Դա ձեզ չի վերաբերում։
— Ի՞նչ է կատարվում,— հարցրեց նրանց տիրուհին՝ կորցնելով համբերությունը։– Այնպես խոսեք, որ ես հասկանամ։ Եթե փող չունի, թող գնա։
— Ձեզ այստեղ ուժով են պահո՞ւմ,— հարցրեց Վարդանը կարեկցանքով։
Գյուլիզարը ուսերը թոթվեց, իսկ մյուսը, որը բառ չէր ասել, Վարդանին նայեց երկչոտ հայացքով.
— Ապրել է պետք...
Նրա շպարված դեմքին հլություն կար։
— Չգիտե՞ս, Հալեպում Սվասից մարդիկ կա՞ն։
— Չգիտեմ։ Անունս Նեկտար է, ես Մուշից եմ։
Նրա ընկերուհին արմունկի հարվածով լռեցրեց նրան և կոպտորեն ասաց.
— Համբուրել ուզո՞ւմ եք։ Եթե ոչ, գնացեք, թե չէ մենք անախորժություններ կունենանք։
Գեր կինը դժվարությամբ ոտքի ելավ և մոտեցավ հողաթափերը քարշ տալով։
— Խնդրում ենք, մեզ հանգիստ թողեք,— ասաց Գյուլիզարը։
Վարդանը նրանց հաջողություն մաղթեց և արագ քայլերով հեռացավ։ Փողոցը միանում էր մեկ այլ փողոցի, որը սալարկված էր և ուր տները երկհարկանի էին։ Նրա ընկերները խանդավառ ձայներով նրան էին կանչում.
— Ուդի Յաշար։ Այ խորամանկ։
— Ուդի, եղբայրս, սպասիր մեզ։
Հակին Հաֆիզ Իսմայելի ու Թմբուկ Վասֆիի ընկերակցությամբ պատրաստվում էր մի հասարակաց տուն մտնել։ Նա բռնեց Վարդանի ուսից.
— Ահա թե ո՞ւր ես եկել։ Դու իրավացի ես։ Միայն կանացի մարմինը կարող է վանել տխրությունը։ Սակայն, աղաբեյ, քեզ կարծես չի հաջողվել...
— Ճանապարհի հոգնությունն է։
Հակին չպնդեց։ Իրենց ճանապարհորդության ընթացքում նա վարժվել էր Վարդանի բնավորությանը և հարգում էր նրա լռության ու զսպության պահանջը։
— Ո՞ր կողմն է գտնվում մեր իջևանատունը։
— Ես ձեզ հետո կմիանամ,— ասաց Հակին մյուս երկու երաժիշտներին։
Նա բռնեց Վարդանի ձեռքը նրան ուղեկցելու համար։ Մի քանի քայլ անելուց հետո նա հարցրեց.
— Կուզենայի՞ր, որ քեզ հետ ռեստորան գայի։ Վասֆին ու Իսմայելը առանց ինձ էլ յոլա կգնան։
— Ոչ, վերադարձիր քո գործին, Հակի։ Ես գնում եմ քնելու։
— Սենյակում միրգ, հաց, մածուն կա։ Մտածեցի, որ դու կուշանաս ու միգուցե սոված կլինես։
Այդչափ կոպիտ տեսք ունեցող այդ մարդու նրբանկատությունը հիացրեց Վարդանին։

Մաս 70


Իջևանատան հետևի բակում ընթացող փորձը տևեց մինչև ճաշ, և դա իսկական փորձություն էր Վարդանի համար, որը չէր կարողանում զսպել իր անհամբերությունը։ Հենց իր անուշադրության պատճառով էր, որ որոշ հատվածների կատարումը չէր բավարարում Փաշազադե Շահիր Միթադին։ Հալեպում նվագախումբը միայն երեք օր էր մնալու, իսկ հետո գնացքով պետք է Կոնիա մեկներ, քանի որ դերվիշն ուզում էր վանք վերադառնալ ուխտի հիմնադրի տարեդարձի ամենամյա տոնակատարությանը մասնակցելու համար։ Հյուրախաղերը կավարտվեին և եթե Հալեպում հրաշք տեղի չունենար, ապա Վարդանին այլ ելք չէր մնա, քան գնալ Ուրգուպ՝ Արուսյակի մոտ։ Իսկ եթե նա գտներ Մարոյին ու Թովմասին, ո՞ւր էին իրենք գնալու։ Վարդանը չգիտեր։ Ապաստանե՞լ հարավում ընկած որևէ քաղաքում, որը դարձյալ կգտնվեր օսմանցիների վերահսկողության տակ։ Ապաստան փնտրե՞լ արտասահմանում։ Բայց ինչպե՞ս։
Ազատվելուն պես Վարդանը շտապեց դեպի ամերիկյան բողոքական միսիան, որի հասցեն նրան էր տվել իջևանատան տերը։ Պահակը՝ քսան տարեկան պինդ մի տղա, շատ սև և կլոր աչքերով, երկար զննեց մորուքավոր թուրքին, որը կանգնած էր իր առջև։ Շարունակելով չվստահել՝ նա ասաց, որ Մեթյուզ քահանան բացակայելու էր երկար ժամանակ։
— Հարցն այն է...
Վարդանը խուսափում էր որևէ բան վստահել այս մարդուն, որը, չնայած իր սիրիական բարբառին, կարող էր կառավարության լրտեսը լինել։
— Ես կուզենայի տեսնել այն մարդուն, որը փոխարինում է նրան նման դեպքերում։
— Տիկին Մեթյուզի՞ն։
— Այո։ Պարզապես ասեք նրան, որ ես քահանայի բարեկամն եմ։
Պահակը մի քանի րոպեից վերադարձավ և գոտուց կախված մեծ բանալիով բացեց դարպասը։ Տունը փողոցից զատվում էր նեղ պարտեզով, ուր դափնեվարդեր էին աճում։ Ոսկեգույն երանգով գորշ քարից կառուցված շենքի ճակատային մասում բարձր լուսամուտներ կային, իսկ մոնումենտալ սանդուղքը տանում էր դեպի մուտքի դուռը։ Այս շենքը կառավարությունը տրամադրել էր օտարերկրացիներին, և դա նշանակում էր, որ չնայած պատերազմին եվրոպական երկրների և Միացյալ Նահանգների ու Բարձր դռան միջև կնքված պայմանագրերով այդ երկրներին տրամադրված արտոնությունները չեղյալ չէին համարվել։
Տիկին Մեթյուզը Վարդանին ընդունեց նախասրահ դուրս եկող և կանաչ պաստառներով պատված հյուրասենյակում։ Վարդանը հանեց ֆեսը նրան ողջունելու համար։ Դա մոտ հիսուն տարեկան նրբագեղ կին էր, որի կնճիռներից զերծ դեմքը կրում էր աչքի ընկնող գեղեցկության հետքերը։ Նրա ճերմակ մազերը տեղ-տեղ կապտին էին տալիս։ Նրա փակ վզով սպիտակ զգեստին ոսկե խաչ էր ամրացված։ Առանց հրաժարվելու իր խստաբարո կեցվածքից, նա քաղաքավարի, սակայն սառը տոնով հարցրեց թուրքերենով.
— Ինչո՞վ կարող եմ ձեզ օգտակար լինել, էֆենդի։
Քանի որ պահակը կանգնած էր դռան մեջ՝ հետևելով այցելուին, Վարդանն ասաց անգլերենով.
— Շնորհակալ եմ, որ դուք ինձ ընդունեցիք, տիկին։ Չէի՞նք կարող առանձին զրուցել։
Կինը չթաքցրեց իր զարմանքը և դուրս հրավիրեց տղային։
— Ո՞վ եք դուք։
— Վարդան Պալյանը, տիկին։ Չեմ կարծում...
— Այո՜։ Ես ձեր մասին լսել եմ,— ուրախացած բացականչեց նա և ոտքի կանգնեց։— Եվ ես նույնիսկ կարդացել եմ ձեր հոդվածներից մի քանիսը, որոնք պարոն Մեթյուզը՝ ամուսինս, հանձնել է հյուպատոսին։
Վարդանի մտնելուն պես նրա դեմքին հայտնված լարված արտահայտությանը փոխարինեց ժպիտը։ Նա սեղմեց Վարդանի ձեռքը, նրան առաջարկեց նստել խունացած երեսով բազկաթոռին և հրամայեց թեյ մատուցել։
— Արդեն քանի ամիս է իմ ամուսինը սպասում է ձեզ։ Ինչ ցավալի է, որ նա այստեղ չէ։
— Այո, ափսոս, քանի որ երեք օրից ես մեկնելու եմ։
— Դուք ձեռնունայն չեք գնա, պարոն Պալյան։
Վարդանը վեր թռավ պայծառացած դեմքով և բացականչեց.
— Դուք տեղեկություն ունե՞ք իմ կնոջ և որդու մասին։
Տիկին Մեթյուզը շփոթվեց և տխուր ձայնով ասաց.
— Դժբախտաբար խոսքը դրա մասին չէ։
Վարդանը փլվեց բազկաթոռի մեջ հենց այն պահին, երբ դուռն էին ծեծում։ Աղախինը սկուտեղը դրեց սեղանին և իսկույն հեռացավ տիկին Մեթյուզի խնդրանքով։
— Ցավում եմ, որ ձեզ հիասթափեցրի,— ասաց նա Վարդանին տալով բաժակը։— Իսկապես ցավում եմ։ Շաքար կուզե՞ք։
— Ոչ, շնորհակալություն։
Վարդանը դժվարությամբ էր թաքցնում իր հիասթափությունը։ Նա գլուխը թափահարեց, ինչպես կաներ հարված ստացած մարդը սթափվելու համար։
— Դուք մեղք չունեք,— շշնջաց նա ընկճված տեսքով։— Դա իմ...
Նա նախադասությունը չավարտեց։ Կինը նստեց և մի քանի րոպե լուռ մնաց, ափսոսալով, որ իր ամուսնու պես ինքը չէր կարողանում անմիջապես մխիթարության խոսքեր գտնել։ Նա պատկերացնում էր, թե ինչ ողբերգություն կապրեր, եթե ինքն այդ ձևով բաժանված լիներ Ալան Մեթյուզից և չիմանար, թե ինչ էր եղել նրա հետ։ Երբ նրան թվաց, որ Վարդանն ուշքի էր եկել, ասաց.
— Եթե ամուսինս ոչինչ չի կարողացել իմանալ ձեր ընտանիքի մասին, ապա դա նրա մեղքը չէ, քանի որ նա անդադար քայլեր է ձեռնարկել տարբեր այլադավան միսիոներների շրջանում և հարցուփորձ է արել բոլոր հանդիպած տեղահանվածներին։
— Չեմ կասկածում, տիկին, և շնորհակալ եմ նրանից։
Նրա ձայնը հանգիստ էր և թվում էր, որ նա կառավարում էր իր զգացմունքները, սակայն այդ հանդարտ արտաքինը թաքցնում էր զգացմունքների իսկական փոթորիկ։ Նրա հոգու կրակը քիչ էր մնում մարեր։ Այն զսպանակը, որն ամիսներ շարունակ նրան ստիպում էր գործել, պարպվելու վրա էր։ Սակայն Վարդանը իրավունք չուներ հուսահատվելու։ Կինը զգաց, որ նրա հոգում խուլ պայքար էր գնում։
— Մի հուսահատվեք, պարոն Պալյան։ Աստված հովանավորում է մեզ։ Շարունակեք փնտրել ձեր հարազատներին, քահանան էլ իր հերթին նույն բանը կանի։
— Ես երբեք չեմ դադարի նրանց փնտրել։
— Դրանք քրիստոնյային վայել խոսքեր են,— ուրախացավ տիկին Մեթյուզը, որը վախենում էր, որ ինքը կարող էր հուսահատության տեսարանի ականատես լինել։— Ձեր կինը և ձեր որդին... Քանի՞ տարեկան է նա։
— Վեց տարեկան։ Ո՛չ։ Յոթ ու կես։
— Գիտակից տարիք... Ես ուզում եմ ասել, որ միգուցե ձերոնք գտնվում են իրենց քարավանից դուրս բերած այն գթասիրտ մարդու հովանավորության տակ, կամ էլ ապաստան են գտել Բեյրութում, Բաղդադում կամ Իրանում։
Տիկին Մեթյուզը մի պահ լռեց, մի կում թեյ խմեց և բաժակը դրեց ափսեի մեջ.
— Այն, ինչ ես ձեզ պետք է հայտնեի և որը պատճառ դարձավ այդ տխուր շփոթմունքին, վերաբերում է ձեր եղբորը։ Տեղահանություններից առաջ նա իր ընտանիքի հետ Երուսաղեմ էր եկել։
— Փառք Աստծու։ Վերջապես լավ լուր։
Վարդանը լուռ ըմբոշխնեց իր ուրախությունը և ինքն իր համար արձանագրեց.
— Նուբարը միշտ շրջահայաց է եղել, նա այդ գիծը ժառանգել է մեր հորից։
Գուշակելով, որ այդ նախադասությամբ իր հյուրը ինքն իրեն մեղադրում էր շրջահայաց չլինելու մեջ, տիկին Մեթյուզն ամփոփեց.
— Յուրաքանչյուրը գործում է իր հնարավորություններին համապատասխան։
— Դժվար չէ՞ր լինի իմ եղբորը նամակ ուղարկել։
— Ամենևին։ Սակայն ես չգիտեմ, թե դրա համար որքան ժամանակ պետք կլինի։
Տիկին Մեթյուզն իրեն նորից թեյ լցրեց և նկատեց, որ Վարդանն իր թեյին ձեռք չէր տվել։ Նա ժպտաց, իմանալով, որ կարող էր դարձյալ նրան հաճույք պատճառել։
— Մի նորություն էլ ունեմ, պարոն Պալյան։ Իմ ամուսինը անցած ամիս Կապադովկիա էր գնացել։ Ձեր բարեկամները լավ են և հույս ունեն ձեզ տեսնելու։ Նրանք Կոստանդնուպոլսից ձեր քեռորդուց նամակ են ստացել։
— Դա միայն Տիրանը կարող է լինել։ Ես նրան գրել էի։ Ի՞նչ էր գրված նամակում։
— Ընդհանուր առմամբ, որ մայրաքաղաքում ապրող ձեր ազգականները լավ են։ Ոչինչ չկա ձեր կնոջ վերաբերյալ։ Նամակը ձեզ է սպասում Ուրգուպում։
Կինը վարանեց, ինքն իրեն հարցնելով, թե արդյոք իր հետաքրքրասիրությունը անպատեհ չէր, սակայն հարցրեց.
— Դուք մտադիր եք այնտե՞ղ վերադառնալ։
— Ես կգերադասեի Հալեպում մնալ, գուցե Երուսադեմ գնալ, սակայն ես ընտրություն չունեմ։ Ես դեռ հետախուզման մեջ եմ։ Առանց դերվիշների նվագախմբի երաժշտի կարգավիճակի ես փաստաթղթեր չեմ ունենա տեղաշարժվելու համար, և ինձ կարող են բանտարկել։ Հետևաբար պետք է վերադառնամ Ուրգուպ։ Ամեն դեպքում ես համաձայնվել եմ հյուրախաղերի գալ Փաշազադե Շահիր Միթադի նվագախմբի հետ հաջորդ գարնանը։
— Դա շատ լավ է։ Այն տեղեկությունները, որ դուք հաղորդում եք, մեզ հնարավորություն են տալիս հայտնաբերել հայ երեխաների և նրանց տեղավորել որբանոցներում, դպրոցներում և հիվանդանոցներում։ Այսպիսով մենք խոչընդոտում ենք նրանց մահմեդականացմանը։
—— Դա շատ կարևոր է։ Նրանք պետք է պահպանեն իրենց լեզուն և դավանանքը, պետք է հայ մնան։ Մենք այդ երեխաների կարիքը կզգանք պատերազմից հետո ստեղծվելիք անկախ Հայաստանը բնակեցնելու համար։
Տիկին Մեթյուզը չէր ուզում ներգրավվել նման քննարկումների մեջ։
— Ամուսինս ի վիճակի կլիներ ձեզ հետ քաղաքականությունից խոսել, իսկ ես ոչինչ չեմ հասկանում այդ ասպարեզում։ Ինձ համար կարևորը այն է, որ օսմանյան իշխանությունները չխոչընդոտեն, որ Ամերիկյան օգնության կոմիտեի, Կարմիր խաչի և Լոնդոնի քաղաքապետ-լորդի կողմից առաքվող դրամն ու սննդամթերքը հասնեն հայերին։
Հրաժեշտից առաջ Վարդանը երկար նամակ գրեց եղբորը՝ Նուբարին, ուր նա պատմում էր այն ամենի մասին, ինչ իրեն պատահել էր այդ մեկ և կես տարվա ընթացքում և խնդրում, հնարավորության դեպքում, փնտրել Մարոյին և Թովմասին Բաղդադում, Դամասկոսում և Բեյրութում։ Քահանա Մեթյուզի կնոջը շնորհակալություն հայտնելուց հետո Վարդանը պատրաստվում էր հեռանալ, երբ վերջինս նրան խորհուրդ տվեց.
— Լավ կլիներ, եթե դուք հանդիպեիք Տեր Գևորգի հոտ։ Այդ քահանան շատ բան է անում իր հայրենակիցներին օգնելու համար։ Կարծում եմ, որ ձեր այցելությունը նրան հաճույք կպատճառի։ Նրա եկեղեցին գտնվում է Բարաք էլ Արման կոչվող թաղամասի եզրին։ Դա քաղաքի հյուսիս-արևելքում է։
Նա մտածում էր, որ քահանան կկարողանար մխիթարել Վարդան Պալյանին, որի հանգիստ վարքագիծը չէր խաբել իրեն, և նա զգում էր, որ նա հուսահատված էր։
— Տեր Գևո՞րգ։ Ես նրան կայցելեմ։
Վարդանի անտեղյակությունը կեղծ էր։ Տեր Գևորգը կապավոր էր հայկական ցանցում, և Վարդանը նրան պետք է մի քանի նամակ հանձներ։
Նա շտապեց միանալ նվագախմբին, որը պետք է ելույթ ունենար ոստիկանապետի տված ընդունելության ժամանակ։ Երբեք երաժշտությունը այդքան չէր օգնել Վարդանին։ Միայն երաժշտության միջոցով կարելի էր արտահայտել անարտահայտելին, և նա անձնատուր եղավ դրան, պարպեց իր սիրտը ուդի լարերի միջոցով։ Գործընկերները, որոնք քաջ ծանոթ էին նրա վարպետությանը, այդուհանդերձ զարմացան այդ երեկո նրա կատարման զգացմունքայնությամբ։ Նույնիսկ հյուրերը զգացին, որ ուդահարը ներշնչված էր, և լռեցին նրա կատարումն ըմբոշխնելու համար։ Երեկոյի վերջում տան տերը շնորհավորեց Վարդանին և նրա ձեռքը արծաթե դրամ դրեց։
Իջևանատուն գնացող երաժիշտներին միանալու փոխարեն, Վարդանը խառնվեց հյուրերին, որոնք գնում էին դեպի քաղաքի կենտրոնը։ Հաջորդ խաչմերուկում նա զատվեց նրանցից։ Նրանց ձայներն ու ծիծաղը շատ շուտ հեռացան։ Վարդանը հայտնվեց ծառերով երիզված մի փողոցում, որի սալահատակը փայլում էր լուսնի լույսի ներքո։ Նա դանդաղ էր քայլում, ջանալով չխախտել այն լռությունը, որը տիրում էր քնած քաղաքում։ Իր հոգում Վարդանն անսահման դատարկություն էր զգում։ Ոչ մի միտք, ոչ մի զգացմունք, տարօրինակ մի խաղաղություն, որը նա ուզում էր վայելել հնարավորինս երկար։ Նա կանգ առավ «Բարոն» հյուրանոցի՝ շրջանի ամենաշքեղ հաստատության շենքի առջև, որը կառուցվել էր 1911 թ.։ Հենվելով չինարի ծառի բնին, նա երկար կանգնած մնաց, սպասելով, որ ժամանակն անցներ, և չտեսնող հայացքով նայեց լուսնին, որը թաքնվել էր տանիքների հետևում։ Երբ նա բռնեց վերադարձի ճանապարհը, արդեն լուսանում էր։
Իջևանատան այգում Վարդանը կանգ առավ ծխախոտ փաթաթելու համար։ Ջրհորի կողմից նա թույլ ձայներ լսեց և այդ կողմ գնաց։ Գետնին պառկած մի կին կառչել էր իր վրա կռացած տղամարդու ուսերից։ Կինը նկատեց օտարի ներկայությունը, թույլ ճիչ արձակեց, հրեց իր սիրեկանին և փախավ հագուստը կարգի բերելով։
Տղամարդը գետնին նստեց։ Հակին էր։
— Դու նրան վախեցրիր, Ուդի, իմ աղաբեյ,— ասաց նա զվարճացած ձայնով։— Իջևանատան տիրոջ աղջիկն էր։
— Ափսոսում եմ։
— Ես նրան արդեն երկու անգամ համբուրել էի։
Նա ոտքի կանգնեց և շապիկն ուղղեց։ Մի բան հետաքրքրեց Վարդանին, և նա հարցրեց.
— Ինչպե՞ս ճանաչեցիր ինձ մթության մեջ։
— Ես քո դեմքը տեսա։ Ի՞նչ զարմանալու բան կա։
Հակին իսկույն հասկացավ իր սխալը։ Նա Վարդանին ասել էր, որ իրեն բանակ չէին տարել կարճատեսության պատճառով և որ ինքը տառապում էր հավկուրությամբ։
— Ինձ թվում է, որ դու բվեճի պես լավ ես տեսնում։
— Լա՜վ... լա՜վ...— ասաց Հակին, որն ապարդյուն համոզիչ փաստարկ էր փնտրում։— Խնդրում եմ քեզ, աղաբեյ, որ դա մեր մեջ մնա։
— Բնականաբար։
Հանգստանալով՝ Հակին բռնեց Վարդանի ուսը և նրան տարավ դեպի իջևանատուն։ Մտնելով իրենց սենյակը՝ նա վերցրեց իր քամանչան։ Վարդանը ձևի համար բողոքեց.
— Դու բոլորին կարթնացնես քո քամանչայով։
— Ես ցածր կնվազեմ։ Ուշադիր լսիր, այս մեղեդին ես հորինել եմ քեզ համար։
Գործիքն ազդրին դնելով, նա աղեղը մեղմորեն անցկացրեց լարերի վրայով։
— Ես ուզում եմ մի երգ գրել մեր բարեկամության պատվին։ Մեղեդին շատ հեշտ հորինեցի, սակայն արդեն քանի օր է տանջվում եմ խոսքերը գրելու վրա։ Դու պետք է ինձ օգնես։
— Ի՞նչ ես ուզում ասել քո երգով։
— Ուզում եմ արտահայտել քեզ ճանաչելու բերկրանքը, քեզ հետ զրուցելու հաճույքը։ Կուզենայի ասել նաև, որ դու տարբերվում ես մյուսներից, մի քիչ խորհրդավոր ես։ Եվ որ ես քեզ շատ եմ սիրում։
Հակիի նվագելու ընթացքում Վարդանը ժպտում էր։
— Շատ լավ մեղեդի է, Հակի, բարեկամս։ Ես քեզ կօգնեմ այդ մեղեդու համար խոսքեր հորինել։ Իսկ հիմա քնենք։
Հակին, պառկելուն պես, սկսեց խռմփացնել։ Այդ խոսակցությունը խաթարեց Վարդանի ներքին անդորրը, և նա չկարողացավ քնել։
Զուր էր ինքն իրեն համոզում, ասում, որ հոգու խորքում ինքը երբեք համոզված չէր եղել, որ հարազատներին Հալեպում կգտներ, միևնույն է, նա չէր կարողանում ազատվել ձախողման սարսափելի զգացումից, որի պատճառով նա անօգուտ էր համարում վերջին ամիսների իր գործադրած ջանքերն ու ձեռնարկումները։ Նա հիշում էր բոլոր սրտապնդող խոսքերը, չհուսահատվելու բոլոր կոչերը, որ ինքը լսել էր, և նորից վերլուծելով այդ զրույցները՝ նա զգում էր կասկածի այն երանգը, որ հայտնվում էր իր զրուցակիցների ձայներում, այն վերապահումները, որ նրանք չէին համարձակվել բարձրաձայնել և որոնք նա այդ պահին չէր ցանկանա լսել։ Միայն Արուսյակն էր քաջություն ունեցել իրեն ասելու, որ ինքն անհնարին գործ էր ձեռնարկում։ Սակայն նա էլ իր պատճառներն ուներ այդպես ասելու։
Վերադառնա՞լ նրա տունը։ Վերադառնա՞լ նրա մոտ։ Դա կնշանակեր հրաժարվել մոտակա ապագայում Մարոյի ու Թովմասի հետ միանալու հնարավորությունից։ Գնա՞լ Երուսաղեմ եղբոր մոտ։ Գայթակղությունը շատ մեծ էր, սակայն դա կնշանակեր, որ ինքը պետք է հրաժարվեր Անատոլիւսյի տարածքով ճանապարհորդելու հնարավորությունից, որն իրեն տալիս էր դերվիշի նվագախմբի անդամ լինելը։ Իսկ դա նշանակում էր վերջնականապես հրաժարվել Մարոյին ու Թովմասին գտնելու հույսից։
Արուսյակի փոքր տունը... Գարնանից ի վեր քանի՜, քանի՜ անգամներ էր նա մտածել այդ տան մասին որպես հանգրվանի։ Այդ հիշողությանն էր ինքը դիմել, երբ հուսահատվում էր՝ տեսնելով ճամփեզրերին կիտված ոսկորները, որոնք կառավարությունը փորձում էր վերացնել, երբ տեսնում էր դատարկված հայկական թաղերը, այրված կամ աղքատ մահմեդականների կողմից գրավված գյուղերը, որոնց եկեղեցիները գոմի էին վերածված, որոնց պտղատու ծառերը հատված էին օջախները վառելու համար, իսկ դաշտերը, որոնք հայերի անհամար սերունդները սիրով մշակել էին, վերածվել էին խոպանի։ Նա հոգնել էր լսել այն սարսափելի պատմությունները, որոնք կրկնվում էին և որոնք իրեն էին պատմում, որպեսզի նա դրանց հաղորդակից դարձներ աշխարհին իր հոդվածների միջոցով։ Այդ պատմությունները դարձել էին իր էության մասը, ծանրաբեռնում էին նրա հիշողությունը, և նրան երբեմն թվում էր, որ ինքն անձամբ քսան-երեսուն անգամ ապրել էր տեղահանության սարսափները, և նա գիտեր, որ քանի դեռ ինքը ողջ էր, չէր կարողանալու ազատվել այդ հիշողություններից։
Նա հոգնել էր ավերակներից, մահացածներից, կորուստներից։ Նա կուզեր վերջակետ դնել, ինչպես դնում էր հոդվածի վերջում, և էջը դարձնել։ Քանի ժամանակն անցնում էր, նա համակվում էր վերակառուցելու ցանկությամբ։ Նա ուզում էր քանդել ավերակները, վերսկսել։ Այդ ցանկությունն անիրականանալի կմնար, քանի նա չէր վերամիավորվել իր ընտանիքի անդամների հետ, կամ էլ չէր համոզվել, որ նրանց կորցրել էր առհավետ։
Последний раз редактировалось Lusine1101 02 май 2017, 02:17, всего редактировалось 10 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали

Հակոբ Խաչիկյան - Ամառ առանց այգաբացի

Сообщение:#20  Сообщение Lusine1101 » 18 апр 2017, 15:05

Մաս 71


Լուսադեմին Վարդանը տեղից վեր կացավ մռայլ տրմադրությամբ և մտածեց Տեր Գևորգի հետ անխուսափելի հանդիպման մասին։ Քահանան նույնպես պետք է իրեն համոզեր, որ ինքը հույսը դներ Աստծու ողորմածության վրա, հետո իրեն մանրամասնորեն նկարագրելու էր բոլոր սարսափները, որոնց ինքն ականատես էր եղել։ Ինչպե՞ս դիմադրել «Ես հոգնել եմ ինքնախաբեությունից։ Ես բավականաչափ բան գիտեմ աղետի մասին» խոսքերը ասելու գայթակղությանը։ Եթե ինքն ասեր, որ հոգնել էր և որ երազում էր հանգիստ երջանկության մասին, ապա դա որպես սրբապղծություն կհնչեր քահանայի ականջին։
Վարդանը, ցանկանալով հնարավորինս շուտ ազատվել այդ պարտականությունից, չափից ավելի շուտ եկավ այն փոքրիկ եկեղեցին, որը գտնվում էր շուկայից և հին քարվանսարաներից ոչ հեռու, քաղաքի արևելյան արվարձանում։ Այդտեղ նոր թաղամաս էր կառուցվում, որի անհրապույր տեսքն ընդգծվում էր առավոտյան անհավասար լուսավորությամբ։ Հին տախտակներից և պաստառներից կառուցված խրճիթների միջև գալարվում էին հողե արահետներր, ուր քամին փոշի էր բարձրացնում։ Տեղ-տեղ քարաշեն և կավաշեն տները փոխարինում էին ժամանակավոր կացարաններին։ Աղքատության մարմնացում։
Այդուհանդերձ, որոշ մանրամասներ փոխեցին Վարդանի սկզբնական տպավորությունը։ Ազատ տարածությունները զբաղեցնում էին փոքրիկ բանջարանոցները, հավերը քուջուջ էին անում դռների դիմաց, մի շուն հաչում էր, որոշ տների տանիքների վրա ծուխ էր բարձրանում։ Բարաք էլ Արման։ Քահանայի մոտ գնալու փոխարեն, Վարդանը հաճույքով կզբոսներ այդ թաղամասում, ուր բնակվում էին իր հայրենակիցները, առանց նրանց մոտենալու, միայն կնայեր, թե ինչպես էին նրանք ապրում։ Եվ միգուցե ինքն իր օգնությունը կառաջարկեր այն մարդուն, որը շարում էր իր ապագա տան պատը։
Նա վճռեց մի քիչ էլ սպասել Տեր Գևորգի տան դուռը ծեծելուց առաջ և նստեց աղբյուրի եզրին։ Զարմանալի էր, որ եկեղեցու խախտված համամասնությունները վկայում էին, որ այն հայկական չէր։ Այս եկեղեցու զանգակատունը մի քսան մետրով ավելի բարձր էր, քան ամբողջ շինությունը։ Ուսումնասիրելով շինության ոճը, Վարդանը եզրակացրեց, որ դա նախկինում ասորական եկեղեցի էր եղել։
Մի տնից, որի դռան տեղը վարագույր էր կախված, դուրս եկան երկու կին դույլերով և քարացան, տեսնելով աղբյուրի մոտ նստած օտարականին։ Քաջություն հավաքելով՝ նրանք դանդաղ մոտեցան։ Արաբական սովորույթի համապատասխան, ոտքից գլուխ սև կերպասի մեջ փաթաթված կանայք մի քանի խոսք փոխանակեցին հայերենով։ Մեկը պատկառելի տարիք ուներ, և արևը վառել էր նրա կնճռոտ դեմքը, իսկ մյուսը՝ առաջինի դուստրը կամ հարսը, մոտ քառասուն տարեկան էր։ Վարդանը ոտքի կանգնեց և մի քանի քայլ հեռացավ աղբյուրից, որպեսզի նրանք հանգիստ մոտենային։ Երբ կանայք մոտեցան աղբյուրին, Վարդանը հայերեն ուլջունեց նրանց և առաջարկեց լցնել դույլերը։ Մի պահ վարանելուց հետո նրանք համաձայնեցին։
— Սա Տեր Գևորգի եկեղեցի՞ն է,— հարցրեց Վարդանը՝ դույլը պահելով մետաղյա ծորակի տակ։
— Այո,— պատասխանեց ավագը սուր ձայնով։
Կարճատև լռությունից հետո նա ասաց մեղավոր ձայնով.
— Մենք ձեզ թուրքի տեղ դրեցինք։
— Իսկ ես ձեզ՝ արաբ կանանց։
Ավելի երիտասարդը, որի դեմքը նիհար էր, իսկ աչքերը տենդոտ, բարձրաձայն ծիծաղեց բացելով սևացած ատամները։ Այդ ծիծաղը Վարդանին երաժշտություն թվաց։ Ավագը, պահպանելով խիստ տեսքը, ասաց.
— Հիմա կյանքն այնպիսին է, որ ավելի լավ կլիներ, եթե մենք մոռանայինք մեր ով լինելը։
Վարդանը գլխով արեց.
— Դուք այստեղ սվասցիների հանդիպե՞լ եք։
Կանայք հարցական հայացքով միմյանց նայեցին։
— Չենք կարծում,— ասաց երիտասարդը։– Ես և մայրս Քեղիից ենք։
Հայրենի գյուղի անունն արտասանելիս նրա դեմքը մռայլվեց, հետո նա ավելացրեց.
— Ավելի լավ կլիներ, եթե դուք Տեր Գևորգից հարցնեիք։ Նա ճանաչում է Հալեպում ապրող բոլոր հայերին։
— Որտե՞ղ է նրա տունը։
— Նա այն զիջել է մի ընտանիքի, իսկ ինքը իրիցկնոջ հետ ապրում է եկեղեցում։
— Թակեք ավանդատան դուռը,— ասաց ծեր կինը և ցույց տվեց եկեղեցու աջ կողմը։— Զանգակատան հետևում։
— Ուզո՞ւմ եք ձեր դույլը տանեմ, տիկին։
— Խնայեք ձեր ուժերը, երիտասարդ։ Ես այսպիսի դույլեր շատ եմ քարշ տվել։
Բարեմաղթանքներ փոխանակելուց հետո նրանք բաժանվեցին, և Վարդանը գնաց կնոջ ցույց տված կողմը։ Եկեղեցին ուղղանկյուն բակ ուներ, որի սալահատակի ճեղքերում աշնանային անձրևներից փարթամ խոտ էր աճում։ Քարե նստարանին փարաջայով մի ծերունի էր նստած և թերթ էր կարդում։ Ոտնաձայն լսելով՝ քահանան գլուխը բարձրացրեց։ Նրա ձախ աչքը չկար, և կոպը կարծես այտին կարված լիներ, իսկ ամբողջ կյանքը կենտրոնացել էր աջ աչքում, որը խորաթափանց էր։ Նեղ և երկար սպիտակ մորուքը իջնելով մինչև կրծքավանդակի կեսը՝ էլ ավելի էր երկարացնում նրա նիհար դեմքը, որն իր գույնով և կնճիռներով ծիրանի չիր էր հիշեցնում։ Նա թուրքերենով դիմեց այցելուին։
— Ո՞ր քամին է ձեզ այսքան վաղ այս կողմը բերել, երիտասարդ։
— Բարեկամական քամին,— պատասխանեց Վարդանը հայերեն, ֆեսը հանելով։
Տեր Գևորգն ուզեց ոտքի կանգնել։
— Թույլ տվեք ես նստեմ, տեր հայր։
— Նստիր, որդիս։
Նրանք միմյանց ձեռք սեղմեցին և Վարդանը նստեց նրա կողքին։ Քարը սառն էր։ Քահանան, որը պատրաստվում էր այցելուի անունը հարցնել, հանկարծ սկսեց օդը հոտոտել և ինքն իրեն հարցնել, թե արդյո՞ք քնած չէր և երազում չէր զգում այդ զարմանալի բուրմունքը։
— Սա հենց այն է, ինչի մասին դուք մտածում եք,— ասաց Վարդանը՝ նրան հանձնելով մուգ թղթից պատրաստված մի տոպրակ։
— Սո՞ւրճ,— բացականչեց քահանան։
Նա պատռեց տոպրակի անկյունը, մի պտղունց սուրճ վերցրեց և մոտեցրեց քթին։
— Սո՜ւրճ։ Այն էլ լավ սուրճ։ Շատ վաղուց սուրճ չեմ խմել։
Վարդանը գիտեր Տեր Գևորգի այդ թուլության մասին Ուռհայի զինագործից, որը հայ էր և որին նրա մասնագիտությունը հնարավորություն էր տվել խուսափելու իր համաքաղաքացիներին բաժին ընկած ճակատագրից։ Նա էր Վարդանին տվել քահանային հասցեագրված նամակները։
— Լուսաբե՜ր, Լուսաբե՜ր։
Ամուսնու կանչը լսելով՝ մոտ վաթսուն տարեկան մի կին դուրս եկավ ավանդատնից։ Նա տխուր կամ հոգնած հայացք ուներ։ Նրա այտերի, պարանոցի և թևերի թուլացած մաշկից զգացվում էր, որ նախկինում նա շատ գեր էր եղել և նիհարել էր կարճ ժամանակում։ Ձեռքերը կրծքին սեղմելով՝ նա հանդիմանեց ամուսնուն իրեն վախեցնելու համար։
— Նայիր,— ասաց քահանան ոգևորված։— Մեր բարեկամը մեզ համար սուրճ է բերել։
Գոհունակություն զգալով իր ամուսնու ուրախությունից՝ նա Վարդանին գլխով արեց։
— Բարի գալուստ, պարոն, և շնորհակալություն։
— Խնդրեմ, սուրճ պատրաստիր։
— Դուք ինչպե՞ս եք սիրում, պարոն,— հարցրեց կինը Վարդանին։– Դա՞ռը, թե քաղցր։
Վարդանը հրաժարվեց.
— Սուրճը քիչ է, պահեք ձեզ համար։
— Դառը սարքիր,— ասաց Տեր Գևորգը կնոջը, իսկ Վարդանի համար ավելացրեց։— Մենք միասին կխմենք։ Դա բնորոշ է այս ժամանակաշրջանին։
Վարդանը չհասկացավ վերջին խոսքերի իմաստը։ Նա ներկայացավ։
— Ես գուշակեցի ձեր ով լինելը,— ասաց քահանան նրա ուսին մտերմիկ հարվածելով։
Նա ավելի ուժեղ էր, քան կարելի էր ենթադրել նրա նուրբ կառուցվածքից։
— Դուք շատ լավ հոդվածներ եք գրում, որոնք օգնում են մեր գործին։ Ուրախ եմ, որ վերջապես ձեզ հանդիպեցի, որդիս։
— Ես նույնպես, տեր հայր,— պատասխանեց Վարդանը նրան պարզելով ձեռքը։
Չցանկանալով ժամանակ ձգել՝ նա անդրադարձավ իր այցելության նպատակին.
— Ես ձեզ նամակներ եմ բերել Ուռհայից։
— Մի քիչ հետո,— ցրված պատասխանեց քահանան, որը կանխավ ըմբոշխնում էր սուրճ խմելու հաճույքը։
— Ձեզ հայտնե՞լ են, որ ես ընտանիքիս անդամներին եմ փնտրում։
— Նույնիսկ երկու անգամ։ Նախ՝ ցանցը, իսկ հետո Մեթյուզ քահանան։ Դուք երկիր ու երկինք իրար եք խառնել, եթե չեմ սխալվում։
— Ապարդյուն,— մռայլ պատասխանեց Վարդանը։– Դուք որևէ տեղեկություն ունե՞ք։
— Ցավում եմ, որդիս, բայց ոչ։ Ես կարող եմ ձեզ վստահեցնել, որ ձերոնք Հալեպում չեն, ոչ էլ անմիջապես այս շրջանում։
Քահանան միակ աչքով զննում էր այցելուի դեմքը։ Նա խոսեց մեղմորեն.
— Դադարեք ձեզ տանջել, բարեկամս։
— Եվ հույսս դնեմ Աստծո՞ւ վրա,— հարցրեց Վարդանը՝ դժվարությամբ զսպելով բարկությունը։
Տեր Գևորգը հանդարտորեն շարունակեց խոսքը.
— Նաև Աստծու վրա։
Քանի որ Վարդանը լուռ էր, քահանան շարունակեց.
— Դուք պետք է ապրեք, որդիս։
— Հեշտ է ասել։
Քահանան նայեց դռան կողմը։ Ինչո՞ւ էր իրիցկինը ուշացնում սուրճը։ Ջուրը պետք է որ եռացած լիներ։
— Դուք պետք է կյանքի նպատակ գտնեք։ Այն, ինչ ես գիտեմ ձեր մասին...
— Պետք է շարունակեմ հոդվածնե՞ր գրել տեղահանությունների մասին։ Ապրելը դա՞ է։
Վարդանի կտրուկ տոնը ամենևին չշփոթեցրեց ծեր քահանային, որը ևս մեկ անհամբեր հայացք նետեց դռան կողմը։
— Դուք իրավացի եք, որդիս։ Ողբալու ժամանակն անցել է։
Վարդանը, որը հակաճառության էր սպասում, զարմանքով նայեց իր զրուցակցին։
— Ի՞նչ նկատի ունեք։
Տեր Գևորգը մեկ անգամ ևս հպվեց Վարդանի ուսին և խորհրդավոր տեսքով ասաց.
— Մենք խոսելու շատ բան ունենք։ Եթե, իհարկե, դուք չեք շտապում։
— Ես ազատ եմ մինչև կեսօր։
— Դա լավ է։
Իրիցկինը դուրս եկավ ավանդատնից անհաստատ քայլերով՝ վախենալով թափել թանկարժեք հեղուկը։ Քայլը գցելիս, նա շարժում էր ամբողջ կոնքը այնպես, ինչպես գեր ժամանակ էր անում։ Նա տղամարդկանց տվեց երկու լիքը գավաթ սուրճ։ Գավաթները ճաքճքած էին, քանի որ ամուսինները, ինչպես և բոլոր ծխականները, աղքատ էին։
— Օրհնյալ է Աստված իր շնորհների համար,— ասաց քահանան՝ գավաթը քթին մոտեցնելով և այնտեղից բարձրացող բուրումնավետ գոլորշին հոտոտելով։
Նա փակեց աչքերը, սուրճը փորձեց, իսկ մի քանի վայրկյան անց շշնջաց.
— Մենք ամեն ինչի իսկական արժեքն իմանում ենք այն ժամանակ, երբ զրկվում ենք դրանից։
Լուսաբեր իրիցկնոջ հուզված հայացքի ներքո նրանք կում–կում խմեցին սուրճը։ Գավաթը շրթունքներին մոտեցնելով՝ քահանան ֆրթացնելով կում էր անում, որպեսզի օդը հովացներ եռման հեղուկը և բերանը չայրեր։
— Կուզենայի, որ մենք շրջայց կատարեինք իմ ծխում, պարոն Վարդան,— ասաց քահանան, գավաթը կնոջը հանձնելով։
— Սվասից ընտանիքներ կա՞ն այստեղ։
— Շատ քիչ։ Ես արդեն հարցուփորձ եմ արել այդ մարդկանց, նրանք ոչինչ չեն կարող ձեզ հայտնել։
Վարդանն ամուսիններին ավանդատուն ուղեկցեց։ Սենյակի պատի տակ, որը իրիցկին Լուսաբերը կարեցածին չափով բնակելի էր դարձրել, ծալված ներքնակ կար։ Սեղանը, երկու աթոռները, պատերին կախ տված կաթսաները, քարածխի վառարանը նեղվածք էին ստեղծում փոքր սենյակում։ Ծիսական հագուստների պահարանում, որը նաև որպես մթերքի պահարան էր ծառայում, միայն մեկ կախիչ կար։ Վարդանը քանդեց իր բաճկոնի կարերից մեկը և աստառի տակից հանեց մանր ձեռագրով գրված մի քանի թերթ՝ նամակներ, որոնք Տեր Գևորգն արագ կարդաց և հանձնեց կնոջը, որ նա թաքցներ։
Ավանդատնից դուրս գալով՝ Վարդանն ասաց քահանային.
— Ի՞նչ խորհուրդ կտաք ինձ կնոջս և որդուս կապակցությամբ։
Չնայած կարեկցանքին, Տեր Գևորգը իրեն պարտավոր էր զգում չթաքցնել իր կարծիքը.
— Չեմ ուզում դաժան մարդու տպավորություն թողնել, որդիս, սակայն դուք ոչինչ չեք կարող անել նրանց համար։ Առնվազն մինչև պատերազմի ավարտը։ Ձեր կինը միգուցե եղել է այն դժբախտների թվում, ում ուղարկել են մեռնելու Եփրատի հարավում գտնվող անապատներում, կամ էլ բախտ է ունեցել փախչելու Սիջագետք, Պարսկաստան, Պաղեստին, կամ էլ...
Քահանան տատանվեց և չբարձրաձայնեց այն միտքը, որ նա կարող էր իր կամքին հակառակ դարձած լիներ որևէ բեյի սիրուհին, ինչպես բազմաթիվ հայուհիներ։
— Այնքա՜ն հնարավորություններ կան։ Դուք դրանց մասին նույնքան լավ գիտեք, որքան ես։ Դուք կարող եք ապարդյուն դես ու դեն ընկնել, ձեր ուժերը վատնել, սակայն ոչինչ չեք կարող փոխել։ Դուք կիսում եք մեր հայրենակիցների մեծ մասի ճակատագիրը և կարող եք միայն սպասել ու հուսալ։
Նա ուշադիր հետևում էր իր հյուրի արձագանքին, բայց նա անհաղորդ էր։ Տեր Գևորգը բարձրաձայնեց այն եզրակացությունը, որին հանգել էր ինքը՝ Վարդանը, իր մտորումներում և որը դեռևս չէր համարձակվում ձևակերպել։ Քահանան սպասեց, որ իր խոսքերը տեղ հասնեին։
— Այն, ինչ ես ասացի, դուք արդեն գիտեիք,— արձանագրեց քահանան։
— Անկասկած...
Վարդանը պատասխանեց ցրված տեսքով և հազիվ լսելի ձայնով։ Ձեռքը ջերմորեն Վարդանի ուսին դնելով՝ Տեր Գևորգն ավելացրեց.
— Վանեք ձեր սրտից մեղքի զգացումը, որը ոչ մի հիմք չունի։
Աղբյուրի մոտով անցնելով, նրանք շարժվեցին փոշոտ փողոցով, որն ավելի նման էր լայն արահետի և գալարվում էր անկանոն կառուցված տների միջև։ Տեր Գևորգը թևանցուկ էր արել Վարդանին ոչ այն պատճառով, որ օգնության կարիք ուներ՝ նա Տրապիզոնից ոտքով էր եկել Հալեպ, այլ պարզապես իրենց միջև մտերմիկ մթնոլորտ ստեղծելու համար, մթնոլորտ, որը խթանում էր խոստովանանքը։ Քանի որ ծեր քահանան ասելու բան ուներ, գաղափարներ ուներ, որոնք կհասկանար այս կիրթ մարդը, և որին նա կարծես վաղուց ճանաչեր նրա հոդվածների միջոցով։ Նա ուներ նաև կասկածներ, որոնք, ինչպես հույս ուներ, Վարդանը կփարատեր կամ կհաստատեր։
— Այս մեկ տարվա ընթացքում այստեղ են եկել տասնյակ հազարավոր տեղահանվածներ։ Անհամար շարասյուներ, լիքը վագոններ։ Քաղաքի հայերը չէին տուժել տեղահանություններից, և նրանք կարեցածի չափ օթևան էին տվել հայրենակիցներին։ Մնացածները մնում էին ճամբարներում՝ հին խաներում կամ էլ բաց դաշտում, մի կերպ գոյությունը պահպանելով։ Երբ իշխանությունները համարում էին, որ նրանց քանակը շատ էր ավելացել, ապա նրանք շարասյուներ էին կազմում և նրանց ուղարկում էին անապատ կամ էլ հարավի քաղաքները, որը չարյաց փոքրագույնն էր։
— Ես տեղյակ եմ, տեր հայր,— քաղաքավարի ասաց Վարդանը, որը չէր ուզում դրա մասին խոսել։
— Դուք սխալվում եք, որդիս, ես չեմ ուզում ձեզ հետ ողբերգական իրադարձությունների մասին խոսել։ Ուզում եմ ձեզ ասել, որ դեռևս մի քանի ամիս առաջ մենք զբաղված էինք, մահացածներին հուղարկավորելով։ Իսկ հիմա ձեր շուրջը նայեք։ Նոր թաղամաս է կառուցվում, կյանքը վերսկսվում է։
Քահանան դադար առավ և ակնհայտ բավարարությամբ լայն շարժումով ցույց տվեց շրջակայքը։ Կացարանները ողորմելի էին, սակայն դրանք գոնե տանիք ունեին։ Ծեր կանայք հող էին մշակում տների շուրջը, երեխաները գոռոցներով վազվզում էին։
— Ցանել՝ նշանակում է մտածել ապագայի մասին, որդիս։ Այս մարդիկ ապրում են։ Ճիշտ է, նրանք ստիպված են հույս դնել Հալեպի հարուստ ընտանիքների՝ Ալթունյանների, Մեջլումյանների և այլոց գթասրտության և ամերիկյան հյուպատոս պարոն Ջեքսոնի ու օտար միսիոներների օգնության վրա։ Բայց շատերն աշխատում են քաղաքում, շատերը զբաղվում են իրենց արհեստով, կանայք ձեռագործ են անում։
Քահանայի խոսքերը համահունչ էին Վարդանի մտքերին, որոնք ծագել էին նրա գլխում բնակավայրը տեսնելուն պես։ Եվ երբ նա մուտք գործեց թաղամաս, նա իրեն որպես նյութ փնտրող լրագրող չէր զգում, առավել ևս՝ ոչ որպես օտար քաղաք այցելած զբոսաշրջիկ, այլ իր գյուղը վերադարձած մարդու տարօրինակ զգացումն ուներ։
— Եկեք,— ասաց Տեր Գևորգը,— ես ձեզ մի բան ցույց կտամ, և դուք կուրախանաք։
Կանայք ու ծերունիները դուրս էին գալիս իրենց տներից քահանային ողջունելու համար, իսկ երեխաները հետևում էին նրանց օրինակին։ Զրկանքներն իրենց հետքն էին թողել նրանց դեմքերին, սակայն նրանց աչքերում փայլ կար, որը Վարդանին կյանքի փայլ թվաց։ Դա դեռևս ուրախության փայլ չէր, սակայն ապրելու ցանկության փայլ էր։ «Աստված օրհնի» ավանդական բանաձևից հետո քահանան յուրաքանչյուրին մի բան էր ասում, իրենց անուններով դիմելով։ Վարդանը բավարարվում էր գլխով անելով, քանի որ հուզված էր, հայտնվելով իր ժողովրդի մեջ այդքան երկար ընդմիջումից հետո։
Տեր Գևորգը կանգ առավ մի տնակի առջև, որի կավաշեն պատերը նոր էին կանգնեցվել, և մատնացույց արեց նոր տնկված ծառը։
— Սալորի ծառ է, որը պտուղ կտա տարիներ անց,— հիացավ նա։– Ես ձեզ ասացի, որ մենք զբաղված էինք մահացածներին հուղարկավորելով... Իսկ երեկ երեխա է ծնվել։
Նա թակեց դռան շրջանակը, քանի որ դուռը դեռևս տեղադրված չէր։ Կանացի մի ձայն նրանց ներս հրավիրեց։ Քահանան մի կողմ տարավ գորգը, որը որպես դուռ էր ծառայում, և Վարդանին կանչեց իր հետևից։ Հողե հատակով միակ սենյակում միայն մի ներքնակ կար։ Ներքնակին մի կին էր նստած և գրկին պահել էր խանձարուրով մի երեխա։ Նա հոգնած տեսք ուներ, սակայն ժպտաց քահանային։
— Ինչպե՞ս ես այսօր։
— Շատ լավ, տեր հայր։
— Իսկ փոքրի՞կը։
— Ոնց որ սովից փախած լինի։
Տեր Գևորգը ներկայացրեց Վարդանին, որը շնորհավորեց ծննդկանին, հետո բացատրեց.
— Տեղահանության ժամանակ Անիկի վեց երեխաները մահացել են իր աչքի առաջ։ Քառասունմեկ տարեկան հասակում, նա իր ամուսնու՝ Նազարի հետ, որը ծածկած շուկայում մի սիրիացու մոտ ոսկերչություն է անում, նոր ընտանիք է ստեղծում։
Կինն անթարթ լսում էր քահանային, իսկ Վարդանին նայում էր միաժամանակ հանդուգն և հպարտ հայացքով։ Երեխան արթնացավ և լաց եղավ։
— Կերակրելու ժամն է,— ասաց մայրը, նրա խանձարուրը բացելով։
Դրսում Վարդանն ասաց քահանային.
— Սա իսկապես հուսադրող տեսարան է։ Սակայն, Տեր Գևորգ, ինձ պետք չէ ոչինչ ապացուցել, ես հավատում եմ մեր ժողովրդի ավերակների վրա նոր կյանք սկսելու ունակությանը։ Պատմությունը շատ պերճախոս օրինակներ է մեզ ներկայացնում։
— Ես ոչինչ չեմ ուզում ապացուցել,— պատասխանեց ծեր քահանան ցածրաձայն։– Հակառակը, ես ձեզնից եմ սպասում... Սակայն ոչ այստեղ։ Գնանք այստեղից։
Նա բռնեց Վարդանի թևից և նրան տարավ տան հետևը։ Նրանք անցան փոքր բակերով և պարապուտներով, որոնք բաժանում էին խրճիթները միմյանցից, և հասան թաղամասի ծայրին։ Մահմեդական գերեզմանոցից ոչ հեռու գտնվող խանի ավերակների մոտ Տեր Գևորգը նստեց պատից ընկած քարաբեկորի վրա։ Վարդանը կանգնած մնաց նրա դիմաց և սպասեց, որ քահանան շունչ քաշի։
— Մեր հայրենակիցներից շատերը վրեժխնդրության մասին են խոսում, որդիս, և այդ տրամադրությունը զգացվում է ձեր որոշ հոդվածներում։
Քահանայի ձայնում ափսոսանքի, գրեթե հանդիմանանքի երանգ կար։ Հարգելով իր զրուցակցի կարգը և տարիքը՝ Վարդանը մեղմորեն պատասխանեց.
— Կուզենայի նկատել, որ կառավարությունը ղեկավարող հանցագործներին բացահայտելը և հայ ժողովրդի համար արդարություն պահանջելը չի նշանակում վրեժխնդրության կոչեր անել, տեր հայր։
— Դուք դրան էլ կհասնեք, որդիս,— ասաց Տեր Գևորգը, մի քիչ խրատական տոնով։— Եվ դա սխալ կլինի։ Ես ժամանակ չունեմ մտածելու վրեժխնդրության մասին, որը, պետք է նշեմ, հակառակ է մեր հավատքին։ Կան այս մարդիկ, որոնց դուք տեսաք, որոնց պետք է խնամել և կերակրել, որոնց պետք է վերադարձնել ապրելու ցանկությունը։ Բոլոր սրանց և նաև նրանց, ովքեր քարշ են գալիս ճամբարներում։ Ես ձեզ ասացի, որ մենք արդեն պետք է վաղվա օրվա մասին մտածենք։
Վարդանը գլխով արեց.
— Համաձայն եմ ձեզ հետ, տեր հայր։ Վա՜ղը, Հայաստա՜ն։ Շատերն են դրա մասին մտածում և պատրաստվում են դրա իրականացմանը։
— Հենց դա էլ ինձ անհանգստացնում է,— մրթմրթաց Տեր Գևորգը։
Նա մեղք գործած երեխայի տեսք ուներ։
— Դուք պատգամավոր եք եղել, որդիս, դուք հայտնի գրող եք։ Ես ձեզ հավատում եմ, հավատում եմ ձեր դատելու ունակությանը։ Կհամաձայնե՞ք լսել կասկածներ ունեցող ծերունու խոստովանանքը և նրան խիստ չդատել։
Վարդանը զարմացավ և պպզեց ծերունու առջև, որպեսզի դեմ դիմաց լիներ իր զրուցակցի հետ։
— Իհարկե, Տեր Գևորգ։
— Ասացեք ինձ, ի՞նչ Հայաստանի մասին եք խոսում։
— Եթե դուք կարդացել եք իմ հոդվածները, արդեն իսկ պետք է իմանայիք։
— Ես դրանք բազմաթիվ անգամներ եմ կարդացել։ Բայց ինձ նորից ասեք։
— Կիլիկիան, որը ժամանակին Փոքր Հայաստան էր կոչվում։ Օսմանյան վեց հայկական վիլայեթները, կամ Արևմտյան Հայաստանը և Արևելյան Հայաստանը, որը Ռուսաստանի կւսզմի մեջ է։ Սրանք են այն տարածքները, որոնց մասին մեր ներկայացուցիչները բանակցում են դաշնակիցների հետ։
Նա դադար առավ քահանային նայելու համար, որր խաղում էր մի քարի հետ, և հարցրեց.
— Ձեր կասկածները դրա՞ն են վերաբերում, տեր հայր։
Տեր Գևորգը հառաչեց և գլխով արեց.
— Եկեք մի կողմ թողնենք Արևելյան Հայաստանը, ուր հայերը շատ են և անվտանգության մեջ։ Սակայն Անատոլիայում և Կիլիկիայում կա՞ արդյոք այնքան հայ, որ մեծամասնություն կազմի։
— Դա կարող է պրոբլեմ դառնալ,— համաձայնեց Վարդանը։– Ահա թե ինչու մենք պետք է դաշնակիցներից երաշխիքներ պահանջենք և նախապատրաստենք մեր հայրենակիցների վերադարձը։ Այս նորածնին պետք է հայրենիք պարգևել։
— Կվերադառնա՞ն արդյոք մեր հայրենակիցները։
— Իսկ ինչո՞ւ նրանք պետք է հրաժարվեն վերադառնալ իրենց վաղնջական հայրենիքը։
— Որովհետև նրանք կհիշեն 1895 և 1915 թվերի ջարդերը, որովհետև նրանք չեն ցանկանա, որ իրենք կամ իրենց երեխաները նորից վերապրեն այդ ամենը։
— Նրանք վախենալու բան չեն ունենա, եթե մենք եվրոպական տերությունների կողմից հովանավորվող պետություն հիմնենք։
Քահանան հպվեց Վարդանի թևին և նրան ուշադիր նայեց։
— Իսկ դա հնարավո՞ր է, որդիս։
Նա ուզում էր, որ իրեն համոզեն։ Սակայն ազնվությունից դրդված Վարդանը չկարողացավ միանշանակ պատասխան տալ։
— Միգուցե և հնարավոր է։ Իսկ ինչ վերաբերում է դրա իրականացմանը, ես չեմ կարող երաշխավորել։
— Հետևաբար, դուք կասկածներ ունեք, դուք նույնպես,— բացականչեց քահանան։
— Ես չեմ սիրում այդ բառը։ Քաղաքականության մեջ երբեք չես կարող վստահ լինել,— ասաց Վարդանը։– Սակայն անվստահությունը չպետք Է մեզ խանգարի ձգտել դրան։
Տեր Գևորգը հանգստանալով, որ ինքը միակը չէ, որ կասկածում է, շարունակեց շարադրել իր տեսակետը.
— Գիտեք, որդիս, բազմաթիվ հայեր համայնքներ են կազմում Պարսկաստանում, Կիպրոսում, Եգիպտոսում և Եվրոպայում։ Եվ ես չեմ պատկերացնում, որ պետք է համոզել, որ նրանք վերադառնան կայսրության տարածքը, ուր նրանց ապագան երաշխավորված չի լինելու։
Վարդանը ոտքի կանգնեց, և Տեր Գևորգը այդ շարժումն ընկալեց որպես հեռացում, որպես հանդիմանանք։
— Ինձ ճիշտ հասկացեք, որդիս, սրանք պարտվողական խոսքեր չեն։ Ես մտածում եմ, որ գուցե զգուշավորությունը պետք է դրդի մեր եղբայրներին մնալու այնտեղ, ուր իրենք կան։
— Դեռևս շուտ է դրա մասին խոսելը։ Այդ հարցը կծագի, եթե մեզ չհաջողվի ստեղծել անկախ Հայաստան։ Մենք դեռ կտեսնենք։
Տեր Գևորգը տատանվեց, հետո անվստահ ձայնով ասաց.
— Ես կասկածներ ունեմ, դուք վստահ չեք... Մնացածները նույնպես նույն հարցերը կտան։ Ինձ թվում է, որ դուք պետք է անդրադառնաք այդ խնդրին ձեր հոդվածներում, որպեսզի մարդիկ ժամանակ ունենան իրենց ապագայի մասին մտածելու։
— Երբեք,— բացականչեց Վարդանը հակաճառություն չհանդուրժող տոնով։— Դա բարոյալքող ազդեցություն կթողնի այն հայերի վրա, որոնք կողմ են անկախ Հայաստան ստեղծելու գաղափարին, շփոթություն կառաջացնի մեր դաշնակիցների ճամբարում և փաստարկներ կտրամադրի մեր թշնամիներին։
Քահանան շփոթվել էր։ Վարդանն արևին նայեց մոտավոր ժամը որոշելու համար։
— Կեսօրին ես պետք է միանամ Փաշազադե Շահիր Միթադի նվագախմբին։
— Շատ ճարպիկ քայլ էր դերվիշների նվագախմբին միանալր,— շշնջաց Տեր Գևորգը, որն ուզում էր շահել իր զրուցակցի համակրանքը։
Նա կարող էր ինքնուրույն ոտքի կանգնել, սակայն ձեռքը մեկնեց, որպեսզի Վարդանը օգներ։ Այսպիսով նա ուզում էր վերացնել այն վիհը, որ գոյացել էր նրանց միջև։ Կանգնելով՝ քահանան բաց թողեց Վարդանի ձեռքը։
— Դուք դեռ ավելի քան մեկ ժամ ունեք, որդիս։ Թույլ տվեք ձեզ ուղեկցել։ Ճանապարհին կարող ենք այցելել որբանոց։ Կուզեի, որ դուք տեսնեիք երեխաներին։
Վարդանը հասկանում էր, որ Տեր Գևորգը ցանկանում էր, որ իրենք բաժանվեին ավելի լավատեսական տրամադրությամբ, և համաձայնեց։
Նրանք լուռ անցան ճանապարհը, որը տանում էր դեպի շուկա և շրջանցում էր այն բլուրը, որի վրա կանգնած էր միջնաբերդը։ Տեր Գևորգը ձգեց մանկատան վերածված գերմանական դպրոցի դարպասի զանգը։ Մոխրագույն քարից կառուցված շենքը ոչ մի աչքի ընկնող հատկանիշ չուներ, բացի նետաձև լուսամուտներից, և երկաթակուռ ցանկապատի հետևում մռայլ տեսք ուներ։ Մի զույգ, որը զբոսնում էր այգում, ուր դեկորատիվ բույսերին փոխարինում էին բանջարանոցի մարգերը, նրանց ընդառաջ եկավ։ Էդվարդ Գրետտերը՝ մոտ քառասուն տարեկան մի մարդ, որը մաթեմատիկա, փայտագործություն և մեխանիկա էր դասավանդում, սպայի էր նմանվում իր կարճ կտրած շիկահեր մազերով և մարզիկի մարմնով։ Սևահեր, գեղեցիկ և մոտ երեսուն տարեկան Բեատրիս Ռոհները միսիոներուհի էր և ղեկավարում էր հաստատությունը։ Քահանան ներկայացրեց Վարդանին որպես բարեկամ, առանց մանրամասնելու նրա ով լինելը։
— Կուզեի՞ք տեսնել ննջարանները և խոհանոցը,— առաջարկեց երիտասարդ կինը կատարյալ թուրքերենով։— Կնախաճաշեի՞ք մեզ հետ։
— Դժբախտաբար մենք քիչ ժամանակ ունենք,— պատասխանեց Տեր Գևորգը։— Կարո՞ղ ենք դասասենյակները տեսնել։
— Գիտեք, երեխաները պարապում են։
— Մենք միայն մեկ հայացք կգցենք։
Նա նրանց ներս ուղեկցեց և բացեց մաշված մանրահատակով միջանցքի ծայրում գտնվող դահլիճի դուռը։ Մոտ երեսուն երեխա, գետնին նստած, տետրերը ծնկներին հետևում էին կավճին, որով ուսուցիչը թվեր էր գրում գրատախտակին։
— Նայեք, ինչ ագահությամբ են նրանք կլանում գիտելիքները,— շշնջաց Տեր Գևորգը Վարդանի ականջին։— Նայեք, թե որքան խելացի են նրանց աչքերը, սակայն այդ աչքերը սարսափելի բաներ են տեսել։
Երբ Վարդանը նկատեց, որ ինքը զննում էր յուրաքանչյուր երեխայի դեմքը, հուսալով հայտնաբերել Թովմասին, գլուխը դարձրեց։ Նա այլևս չէր ուզում խոսել ոչ երեխաների, ոչ էլ միսիոներների հետ, ինչպես մտադրվել էր անել սկզբում։
Նրանք փողոց դուրս եկան, և քահանան մի քիչ ուղեկցեց Վարդանին։ Տեր Գևորգը ոգևորված էր.
— Տեսա՞ք այդ փոքրիկներին։ Սա ապագայի սերմնացանն է և այն չի կարելի վատնել։
Վարդանը, իր որդու մասին մտածելով, գլխով արեց։ Քահանան ոգեշնչված շարունակեց.
— Այն Հայաստանը, որի մասին երազում են մեր հայրենակիցներից շատերը, Տիգրան Մեծի Հայաստանն է, հզոր մի պետություն, որը սփռվում էր Սև ծովից մինչև Միջերկրականը, պետություն, որ զենքի ուժով գոյատևեց այնքան ժամանակ, մինչև ավելի հզոր հարևանը այն նվաճեց։ Կարծում եմ, որ այդ Հայաստանը երբեք չի վերածնվի։
— Ապագան ցույց կտա,— պատասխանեց Վարդանը սրտնեղած։
— Հայաստանը, Մեծ Հայքը, հավերժ Հայաստանը կապրի այսուհետ միայն այս երեխաներից յուրաքանչյուրի մեջ։ Անցած ամիս ես տեսիլք եմ ունեցել, նոր Մովսեսն առաջնորդում էր մեր ժողովրդին դեպի Ավետյաց երկիր։ Սակայն այդ երկիրը նման չէր Անատոլիային։ Գուցե մեր ճակատագիրը աշխարհով մեկ ցրվե՞լն է։
— Ես չեմ կարող դա ընդունել։ Հրաժարվե՞լ առանց որևէ բան փորձելու։ Ես հարգում եմ ձեր տեսակետը, տեր հայր, սակայն չեմ կիսում։ Եվ խոսք չի կարող լինել, որ ես այդ տեսակետը տարածեմ։
Ծանր լռություն հետևեց։ Ծերունին էլ ավելի ուժգին էր կառչում Վարդանի թևին և Վարդանը զգաց, որ նա շփոթված էր, և դա նրան ցավ պատճառեց։
— Կարևորը, տեր հայր, այն է, ինչ դուք անում եք մեր ժողովրդի համար։ Ձեր անխոնջ նվիրումը անգնահատելի է և անփոխարինելի։ Մնացածը կտեսնենք, երբ կգա ժամանակը։
— Դուք իրավացի եք, որդիս,— պատասխանեց քահանան երախտագիտությամբ։– Թող կորչեն գաղափարները։ Հարկավոր է թևերը քշտել և անել անհետաձգելի գործերը։
Նա Վարդանի խոսքերն ընկալում էր որպես անհերքելի ճշմարտություն։ Մի քանի քայլ անցնելով, նա ուրախ ասաց.
— Մենք պետք է հույսներս դնենք Աստծու ողորմածության վրա, այո։ Մենք խաշնարած շներ ենք, որդիս։ Դուք հատկապես։ Դուք հավաքում եք մոլորված գառներին, իսկ մենք օտար միսիոներների օգնությամբ փորձում ենք ի մի բերել ցրված հոտը։ Այս մանկատունը, ինչպես և շրջանի մեկ տասնյակ այլ մանկատներ, փարախներ են։ Իսկ պատերազմից հետո մենք այս հոտը կտանենք ապահով մի վայր։
— Որտեղ էլ լինի այդ ապահով վայրը,— ասաց Վարդանը խորամանկ տեսքով։
— Որտեղ էլ լինի,— համաձայնեց քահանան։– Շնորհակալ եմ, որ դուք չնեղացաք ինձնից իմ... այսպես ասենք, ինքնատիպ գաղափարների համար։ Վերագրեք դա իմ պատկառելի տարիքին։
— Ոչ, Տեր Գևորգ, ես այդ գաղափարների մեջ տեսնում եմ անցյալի կրկնությունից խուսափելու անկեղծ ցանկություն։ Մենք բոլորս, քանի ողջ ենք, երազում ենք մեկ բանի մասին։ Հայաստանի մանուկների ազատ ապագայի մասին։
Մուեզզինը ազդարարեց կեսօրի աղոթքը։
— Թող Աստված ձեզ օրհնի,— շշնջաց Տեր Գևորգր։
— Աստված ձեզ պահապան, տեր հայր։
Վարդանը կրծքին սեղմեց ծերունուն և արագ քայլերով հեռացավ։

Մաս 72


Կուրտի հաչոցն անհանգստացրեց Արուսյակին։ Նա շալն ուսերին գցեց, քանի որ 1916 թ. այդ վերջին օրը ցրտաշունչ էր։ Դրսում չորացած խոտն ու գետինը եղյամով էին պատված։ Ինչպես և շունը, երիտասարդ կինը ճանաչեց ճանապարհին հայտնված ուրվագիծը, և նրա սիրտը թրթռաց կրծքում։
— Վարդան,— բղավեց նա և վազեց նրան ընդառաջ։
Սև շունը նրանից առաջ էր ընկել։ Վարդա՜ն։ Գրեթե մեկ տարի էր, ինչ Արուսյակը կարծում էր, որ ինքը կորցրել էր Վարդանին, և ահա, բոլորովին անսպասելի, նա վերադառնում էր։ Երա՜զ։ Դա երազ էր։ Նա մտաբերեց մի քանի ամիս առաջ Քերիմի ստացած նամակում իրեն վերաբերող բառերը. «Ողջունիր իմ բարեկամին, ասա, որ ես ջերմությամբ եմ մտածում նրա մասին և որ կրկին շնորհակալություն եմ հայտնում նրան իր հյուրասիրության համար»։ Քերիմի կարծիքով նրա զսպությունը բացատրվում էր գրաքննության վախով և որ անհրաժեշտ էր կարդալ տողերի արանքում։ Արուսյակը շատ իմաստներ էր փնտրել «ես ջերմորեն եմ մտածում նրա մասին» արտահայտության մեջ։
Այս վերադարձը վկայում էր նրա սիրո մասին։ Այդ գաղափարը ծագեց նրա գլխում և նրան շփոթեցրեց։ Ինչպես էին նրանք վերականգնելու նախորդ ձմեռվա մտերմությունը։ Այնքան ժամանակ էր անցել... Շփոթված Արուսյակը կանգ առավ Վարդանից մի տասը քայլի վրա։ Վարդանը, ուսապարկը գետնին դնելով, շոյում էր Կուրտի գլուխը, որը թաթերը նրա ուսերին էր դրել։ Արուսյակին նա էլ ավելի գեղեցիկ թվաց, ավելի խոշոր, ավելի ուժեղ։ Նրա հոգում տենչն ու հուզմունքն իրար էին խառնվել։
Վարդանը մեքենայաբար շարունակում էր շոյել շանը, հետաձգելով խոսելու պահը, որպեսզի հանգիստ նայեր այն կնոջը, որի մոտ էր վերադարձել։ Վերջապես մի կողմ հրեց շանը և ձեռքերը տարածեց։ Արուսյակը փարվեց նրա կրծքին։
— Արուսյա՜կ, Արուսյա՜կ...— շշնջաց նա դողդոջուն ձայնով, նրան իր կրծքին սեղմելով։
Նա բարձրացրեց կնոջ դեմքը և համբուրեց։ Արուսյակը դողում էր։
— Կմրսես,— ասաց նա՝ վերցնելով գետնին դրված իր իրերը։— Շուտ տուն գնանք։
— Տուր ուդը։
Պաստառի մեջ փաթաթված ուդը նա բռնել էր այնպես, ինչպես գրկում են երեխային։ Խոսքերը խռնվել էին նրա կոկորդում, սակայն դրանցից և ոչ մեկը չէր կարող արտահայտել նրա երջանկությունը, և նա ոչինչ չասաց։
— Ես չկարողացա քեզ նախազգուշացնել։
— Դու այստեղ ես, դա է կարևորը։
Տանը մոտենալով՝ Վարդանը հայացքը դարձրեց Արյուսակից և նայեց դաշտերին, խոտի դեզին, պտղատու ծառերին, ջրհորին, գոմին, կարծես ուզում էր հավաստիանալ, որ ոչինչ չէր փոխվել։ Արուսյակն ուրախացավ, կարծելով, որ դա սեփականատիրոջ հայացք էր։
— Քերիմի մոտ մտե՞լ ես։
— Ոչ, ես ուղիղ այստեղ եկա։
Այդ պատասխանը ևս մեկ առիթ տվեց կնոջը ուրախանալու, առավել ևս, որ Վարդանն ավելացրեց՝ բացելով տան դուռը.
— Այնպիսի տպավորություն ունեմ, կարծես տուն վերադարձած լինեմ։
Նա ուսապարկը հատակին դրեց և վերարկուն կախեց պատի կախիչներից մեկի վրա։
— Նստիր,— ասաց Արուսյակր, ցույց տալով մսւհճակալը։— Ես քեզ համար թեյ կպաւորաստեմ։
Նա կրակն էր թեժացնում՝ առանց աչքը Վարդանից կտրելու։ Վարդանը նույնպես նրան էր նայում։ Նրանք այնքան բան ունեին իրար ասելու, և միևնույն ժամանակ բառերն ավելորդ էին. նրանք հայացքով էին միմյանց ընտելանում։ Երբ Արուսյակը գնաց կաթսայի մեջ ջուր լցնելու, Վարդանը մոտեցավ նրան և օդ բարձրացրեց։ Արուսյակը ծիծաղեց երջանկությունից։ Վարդանը նրան տարավ մինչև մահճակալը, պառկեցրեց և համբույրներով ծածկելով նրա դեմքը, սկսեց տենդագին նրան մերկացնել։ Արուսյակը դադարեց ծիծաղել, նրա շնչառությունն ընդհատուն դարձավ և նա տնքաց։ Նա ազատվեց իր հագուստներից և նրանք միացան։
Նրանք պառկած մնացին։ Նրանք այնքան մոտ էին, որ տեսնում էին միայն միմյանց աչքերը։ Կամաց-կամաց մութն ընկավ, սակայն նրանք չէին խախտել իրենց շրջապատող լռությունը։ Նրանք դարձյալ անձնատուր եղան իրենց սիրուն։ Հանպատրաստից սիրո խոստովանանքներ հնչեցին։ Նրանք քնեցին առանց ճաշելու և այգաբացը դիմավորեցին միմյանց գրկում։
Գոմից անասունի ձայներ էին հասնում։ Նրանք ստիպված եղան դուրս գալ վերմակի տակից և հայտնվել սենյակի սառը և խոնավ օդում։ Վարդանը բացեց ուսապարկր և միջից մի իր հանելով թաքցրեց մեջքի հետևում։
— Շնորհավոր նոր տարի,— ասաց նա և ափը բացեց Արուսյակի առջև։
Դա եղնջաքարով զարդարված արծաթյա մանյակ էր։
— Ինձ համա՞ր է,— ասաց նա՝ աչքերին չհավատալով և հիացած։— Ի՞նչ կարիք կար։
Վարդանը շղթան անցկացրեց նրա պարանոցով, և Արուսյակը ցնցվեց, երբ սառը մետաղը հպվեց նրա մերկ կրծքին։ Նա բացականչեց.
— Շատ գեղեցիկ է։ Սակայն... ես ոչինչ չունեմ քեզ նվիրելու։
— Դու ինձ արդեն ամեն ինչ տվել ես,— պատասխանեց Վարդանը՝ շոյելով նրա ուսերն ու ստինքները։
Արուսյակը համբուրեց նրան և փարված մնաց նրա կրծքին.
— Ես այն երբեք չեմ հանի վզիցս։
Այդ զարդը նրա համար խորհրդանշական էր, ինչպես ամուսնական մատանին։ Այդ զարդով Վարդանն ընդգծում էր, որ Արուսյակն իրեն էր պատկանում։ Արուսյակը լուրջ ձայնով ասաց.
— Շնորհավոր նոր տարի, սիրելիս։ Ես ցանկություն եմ պահել, որ...
Նա չավարտեց նախադասությունը և ժպտաց իր զարդը մոտիկից ուսումնասիրելով։ Վարդանը հեռացավ և սկսեց հագնվել։
— Ես գնամ անասունը կերակրեմ, քանի դու նախաճաշը կպատրաստես։
Արուսյակը խաղաղվեց այն մտքից, որ Վարդանը վերադառնում էր այն կենսակերպին, որն իրենք սահմանել էին նախորդ տարվա ընթացքում, կարծես նրա բացակայությունը կարճատև ընդմիջում էր։ Հենց այդ նույն տպավորությունն ունեցավ Վարդանը, մտնելով տաք գոմն իր հարազատ հոտով։ Այստեղ վերջին ամիսների ընթացքում իր ապրած կյանքը մի քիչ անիրական էր թվում, իրական կյանքից դուրս։
Եղանով աշխատելը, ջրհորից ջուր հանելը, գուռի մեջ լցնելը, թրիքը մաքրելը, այս բոլոր գործողություններն այնքան իրական էին, իր վերջին ամիսների կյանքի համեմատությամբ։ Նա մտածեց Հալեպում խրճիթի առջև տնկված սալորի ծառի մասին։ «Վերսկսենք ապրել», ասաց Տեր Գևորգը։ Ուդի Յաշար... Խորասուզվել գյուղացու կյանքի անհայտության մեջ, սիրել մի կնոջ, որը քեզ սիրում է, նայել, թե ինչպես են անցնում տարվա եղանակները և մտահոգվել միայն երաշտով ու վաղաժամ ցրտերով։ Բայց կկարողանա՞ արդյոք մոռանալ, որ ինքը եղել է Վարդան Պալյանը՝ գրող և դեղագործ, մոռանալ, որ ինքն ունեցել է կին ու երեխա, այլևս չմտահոգվել հայ մնալու խնդրով։ Բարկանալով, որ հարցն արդեն իսկ պատասխան էր պարունակում, նա դուրս եկավ գոմից։
— Վարդա՜ն։
Քերիմի ճիչը վկայում էր նրա զարմանքի և ուրախության մասին։ Իր բազմաթիվ հագուստների պատճառով նա դժվարությամբ վազեց Վարդանին ընդառաջ։ Նրա սովորաբար տխուր աչքերը ուրախ էին նայում մորթե գլխարկի տակից։ Նրանք ամուր գրկախառնվեցին, և բարեկամական զգացմունքներն արտահայտելուց հետո, ուսուցիչը զարմացավ, որ իրեն չէին նախազգուշացրել։
— Ես երեկ երեկոյան շատ ուշ եմ եկել,— ներողություն խնդրելով, ասաց Վարդանը, որը Քերիմի ձայնում գրեթե խանդ զգաց։
— Դու մեզ հետ պետք է նախաճաշես,— ավելացրեց նա։— Նոր տարի է։ Իսկ դասերդ ինչպե՞ս են։
Տրտմությունը չթաքցնելով՝ ուսուցիչը պատասխանեց.
— Օ՜ֆ... ծանր ժամանակ է։ Իմ աշակերտներից շատերը կոշիկ չունեն և տնից դուրս չեն գալիս այս եղանակին։ Ինչպե՞ս կարելի է սովորել դատարկ փորով։ Այստեղ սով էր, ինչպես և այլուր։ Արուսյակը երևի քեզ պատմել է։
Վարդանն անորոշ շարժում արեց, ոչ այո, ոչ էլ ոչ։
Նրանք երեքով նստեցին սեղանի մոտ, սիսեռից և մսից պատրաստված կերակուրի առջև, և Քերիմը հարցրեց Վարդանի ճանապարհորդության մասին։ Գուցե իր գրքային գիտելիքները իրականության հետ համեմատելու համար, նա խնդրեց Վարդանին նկարագրել որոշ քաղաքներ և այցելած շրջանների աշխարհագրությունը։ Վարդանը հաճույքով կատարեց նրա խնդրանքը, բաց թողնելով տեղահանություններին վերաբերող մանրամասները։ Արուսյակը վախենում էր, որ Քերիմը հարցեր կտար նրա կնոջ և որդու որոնումների մասին։ Նա գիտեր, Վարդանի հենց Ուրգուպ վերադառնալու փաստից, որ որոնումներն իզուր էին անցել, ինչը կարելի էր կանխատեսել, և գերադասում էր դրա մասին չխոսել։ Ինքը Արուսյակը չէր ուզում մտածել այդ անհաջողության մասին, որը հնարավոր էր դարձրել իր երջանկությունը, որը երանգավորված էր Վարդանի նկատմամբ իր կարեկցանքով և մեղքի որոշակի զգացմամբ, որ իր երջանկությունը հիմնվում էր մեկ այլ կնոջ և երեխայի դժբախտության վրա, սակայն դրան էր միախառնվում անհաղթահարելի ուրախությունը, որ իր տղամարդն իր մոտ էր վերադարձել։ Բնականաբար Վարդանն էլ չէր խոսում դրա մասին, քանի որ նրա հոգում պայքարում էին երկու անհամատեղելի զգացմունքներ։
Իր նրբանկատության շնորհիվ Քերիմը զգաց, որ կային բաներ, որոնց մասին իր բարեկամները գերադասում էին լռել։ Ճաշի ավարտին, ծխախոտ փաթաթելով, նա հարցրեց.
— Եթե անհամեստության չէ, ինչի մասին էր քո քեռորդու նամակը։
Վարդանը բոլորովին մոռացել էր, որ Տիրանի նամակն իրեն էր սպասում Ուրգուպում։ Ներքուստ նա այդ մոռացկոտությունը վերագրեց ճանապարհորդության հոգնությանը և վերադարձի հուզումներին, ինչպես նաև այն փաստին, որ տիկին Մեթյուզի միջոցով ինքը գիտեր այդ նամակի հիմնական նորությունները։ Նա փորձեց թաքցնել այդ մոռացկոտությունը և, վերցնելով ծխախոտի քսակը և թուղթը, որ նրան էր մեկնել իր բարեկամը, խուսափողական պատասխան տվեց.
— Ըստ երևույթին նա վախեցել է, որ նամակը կընկնի իշխանությունների ձեռքը և առանձնապես կարևոր բան չի գրել։
Քերիմը չպնդեց։ Նա ուզում էր խոսել երկրի քաղաքական իրավիճակից, սակայն մտածեց, որ կարելի էր մի քանի օր սպասել, քանի որ Վարդանն ու Արուսյակը շտապում էին մենակ մնալ։ Հրաժեշտ տալուց առաջ նա ասաց.
— Մենք երջանիկ ենք, որ դու այստեղ ես։ Արուսյակը երևի քեզ ասել է, որ այս ձմեռ աշխատանք շատ կա։ Շատ գյուղացիներ սովի են մատնված, և նրանք, ովքեր հայ երեխաներ են ծառայության վերցրել, ազատվում են նրանցից։ Այդ դժբախտները մուրում են գյուղերում, թափառում են ճանապարհներին և քնում են, ուր պատահի։
Այս անգամ Արուսյակի հերթն էր իրեն մեղավոր զգալու։ Այդուհանդերձ, նա շփոթմունք չցուցաբերեց և վստահ տեսքով ասաց.
— Ես դեռ չեմ ասել, քանի որ նա հոգնած էր և պետք է հանգստանար։
Ուսուցիչը գլխով արեց, մի քանի խոսք ասաց հաճախակի դարձած բռնագրավումների մասին, որոնք իրականացնում էին պաշտոնյաները բանակը պարենով ապահովելու համար, հետո վեր կացավ։ Արուսյակը նկատեց, որ Քերիմը կգերադասեր, որ իրեն պահեին, և նա ուսուցչին ճաշի հրավիրեց։ Նա առանց վարանելու ընդունեց հրավերը։
Երբ մենակ մնացին, Արուսյակը Վարդանին տվեց նամակը, որը շուրջ չորս ամիս նրան էր սպասում։ Բացված ծրարը հասցեագրված էր Քերիմին և հետադարձ հասցե չուներ։ Վարդանը լուսամատին մոտեցավ՝ Տիրանի անկանոն ձեռագրով գրված երկու թերթերը կարդալու համար։
«Սիրելի եղբայր, մենք բոլորս ուրախությամբ իմացանք, որ դու ողջ ես, սակայն քո դժբախտությունների պատմությունը մեզ խորապես ցնցեց։ Ինչպես և դու, մենք ոչ մի լուր չունենք Մարոյից ու Թովմասից։ Քեզ և մեր հայրենակիցների համեմատ մենք լավ ենք, և ես չէի համարձակվի քեզ պատմել մեր դժվարությունների մասին, որոնք քեզ չնչին կթվան։ Պոլսի համայնքը շատ ազդված է ողբերգությունից, հայրս կաթված ստացավ, որից հրաշքով ապաքինվեց։ Մայրիկն ու Լուսիկը առողջ են։ Եղբայրդ իր ընտանիքի հետ ապաստանել է Երուսաղեմում։ Պարգևը Նյու Յորքում է, ուր նա միջոցներ է հավաքում «տեղահանությունների» զոհերի համար։ Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա կարեցածս եմ անում, սակայն ստիպված եմ թաքնվել ոստիկանությունից (քեզ ծանոթ վիճակ է) և դա սահմանափակում է գործելու իմ հնարավորությունները»։
Մոտ կես էջի վրա Տիրանը գրում էր Հայաստանի անկախության անհրաժեշտության մասին, պատասխանելով այն առարկություններին, որոնք ինքն էլ առաջ էր քաշում։ Նա ընդհանուր առմամբ էր խոսում, առանց որևէ անուն կամ մանրամասն տալու, որը կկարողանար օգտագործել կառավարությունը, սակայն նամակում այնպիսի ակնարկներ կային, որոնք հասկանալի էին Վարդանին։ Նա այնքան լավ էր ճանաչում Տիրանին, որ կարող էր լրացնել նրա բացթողումներր, և զգում էր, չնայած նախադասությունների զսպությանը, նրա վրդովմունքը, կիրքն ու ոգեշնչումը։ Նամակն ավարտվում էր մայրաքաղաքում իրենց միանալու հրավերով։ Վարդանը ճմրթեց թերթերը՝ օջախը գցելու մտադրությամբ։ Նրան հեղեղեցին Կոստանդնուպոլսի մասին հիշողությունները, քեռի Մեսրոպի բնակարանը, իր այցելած վայրերը, իր դեղատունը Բերա թաղամասում, ազգականների և ընկերների դեմքեր, և հատկապես Մարոն՝ իրենց ամուսնության սկզբում։ Կոստանդնուպոլիս...
Լուսամուտներին քաշած յուղած թղթի պատռվածքից նա տեսավ Արուսյակին, որը սենյակից դուրս էր եկել ընթերցանության ընթացքում։ Ցանկապատին հենված՝ նա տանն էր նայում, և նրա դեմքը կարծես լարված էր։
Последний раз редактировалось Lusine1101 02 май 2017, 20:16, всего редактировалось 5 раз(а).
Аватара пользователя
Lusine1101 (Автор темы)
Частый посетитель
Частый посетитель
Информация: Показать детали



Вернуться в Վեպեր



Активность

Сейчас этот форум просматривают: нет зарегистрированных пользователей и гости: 1


⇑ Наверх
⇓ Вниз